\n<\/b><\/p>\n
\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/465-3.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
Kapitalizm Toplumsal ve Uygarl\u0131ksal Ger\u00e7ekli\u011fin Neresinde Ve Hangi Zaman\u0131ndad\u0131r?<\/p>\n
O halde hem ekonomi olmayan ve hem de ekonomi kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 bariz olan bu sistemi toplumsal ve uygarl\u0131ksal ger\u00e7ekli\u011fin neresine ve hangi zaman\u0131na yerle\u015ftirerek, yetkin bir anlamland\u0131rma ve yorumlamay\u0131 ba\u015farabiliriz?
Kapitalizm hakk\u0131nda anlaml\u0131 bir sonuca ancak uygarl\u0131k tarihi boyunca uygarl\u0131k g\u00fc\u00e7lerinin, sistemlerinin bir yandan kendi i\u00e7lerinde, aralar\u0131nda y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri eylemler, \u00e7at\u0131\u015fmalar di\u011fer yandan uygarl\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00fc\u00e7lerle yap\u0131lan eylem ve sava\u015flar i\u00e7inde varmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
Konuya a\u015f\u0131r\u0131 vurgu yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131n, \u00e7ok tekrara ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131n fark\u0131nday\u0131m. \u00d6z\u00fcr de belirterek, bu \u00e7ok ilgin\u00e7 ve ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 turu bir kez daha kal\u0131n \u00e7izgilerle ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde sunmak durumunday\u0131m.<\/p>\n
1- \u0130lkel Kom\u00fcnal \u00c7a\u011f (\u0130lkel insandan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc buzul d\u00f6neminin sonuna, 20000 y\u0131l \u00f6ncesine kadar):
\u0130lkel kom\u00fcnal ana d\u00fczeninde ekonomi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temeli at\u0131lmaktad\u0131r. Toplay\u0131c\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131kla sa\u011flanan besinler an\u0131nda t\u00fcketilmekte, post ve liflerinden yararlan\u0131lmaktad\u0131r. A\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ana-kad\u0131n klan\u0131n d\u00fczenleyici otoritesidir. Bir nevi ilk anac\u0131l hegemondur. Klan toplumunun ana ili\u015fkisi ve \u00e7eli\u015fkisi do\u011fal \u00e7evre ko\u015fullar\u0131ndan risk te\u015fkil edenlerden korunmak, elveri\u015flilik ve beslenme imk\u00e2n\u0131 sunanlardan yararlanmakt\u0131r. Klan kimli\u011fi bu ko\u015fullarda hayati vazge\u00e7ilmezlik arz etmektedir. Kar\u0131-koca mefhumu geli\u015fmemi\u015ftir. Do\u011furan ana tan\u0131nmaktad\u0131r, ama partner, \u00e7iftle\u015filen erkek tan\u0131nmayacak kadar \u00f6nemsizdir. \u0130nsan toplumu \u015fimdiye ya\u015fam\u0131n\u0131n y\u00fczde 98.5\u2019ini bu bi\u00e7imde s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. En uzun vadeli toplum bi\u00e7imi oluyor. Hafif yontulan ta\u015flar ilk temel kullan\u0131m ara\u00e7lar\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, bu d\u00f6neme yontma ta\u015f devri de denilmektedir. \u0130lkel vah\u015fet d\u00f6nemi denildi\u011fi de olur. Sosyolojik olarak benimsenen ad ilkel kom\u00fcnal d\u00fczendir. \u0130\u015faret dili kullan\u0131lmaktad\u0131r. Dere ve g\u00f6l k\u0131y\u0131lar\u0131nda, ma\u011fara ve \u00e7ak\u0131lan kaz\u0131klar \u00fczerindeki kul\u00fcbelerde bar\u0131nmaktad\u0131rlar. Yakla\u015f\u0131k iki milyon y\u0131l yaln\u0131z Afrika\u2019da, bir milyon y\u0131ldan beri de Asya ve Avrupa k\u0131tas\u0131nda b\u00f6yle ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 varsay\u0131lmaktad\u0131r. Yurt kavram\u0131, s\u0131n\u0131r, m\u00fclkiyet hen\u00fcz geli\u015fmemi\u015ftir. Aidiyet sadece klanla tan\u0131nmaktad\u0131r. Klan simgele\u015ftirildi\u011finde, herhangi bir nesneyle, totemle temsil edilmektedir. Kendi i\u00e7inde a\u015fama yapma, az veya \u00e7ok geli\u015fmi\u015flik d\u00fczeyleri olsa da, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc buzul d\u00f6nemi sonuna insanl\u0131k bu d\u00fczen bi\u00e7imi alt\u0131nda ge\u00e7i\u015f yap\u0131yor.<\/p>\n
2- Neolitik \u00c7a\u011f (M.\u00d6. 15000-4000 yakla\u015f\u0131k):
D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc buzul d\u00f6neminin bitiminden sonra, tahminen 17 bin y\u0131l \u00f6nce k\u0131sa bir mezolitik (orta ta\u015f devri) d\u00f6nemden sonra ilk defa ana kol halinde Toros-Zagros da\u011f sisteminin eteklerinde, iyi cilalanm\u0131\u015f ta\u015flar ve obsidyen kullan\u0131m\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc neolitik (yeni ta\u015f devri) olarak adland\u0131r\u0131lan, fakat \u00f6z\u00fc tar\u0131m ve k\u00f6y devrimi olan, tarihi \u00f6nemi b\u00fcy\u00fck bir a\u015famaya ge\u00e7iliyor. Yakla\u015f\u0131k 10 bin y\u0131l \u00f6ncesine dayanan varl\u0131\u011f\u0131 arkeolojik olarak kan\u0131tlanan bu toplum, ilgili da\u011f sisteminin iklimi ve \u00e7evresinin bitki ve yararlan\u0131labilir hayvanlarla dolu olmas\u0131 nedeniyle b\u00fcy\u00fck bir s\u0131\u00e7rama ger\u00e7ekle\u015ftiriyor. Beslenme imk\u00e2nlar\u0131 art\u0131yor. Dokuma yap\u0131l\u0131yor. Ma\u011faradan k\u00f6y ya\u015fant\u0131s\u0131na ge\u00e7iliyor. Bitki ve hayvanlar tar\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ve evcille\u015fmeye al\u0131n\u0131yor. Yakla\u015f\u0131k M.\u00d6. 6000\u2019den itibaren \u00e7anak \u00e7\u00f6mlek yap\u0131l\u0131yor. \u00d6zellikle Do\u011fu Akdeniz da\u011f eteklerinden Zagroslara kadar bir hilal \u00e7izen b\u00f6lgede, \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ve s\u0131k a\u011flarla birbirine ba\u011flanan bir k\u00fclt\u00fcr d\u00f6nemine (Tel Halaf k\u00fclt\u00fcr\u00fc) ge\u00e7iliyor.
Ana odak Yukar\u0131 Mezopotamya oluyor. Toplum yeni icat ve \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131nda bir patlama ya\u015f\u0131yor. Bir nevi neoliti\u011fin end\u00fcstri d\u00f6nemi ya\u015fan\u0131yor. Ana kad\u0131n bu k\u00fclt\u00fcrde ana-tanr\u0131\u00e7a kat\u0131na y\u00fckseliyor. B\u00fcy\u00fck ihtimalle yeni toplumun olu\u015fumundaki rol\u00fc belirleyicidir. Anac\u0131l d\u00fczen klan toplumuna damgas\u0131n\u0131 iyice vuruyor. Erkekle \u00e7eli\u015fki yeni yeni a\u00e7\u0131lmaya ba\u015fl\u0131yor. Simgesel dile ge\u00e7ilmi\u015ftir. G\u00fcneyden Semitik ad kazanm\u0131\u015f siyah derili gruplar\u0131n ana hat olan b\u00f6lge \u00fczerinden Asya ve Avrupa\u2019ya g\u00f6\u00e7leri art\u0131k eskisi kadar kolayca ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Semitik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn olu\u015fumunda bu etken \u00f6nemli rol oynasa gerekir. Kuzeyden de daha \u00e7ok sar\u0131 ve k\u0131z\u0131lderili diyebilece\u011fimiz gruplar b\u00f6lgeye kolay ge\u00e7i\u015f yapam\u0131yor. Bir kolu Amerikan k\u0131tas\u0131na (Bering Bo\u011faz\u0131ndan, tahminen M.\u00d6. 12000-7000) ge\u00e7erken, di\u011ferleri \u00c7in, Orta Asya ve Do\u011fu Avrupa\u2019da yo\u011funla\u015f\u0131yor. Ortadaki beyaz tenli Hint-Avrupa grubu, iklim ve beslenme ko\u015fullar\u0131 nedeniyle ba\u015fat hegemonik rol oynuyor. \u00d6zellikle Verimli Hilal\u2019deki grup hegemon gruptur. Uzun s\u00fcre uygarl\u0131k a\u015famas\u0131na kadar bu s\u0131fat\u0131n\u0131 koruyacakt\u0131r.
Tarihte ilk defa kan\u0131tlanm\u0131\u015f ve kal\u0131c\u0131l\u0131k arz eden Verimli Hilal k\u00fclt\u00fcr\u00fc, M.\u00d6. yakla\u015f\u0131k 6000 y\u0131llar\u0131nda A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya\u2019ya, 5000\u2019lerde M\u0131s\u0131r-Nil vadisine, Balkanlar, \u0130ran ve Kuzey Karadeniz steplerine, 4000\u2019lerde t\u00fcm Avrupa ve \u00c7in\u2019e kadar ta\u015f\u0131r\u0131l\u0131yor. Her ne kadar i\u00e7 dinami\u011fiyle bir \u00c7in neoliti\u011finden bahsedilse de, benim tahminimce, \u00c7in neoliti\u011fi a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ta\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcre dayanmaktad\u0131r. S\u0131\u011f\u0131r yeti\u015ftirilmesi, obsidyen kullan\u0131m\u0131n\u0131n ta\u015f\u0131r\u0131lmas\u0131 bu tezi g\u00fc\u00e7lendirmektedir. Tabii olarak uzun s\u00fcreler s\u00f6z konusu oldu\u011fundan, her ana b\u00f6lge kendi neoliti\u011fini geli\u015ftirme \u015fans\u0131na sahiptir. Fakat b\u00fct\u00fcn belirgin i\u015faretler ilk k\u00fclt\u00fcrel k\u0131v\u0131lc\u0131m\u0131n ana odak Verimli Hilal\u2019e dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Yay\u0131lman\u0131n s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi, i\u015fgali s\u00f6z konusu de\u011fildir. Bo\u015f alanlar\u0131n geni\u015fli\u011fi bu t\u00fcr ili\u015fkilere yer vermiyor. D\u00fcnyada kal\u0131c\u0131 iz b\u0131rakan ve etkisini halen s\u00fcrd\u00fcren ilk b\u00fcy\u00fck k\u00fcresel hareketin bu temelde geli\u015fti\u011fi genel kabul g\u00f6ren bir tarihsel g\u00f6r\u00fc\u015f ve sosyolojik bilgidir.<\/p>\n
3- S\u00fcmer Uygarl\u0131k \u00c7a\u011f\u0131 (M.\u00d6. 4000-2000)
M.\u00d6. 5500\u2019lerde A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya\u2019da El Ubeyd k\u00fclt\u00fcr\u00fc denilen, M.\u00d6. 3800\u2019lere kadar s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc tahmin edilen yeni bir evre etkili oluyor. Verimli Hilal k\u00fclt\u00fcr\u00fcne (\u00f6zellikle Tel Halaf k\u00fclt\u00fcr\u00fcne) dayanmakla birlikte, gerek ataerkil topluma ge\u00e7i\u015f, gerek \u00e7anak \u00e7\u00f6mlek tekni\u011findeki geli\u015fmeler, ticaretin \u00f6nem kazanmas\u0131, ilk istilac\u0131 seferler ve kolonile\u015ftirme \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ba\u015flatmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, bu d\u00f6nem ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc tarihi a\u00e7\u0131dan \u00f6nem kazanmaktad\u0131r. Proto-Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fc de denilebilir. \u00d6zellikle ataerkil toplumun ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, \u00f6n uygarl\u0131k anlam\u0131na geldi\u011fi i\u00e7in de \u00f6nemlidir. Ana-tanr\u0131\u00e7a k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6nemini yitiriyor. Kad\u0131n erke\u011fin kesin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tan\u0131maya zorlan\u0131yor. Hiyerar\u015fik y\u00f6netim b\u00fcy\u00fck geli\u015fme sa\u011fl\u0131yor. Geleneksel uygarl\u0131k y\u00f6netiminin \u00fc\u00e7l\u00fc yap\u0131s\u0131 taslak halinde bu k\u00fclt\u00fcrde kendini ilk defa etkili bir bi\u00e7imde duyuruyor. Bir nevi rahip olan \u015eaman, tecr\u00fcbeli toplum y\u00f6neticisi \u015feyh ve fiziki g\u00fc\u00e7 sahibi olarak askeri \u015fef\u2019in ayak sesleri bu d\u00f6nemde giderek g\u00fc\u00e7lenecektir. Ortado\u011fu\u2019nun din, politika ve askeri k\u00fclt\u00fcr\u00fc bu d\u00f6nemden derin izler almaktad\u0131r.
Bu kendini kan\u0131tlayan bir k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. M.\u00d6. 4500\u2019lerde etkisini Yukar\u0131 Mezopotamya\u2019da hissettiriyor. Tel Halaf k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc kontrol\u00fcne al\u0131yor. Bir nevi kolonile\u015ftiriyor. \u0130lk kolonilerin M.\u00d6. 4000\u2019lerde bug\u00fcnk\u00fc Malatya ve Elaz\u0131\u011f\u2019a kadar yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 arkeolojik kay\u0131tlarda kan\u0131tlanmaktad\u0131r. Hanedanl\u0131k, geni\u015f aile dedi\u011fimiz k\u00fclt\u00fcr\u00fc de ta\u015f\u0131r\u0131yor. Daha \u00f6nceki k\u00fclt\u00fcrde bu \u00f6\u011feler yoktur. Y\u0131k\u0131c\u0131 faaliyetlerine ili\u015fkin izlere de rastlanmaktad\u0131r. Y\u0131k\u0131lan baz\u0131 k\u00f6ylerin k\u00fclt\u00fcrel izleri, bilin\u00e7li bir y\u0131k\u0131m ve i\u015fgalin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fine tan\u0131kl\u0131k etmektedir. Ticaret k\u00fclt\u00fcr\u00fc kesinlik kazan\u0131yor. Tarihin belki de ilk ciddi hegemonyac\u0131l\u0131\u011f\u0131 bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn e\u015fli\u011finde ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor.
Yakla\u015f\u0131k M.\u00d6. 4000-3000 d\u00f6nemine Uruk k\u00fclt\u00fcr d\u00f6nemi demek art\u0131k adetten say\u0131lmaktad\u0131r. Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fc El Ubeyd k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn izi \u00fczerinden geli\u015fiyor. Ondan farkl\u0131 olarak ilk kent-s\u0131n\u0131f-devlet \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131, yani uygarl\u0131\u011f\u0131, yaz\u0131l\u0131 tarihi ba\u015flatma ayr\u0131cal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Tabii ki ataerkil k\u00fclt\u00fcr\u00fc ilk uygarl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek tarih i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir. Bunda A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya ikliminin elle sulamay\u0131 zorunlu k\u0131lmas\u0131 temel rol oynar. Bu t\u00fcr sulaman\u0131n geni\u015f bir n\u00fcfus gerektirmesi, ayr\u0131ca sulama ara\u00e7 gere\u00e7leri kentle\u015fmenin \u00f6nko\u015fullar\u0131d\u0131r. B\u00fcy\u00fck n\u00fcfusun ayn\u0131 anda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 beraberinde ia\u015fe sorununu, sulama ara\u00e7 gere\u00e7leri de zanaatk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 gerektirmektedir. Bu durumda yerle\u015fim zorunlu olarak kent \u00e7ap\u0131nda olmaktad\u0131r. Bu da kentin y\u00f6netimini, y\u00f6netimin me\u015fruiyet sorunlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc dayat\u0131yor. Ayr\u0131ca d\u0131\u015fta \u00e7oktan ba\u015flam\u0131\u015f olan talanc\u0131 kabile sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan korunmay\u0131 da gerektiriyor. Hepsi birle\u015fince, m\u00fckemmel bir rahip + y\u00f6netici kral + askeri komutan \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcn\u00fc do\u011furuyor. \u0130lk Uruk kral\u0131na ithafen yaz\u0131lan G\u0131lgame\u015f Destan\u0131 bu tarihsel geli\u015fmeyi \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 ve etkileyici olarak yans\u0131tmaktad\u0131r.
\u015eehir kendi ba\u015f\u0131na mant\u0131\u011f\u0131 geli\u015fmeye zorlayan bir altyap\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ok sorunlara yol a\u00e7\u0131yor. Sorunlar mant\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131, dolay\u0131s\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnceyi, d\u00fc\u015f\u00fcnce yeni \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftiriyor. Ard\u0131ndan ekonominin y\u00f6netimi geli\u015fiyor, o da politik ve askeri y\u00f6netimi pe\u015fi s\u0131ra s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. S\u0131n\u0131fsal geli\u015fmeyi de daha \u00e7ok \u015fehrin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc sayabiliriz. Kabile ve hanedan birimlerini a\u015fan bir topluluktur \u015fehir. Ayr\u0131ca hiyerar\u015fik, ataerkil y\u00f6netimlerin \u00e7eli\u015fkili do\u011fas\u0131 gere\u011fi, \u00e7ok say\u0131da n\u00fcfusu b\u00fcnyesinden d\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsaymak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kar\u0131n doyurma kabilinden de olsa, \u015fehir bo\u015falan n\u00fcfus i\u00e7in bir \u00e7ekim merkezi oluyor. \u00c7e\u015fitli nedenlerle a\u015firet ve hanedan d\u0131\u015f\u0131 kalan ki\u015filikler, \u015fehirde kurulu y\u00f6netim alt\u0131nda y\u00f6netilen-\u00e7al\u0131\u015fan kesimi olu\u015fturaca\u011f\u0131na g\u00f6re, art\u0131k s\u0131n\u0131fla\u015fman\u0131n do\u011fmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olur. Sosyolojik bir ili\u015fki, yani s\u0131n\u0131fsall\u0131k, Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6nemli bir \u00f6\u011fesidir. Devlet t\u00fcm bu \u015fehir ili\u015fki a\u011flar\u0131n\u0131n do\u011fal bir uzant\u0131s\u0131 olarak do\u011facakt\u0131r.
\u015eehir y\u00f6netimi ne kabile, ne hanedan y\u00f6netimine olanak tan\u0131r. Kan ba\u011f\u0131n\u0131 a\u015fan profesyonel bir y\u00f6netimi gerektirir. Ayr\u0131ca me\u015fruiyet i\u00e7in bir inand\u0131rma gere\u011fi de kendini dayat\u0131r. Bunun imdad\u0131na yeti\u015fen, belki ilk devlet tasla\u011f\u0131n\u0131 ele veren rahip ve bir nevi ilk \u015fehir maketi olan tap\u0131nakt\u0131r. Kurum olarak \u015fehir, devlet ve s\u0131n\u0131fsalla\u015fmay\u0131 ideolojik olarak zihnen in\u015fa etme i\u015fi mitolojik ve dini \u00fcretim i\u015fidir. Maddi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fc etkilemesi Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r. Tersi de \u00e7ok etkilidir. Hatta manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn a\u011f\u0131r etkisi alt\u0131nda maddi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn anla\u015f\u0131lmas\u0131 neredeyse m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. B\u00fcy\u00fck bir ideolojik in\u015fa vas\u0131tas\u0131yla g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Dil ve i\u00e7erik olarak bu in\u015fay\u0131 binlerce y\u0131l s\u00fcrecek tarzda zihne yerle\u015ftirerek maddi ko\u015fullar\u0131n g\u00f6r\u00fcnmez k\u0131l\u0131nmas\u0131 yeni devlet ideolojisinin ba\u015f g\u00f6revidir. S\u00fcmer toplumunda bu i\u015flev \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 olarak kendini ele veriyor. Devlet tanr\u0131sal kurum olarak anlamland\u0131r\u0131l\u0131rken, \u00e7al\u0131\u015fan s\u0131n\u0131f tanr\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 kullar olarak yans\u0131t\u0131l\u0131r. Devlet ve y\u00f6netilenler aras\u0131ndaki arabulucu halka melek kavram\u0131nda yans\u0131r. En b\u00fcy\u00fck y\u00f6netim otoritesi ba\u015f tanr\u0131 olarak yans\u0131t\u0131l\u0131rken, yard\u0131mc\u0131lar\u0131 ikinci el tanr\u0131lar olarak panteon\u2019u, yani \u00fcst d\u00fczey devlet y\u00f6netimini, toplant\u0131 d\u00fczenini yans\u0131t\u0131r. Eski tanr\u0131\u00e7alar ku\u015fa\u011f\u0131 kent \u00f6ncesi ku\u015fa\u011f\u0131n kad\u0131n etkinli\u011finin yans\u0131ma g\u00fcc\u00fc olarak hala kendilerini hat\u0131rlat\u0131rlar. T\u00fcm toplumsal ili\u015fkiler yar\u0131-mitolojik, yar\u0131-dinsel bir dile terc\u00fcme edilerek, bamba\u015fka bir metafizik d\u00fcnya i\u00e7inde, birim n\u00fcfus i\u00e7inde yerlerini me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olurlar. \u015eehir-devlet-s\u0131n\u0131f ideolojik olarak yeniden yarat\u0131l\u0131r.
\u0130deolojik olarak yeniden yarat\u0131lma, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck i\u015flevi olan bir manevi k\u00fclt\u00fcr olarak her t\u00fcr maddi geli\u015fmenin, hatta do\u011fan\u0131n yorumu olacakt\u0131r. Ona dayan\u0131larak, \u00f6zellikle yans\u0131t\u0131c\u0131 dil esas al\u0131narak anlamlar t\u00fcretilecek, insanlar inanacak, ya\u015fam\u0131 bu yeni me\u015fru d\u00fcnya i\u00e7inde kutsayarak ya\u015fayacakt\u0131r. Yeniden do\u011fum kar\u015f\u0131s\u0131nda ger\u00e7ek maddi do\u011fum var m\u0131, yok mu sorusu bile bu geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda anlam\u0131n\u0131 neredeyse kaybedecek, g\u00f6r\u00fclse bile ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc imgeselle\u015ftirilecektir. Uruk devrimi tar\u0131m devrimi kadar \u00f6nemli bir ilk \u015fehir devrimidir. Ana nehir kolunun \u00e7\u0131k\u0131\u015f memba\u0131d\u0131r. Daha sonraki kat\u0131l\u0131mlar derecikler ve g\u00f6letler seviyesindeki kapal\u0131 membalard\u0131r ki, onlar\u0131n bile hareketlenmesi ancak ana nehir sayesinde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Do\u011frudur, \u00c7in\u2019de de bir kent devrimi vard\u0131r. Orta Amerika\u2019da da vard\u0131r. Ama ana nehir olu\u015fturmayan, do\u011fduklar\u0131 yerde ya kuruyan, ya da durgun bir g\u00f6l gibi etraf\u0131n\u0131 \u00e7ok az ki\u015fiye yararland\u0131ran mahalli k\u00fclt\u00fcrlerdir. Uygarl\u0131k olmak i\u00e7in ana nehir olmak veya ona kat\u0131lmak \u00f6nemli bir ko\u015ful olarak anla\u015f\u0131lmak durumundad\u0131r. Saf uygarl\u0131k yoktur.
Kald\u0131 ki, Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn arkas\u0131nda on bin y\u0131ll\u0131k neolitik miras yatmaktad\u0131r. Zembille g\u00f6kten \u00e7\u00f6le d\u00fc\u015fmemi\u015ftir. Bu yeni k\u00fclt\u00fcre uygarl\u0131k (medeniyet) da denilmektedir. \u015eehirlilik olarak terc\u00fcme edilebilir ki, do\u011frudur. Maddi ve manevi yap\u0131s\u0131 ve yans\u0131mas\u0131n\u0131 b\u00f6yle tan\u0131mlarken, asl\u0131nda bir anlamda t\u00fcm uygarl\u0131\u011f\u0131 tan\u0131mlam\u0131\u015f oluyoruz.
Yap\u0131s\u0131 gere\u011fi Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fc yay\u0131lmac\u0131d\u0131r. \u015eehrin artan verimlilikle her bak\u0131mdan b\u00fcy\u00fcmesi, n\u00fcfusunu bir dereceye kadar ta\u015f\u0131rmas\u0131 nedeniyle pe\u015f pe\u015fe kom\u015fu \u015fehirlerin do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7ar. Verimli Hilal\u2019in k\u00f6yl\u00fc k\u00fclt\u00fcr\u00fc de b\u00f6yle \u00e7o\u011falarak zincirleme k\u00f6y kurulu\u015flar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk k\u00f6y ku\u015faklar\u0131 olarak Nevali \u00c7or\u2019dan (Urfa-Siverek F\u0131rat k\u0131y\u0131s\u0131nda) \u00c7ay\u00f6n\u00fc\u2019ne (Diyarbak\u0131r-Ergani Dicle\u2019nin bir kolu k\u0131y\u0131s\u0131nda), oradan \u00c7em\u00ea Hallan\u2019a (Batman \u00c7ay\u0131 yak\u0131nlar\u0131nda), b\u00f6ylece a\u015fa\u011f\u0131ya Kerk\u00fck\u2019e kadar \u00e7\u0131\u011f gibi (M.\u00d6. yakla\u015f\u0131k 10 binlerden itibaren) yay\u0131l\u0131m g\u00f6sterirler. K\u00fclt\u00fcrlerin \u00e7i\u00e7eklenmesi dedi\u011fimiz olay budur. Uruk k\u00fclt\u00fcrlenmesi de benzer bir seyir izlemi\u015ftir. \u00c7o\u011falan \u015fehir artan rekabettir. \u015eehir ayn\u0131 zamanda pazar demek oldu\u011fundan, yeni k\u00fclt\u00fcr rekabet unsurunu da pe\u015fi s\u0131ra ta\u015f\u0131r. Ticaret daha \u015fimdiden g\u00f6zde bir meslek olmu\u015ftur. Tar\u0131ma ve ula\u015f\u0131ma y\u00f6nelik bir zanaatk\u00e2r end\u00fcstrisi do\u011fmu\u015ftur bile. \u015eehirler aras\u0131 kavga, do\u011fal olarak hegemonya sorununu g\u00fcndeme getirecektir. \u015eehir devletinden ilkel imparatorlu\u011fa (bu durumda mevcut t\u00fcm \u015fehirlerin ayn\u0131 ki\u015fi veya hanedan y\u00f6netimine al\u0131nmas\u0131 oluyor) ge\u00e7i\u015f s\u00fcreci pe\u015fi s\u0131ra kendini dayatacakt\u0131r.
Uruk\u2019un ticaret ihtiyac\u0131 erkenden neolitik alan\u0131 uygarla\u015ft\u0131rma ve kolonile\u015ftirme s\u00fcrecine sokacakt\u0131r. Eldeki bir\u00e7ok veri, El Ubeyd k\u00fclt\u00fcr\u00fcne dayal\u0131 koloni katmanlar\u0131n\u0131 takiben, daha geli\u015fkin bir Uruk yay\u0131lma alan\u0131 ve kolonile\u015ftirme faaliyetini kan\u0131tlamaktad\u0131r. \u00d6zellikle F\u0131rat k\u0131y\u0131lar\u0131nda \u00e7ok geli\u015fkin Uruk kolonilerine rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. M.\u00d6. 3500\u2019lerden itibaren geli\u015fen Uruk kolonile\u015ftirme hareketine kar\u015f\u0131, zaten Tel Halaf k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden beri b\u00fcy\u00fcme halkalar\u0131n\u0131 durdurmayan Yukar\u0131 Mezopotamya k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn hem bir ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131, hem de kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 al\u0131\u015fveri\u015fini yans\u0131tan bir e\u011filimin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da eldeki arkeolojik bulgular kan\u0131tlamaktad\u0131r. B\u00f6lgenin \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc i\u00e7 dinamikleriyle M.\u00d6. 3000\u2019lerde kentle\u015fmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren \u00e7ok say\u0131da h\u00f6y\u00fck kaz\u0131s\u0131 vard\u0131r. Her g\u00fcn artan bulgular, \u015fehir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn de A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya\u2019ya t\u0131pk\u0131 M\u0131s\u0131r, Elam ve Harappa\u2019ya ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi ana kaynak b\u00f6lgeden ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrtmektedir. \u00d6zellikle yak\u0131n d\u00f6nemde Urfa yak\u0131nlar\u0131nda G\u00f6beklitepe\u2019deki yerle\u015fimin kaz\u0131nmas\u0131 (M.\u00d6. 10000\u2019lerde ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r) mevcut g\u00f6r\u00fc\u015fleri de\u011fi\u015ftirecek bulgulara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6yle\u015fmeden \u00f6nce d\u00f6nemine g\u00f6re dev boyutlu say\u0131labilecek, muhtemelen tap\u0131nak olan bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Mevcut dikili ta\u015flar\u0131n anlam\u0131 tam \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmese de, \u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 kesindir. Yeni ara\u015ft\u0131rmalar k\u00fclt\u00fcrel merkez kaymalara yol a\u00e7abilir.
Bu paragraf\u0131 Uruk yay\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ancak cevap verebilece\u011fini belirtmek i\u00e7in a\u00e7t\u0131m. B\u00f6lgedeki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn daha \u00f6nceleri ba\u015flayan (muhtemelen M.\u00d6. 5000\u2019lerde ba\u015flayan El Ubeyd k\u00fclt\u00fcr\u00fc) k\u00fclt\u00fcr yay\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 da direni\u015fi ve kendi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u0131srar\u0131 vard\u0131r. Hatta t\u00fcm mezolitik ve neolitik d\u00f6nemde g\u00fcney ve kuzeyden dalga dalga gelen g\u00f6\u00e7lere kar\u015f\u0131 s\u00fcrekli bir direnme halinin mevcudiyeti b\u00f6lgedeki k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131n\u0131n kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.
Bu ger\u00e7eklik, Uruk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn yerel k\u00fclt\u00fcr i\u00e7inde erimesi, kar\u015f\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Bu asl\u0131nda bug\u00fcne kadar devam eden bir s\u00fcre\u00e7tir. Uruk’un \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00fcretimdeki g\u00fcc\u00fc ve n\u00fcfusuna dayal\u0131 devlet g\u00fcc\u00fc sa\u011flamaktad\u0131r. T\u0131pk\u0131 Hollanda ve \u0130ngiltere \u00f6rne\u011finin ilk prototipiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.
Benim \u015fahsi yorumum, ilk El Ubeyd ve Uruk yay\u0131lmas\u0131na M\u0131s\u0131r, Elam (bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran\u2019\u0131n g\u00fcneybat\u0131s\u0131) ve Yukar\u0131 Mezopotamya k\u00fclt\u00fcr\u00fc ba\u015far\u0131yla kar\u015f\u0131l\u0131k verip kendi kent k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yaratm\u0131\u015flard\u0131r. Nitekim M.\u00d6. 3000\u2019lerden itibaren bu \u00fc\u00e7 tarihi merkezden kent geli\u015fmesinin h\u0131zland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve uygarl\u0131k nehrine kendi kollar\u0131n\u0131 ak\u0131tt\u0131klar\u0131n\u0131 kan\u0131tlayan arkeolojik kan\u0131tlar her ge\u00e7en g\u00fcn artmaktad\u0131r.
Daha da \u00f6nemli olan, Uruk’un yak\u0131n \u00e7evresindeki \u015fehir ve k\u0131rsal b\u00f6lgelerde nelerin olup bitti\u011fidir. Tarih Uruk k\u00fclt\u00fcrel \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n M.\u00d6. 3000\u2019lerde sona erdi\u011fini ve I. Ur Hanedanl\u0131\u011f\u0131yla yeni bir d\u00f6nemin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 haber vermektedir. Muhtemelen yo\u011fun \u015fehir \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n sonucudur bu geli\u015fme. Zaten tabletlerin okunmas\u0131nda bu y\u00f6nl\u00fc geli\u015fmeler net anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u2018Nippur\u2019a A\u011f\u0131t\u2019, \u2018Agade\u2019ye Lanet\u2019 ezgileri, yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131lan \u015fehirlerin encam\u0131na ili\u015fkindir. T\u0131pk\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Ba\u011fdat ve \u00e7evresinde olup bitenlere nas\u0131l da benziyor! I. ve II. Ur d\u00f6nemleri M.\u00d6. 2350\u2019lere kadar gelmektedir. M.\u00d6. 2350-2150\u2019lerde me\u015fhur Sargon y\u00f6netiminde bir hanedan d\u00f6nemi ba\u015fl\u0131yor. \u0130lk imparator olarak da tan\u0131mlanabilecek Sargon, \u00e7ok kanl\u0131 sava\u015flar sonucunda t\u00fcm Verimli Hilal\u2019de h\u00fckm\u00fcn\u00fc, yani imparatorlu\u011funu ge\u00e7erli k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6v\u00fcnerek anlatmaktad\u0131r. B\u00fcy\u00fck vah\u015fetler \u015fanl\u0131, onur y\u00fckselten eylemler olarak anlat\u0131lmaktad\u0131r. Yaz\u0131l\u0131 kaynaklardan bunu takip etmek m\u00fcmk\u00fcn oluyor. Agade\u2019yi ba\u015fkent yapt\u0131\u011f\u0131, Amorit (o d\u00f6nemin Arabistan \u00e7\u00f6l\u00fcnden sald\u0131ran kabilelere S\u00fcmerlerin takt\u0131klar\u0131 ad \u2018tozlu, kirli adamlar\u2019\u0131n ad\u0131) k\u00f6kenli oldu\u011fu kay\u0131tlanmaktad\u0131r. M.\u00d6. 2150\u2019lerde bu sefer Zagros k\u00f6kenliler Gudea \u00f6nderli\u011finde Agade\u2019yi yerle bir edip yeni hanedan\u0131 tesis ediyorlar. Yakla\u015f\u0131k M.\u00d6. 2050\u2019lerde bu hanedan da d\u00fc\u015f\u00fcyor. Yerine ge\u00e7en \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Ur Hanedan\u0131 da ancak y\u00fcz y\u0131l ya\u015f\u0131yor.
Tarih M.\u00d6. 1950\u2019lerde g\u00f6rkemli Babil \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu \u015fehir kavgalar\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7ok ilgin\u00e7 bir ikilem \u00e7\u0131k\u0131yor. S\u00fcmerler uygarl\u0131\u011f\u0131 yaratan ana toplumdur. Ana derken, kaynak anlam\u0131nda s\u00f6yl\u00fcyorum. Men\u015feleri muhtemelen \u00e7ok \u00f6nceleri Verimli Hilal k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden gelen, ama art\u0131k yerle\u015fik hale gelen bir halk, bir toplum oldu\u011funu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Dilleri iki yak\u0131n kom\u015fu olan Amoritler ve Gutilerden farkl\u0131d\u0131r. Hayli i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7en kelimeler de vard\u0131r. \u00d6zellikle Aryen dil grubuna daha yak\u0131nd\u0131r. Semitik k\u00f6kenden bariz olarak farkl\u0131lar. Semitik-Amorit kabilelerin sald\u0131r\u0131lar\u0131 yo\u011fundur. Nitekim Agade kenti, hanedan\u0131 ve Sargon Semitik-Amorit k\u00f6kenlidir. Hatta S\u00fcmer \u015fehir saraylar\u0131nda b\u00fcy\u00fcyen ve y\u00f6netimde yer alan bir komutan olma ihtimali y\u00fcksektir. Destanlar bunu yans\u0131tmaktad\u0131r. Gutiler daha \u00e7ok S\u00fcmerlere m\u00fcttefik olarak yakla\u015f\u0131yorlar. K\u00f6kenleri Zagros-Aryendir. \u00c7ok enteresan olan nokta, bug\u00fcnk\u00fc Irak\u2019ta da \u00e7ok benzeyen bir tablo s\u00f6z konusudur.
Sonu\u00e7 olarak M.\u00d6. 2000\u2019lerin ba\u015flar\u0131na kadar uygarl\u0131\u011f\u0131n sistem olarak do\u011fu\u015fu ve geli\u015fimi \u00e7ok kanl\u0131, s\u00f6m\u00fcr\u00fcl\u00fc, kent kurmal\u0131 ve y\u0131kmal\u0131, ittifakl\u0131, kolonili, hegemonik karakterde oluyor. K\u00f6lelerin kar\u0131n toklu\u011funa \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 verimli sulak topraklarda tar\u0131mla birlikte kom\u015fu \u015fehir ve neolitik b\u00f6lgelerle ticaret ve zanaatk\u00e2rl\u0131k b\u00fcy\u00fck art\u0131k-\u00fcr\u00fcn \u00fcretiyor. Bu \u00fcretim, yani maddi k\u00fclt\u00fcr \u00fczerine kurulan uygarl\u0131k sistemi, muhte\u015fem bir manevi k\u00fclt\u00fcr in\u015fa ederek kendi y\u00f6netici gruplar\u0131n\u0131 tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131rken, \u00e7al\u0131\u015fan k\u00f6lelerini de tanr\u0131lar\u0131n d\u0131\u015fk\u0131s\u0131 olarak a\u015fa\u011f\u0131l\u0131yor. \u0130yi anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r ki, do\u011fu\u015f efsanelerinde maddi hayat\u0131n b\u00f6yle yans\u0131t\u0131lmas\u0131 \u00e7ok nettir. Yarat\u0131c\u0131 ana-tanr\u0131\u00e7a ise, erke\u011fin sa\u011f kaburga kemi\u011finden yarat\u0131l\u0131yor. Efsaneler hayli ilgin\u00e7tir, ana kad\u0131n\u0131n da kesin ba\u011f\u0131ml\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 yans\u0131t\u0131yorlar. Ya\u015fam art\u0131k bu efsanelerin te\u015fkil etti\u011fi dille anla\u015f\u0131l\u0131p yorumlanacakt\u0131r.
Ger\u00e7ek maddi hayat ise, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar kendi dilini ve yorumunu yaratamadan, ancak bazen \u2018Ezop diliyle\u2019 baz\u0131 eski ger\u00e7eklerden bahsetmek isteyecek, ama o dili de kimse anlamad\u0131\u011f\u0131ndan dilsizli\u011fini ve anlam yitikli\u011fini ya\u015fayacakt\u0131r. Unutmayal\u0131m, hala ger\u00e7ekli\u011fin dili ve anlat\u0131m kabiliyeti yarat\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r! <\/p>\n
4- Babil ve Asur Uygarl\u0131k \u00c7a\u011f\u0131: (M.\u00d6. 2000-300)
Kendine \u00f6zg\u00fc bir fark yaratan bu iki uygarl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131, aralar\u0131nda zaman ve mek\u00e2n a\u00e7\u0131s\u0131ndan farklar olsa da, tarih sahnesine \u00e7\u0131k\u0131\u015f ve S\u00fcmer hanedanlar\u0131ndan iktidar olarak kopu\u015f bak\u0131m\u0131ndan zamanda\u015fl\u0131k ve k\u00fclt\u00fcrel benzerlik daha belirgindir. Amorit-Semitik k\u00f6kenden kaynakland\u0131klar\u0131 ve Akad Hanedanl\u0131\u011f\u0131yla ortak bir uygarl\u0131\u011f\u0131 payla\u015ft\u0131klar\u0131 y\u00fcksek bir olas\u0131l\u0131kt\u0131r. Dil ve k\u00fclt\u00fcr benzerlikleri, ayr\u0131ca bol olan yaz\u0131l\u0131 kaynaklar bunu kan\u0131tlay\u0131c\u0131 niteliktedir.
S\u00fcmerlerin son g\u00f6rkemli \u00e7a\u011f\u0131 Nippur k\u00fclt\u00fcr kentinde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk akademik e\u011fitimin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 kent olarak belirtilebilir. Kentin b\u00fcy\u00fck ihtimalle Akad hanedanlar\u0131 taraf\u0131ndan tahrip edilmesinden sonra, yak\u0131nlar\u0131nda Akad dil ve k\u00fclt\u00fcr a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan Babil kentinin y\u00fckseli\u015fi yeni uygarl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak al\u0131nabilir. Zaten son S\u00fcmer hanedan\u0131 III. Ur d\u00f6neminden sonra M.\u00d6. 2000\u2019lerin ba\u015flar\u0131ndan itibaren Babil \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde yeni hanedanlar\u0131n kent egemenliklerini pe\u015f pe\u015fe ele ge\u00e7iri\u015fi yeni durumu belirginle\u015ftirmektedir. Akad dili yeni uygarl\u0131k dili olarak \u00f6nem kazan\u0131r. Siyasi egemenlik ve ticaret dili olarak t\u00fcm uygarl\u0131k b\u00f6lgesinde kendini hissettirir. Daha sonralar\u0131 Aramice ad\u0131yla t\u00fcm uygar halklar\u0131n ortak anla\u015fma arac\u0131 olarak, bug\u00fcnk\u00fc \u0130ngilizceye benzeyen bir rol oynar. Akad k\u00fclt\u00fcr\u00fc uygarl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan i\u00e7erik olarak S\u00fcmer k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc miras al\u0131r. Mitolojik olarak yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, Marduk\u2019un tanr\u0131 olarak y\u00fckseli\u015finde kendini g\u00f6sterir. Ennuma Eli\u015f bu d\u00f6nemden kalma en \u00f6nemli destand\u0131r. Marduk, ana-tanr\u0131\u00e7an\u0131n iyice k\u00f6t\u00fclendi\u011fi, erkek-egemen k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn simgele\u015ftirildi\u011fi ve tanr\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcr ba\u015ftanr\u0131s\u0131 rol\u00fcndedir. Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Zeus, Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde J\u00fcpiter, Hint-Avrupa k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Aryen kaynakl\u0131 Gudea (Germenlerin Gotlar\u0131 ve Tanr\u0131 Got ayn\u0131 k\u00f6kenden gelir, K\u00fcrt\u00e7ede halen kullan\u0131lan Xwed\u00ea ayn\u0131 k\u00f6kenden gelir), Arap k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde Allah, Hintlilerde Brahman, \u00c7inlilerde Tao ayn\u0131 tanr\u0131sal ku\u015fa\u011f\u0131 temsil ederler.
Ortak uygarl\u0131k a\u015famas\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel benzerlikler, bu d\u00f6nemde en \u00e7ok temel simge olarak toplumu temsil eden tanr\u0131 adland\u0131r\u0131lmalar\u0131nda kendini g\u00f6sterir. \u0130sim olarak bile hepsinin yakla\u015f\u0131k M.\u00d6. 2000\u2019lerde ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 tesad\u00fcfi de\u011fildir. Temellerindeki derin ve ortak k\u00fclt\u00fcrden kaynaklanmaktad\u0131r. Simgele\u015ftirilmi\u015f bi\u00e7imiyle (ana-kad\u0131n ev ekonomisinin art\u0131k zorba ve kurnaz erkek taraf\u0131ndan gasp edili\u015fini) erkek egemen k\u00fclt\u00fcr\u00fc tanr\u0131salla\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Temel ana-tanr\u0131\u00e7a ad\u0131 Aryence Star, S\u00fcmerce \u0130nanna, Hitit\u00e7e Kibele, Semitik\u00e7e \u0130\u015ftar, Hint\u00e7e Kali giderek s\u00f6n\u00fckle\u015firken, ad\u0131 ge\u00e7en erkek-tanr\u0131 adlar\u0131 y\u00fcceltilmektedir. Kad\u0131n\u0131n toplumsal zemin kata \u00e7ekili\u015finde M.\u00d6. 2000\u2019ler dil ve k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemli bir yenilgi ve a\u015fa\u011f\u0131lamay\u0131 yans\u0131t\u0131rlar. Uygarl\u0131\u011f\u0131n maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde erkek ve kabile k\u00f6leli\u011finden \u00f6nce gelen cins olarak kad\u0131n k\u00f6leli\u011finde, kad\u0131n ger\u00e7ekten en derin, zemin kat k\u00f6leli\u011fi olarak yenilgili, a\u015fa\u011f\u0131lanm\u0131\u015f, sesi solu\u011fu kesilmi\u015f, lanetlenmi\u015f, \u00f6l\u00fcmc\u00fcl bir stat\u00fc alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Kar\u0131l\u0131k ve \u00fczerinde s\u0131n\u0131rs\u0131z yetki sahibi olarak erkek-koca, bu k\u00fclt\u00fcrel zemin \u00fczerinde y\u00fckselir. Araplarda ve ayn\u0131 k\u00fclt\u00fcrel zemini payla\u015fan Ortado\u011fulu toplumlarda kad\u0131nlar\u0131n halen devam eden stat\u00fcs\u00fc bu de\u011ferlendirmeyi do\u011frulamaktad\u0131r. Namus cinayetleri bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck bir unsurudur.
Babil \u00e7a\u011f\u0131 Asur \u00e7a\u011f\u0131ndan \u00f6nceliklidir. Bunda co\u011frafi mek\u00e2n olarak Kuzey Mezopotamya\u2019ya ad\u0131m ad\u0131m \u00e7ekili\u015f \u00f6nemli rol oynar. Babil bug\u00fcnk\u00fc Ba\u011fdat’\u0131n daha g\u00fcneyindeyken, Asur tanr\u0131 adl\u0131 kent bug\u00fcnk\u00fc Musul yak\u0131nlar\u0131ndad\u0131r. Daha sonra Ninova olarak a\u015fama kaydetmi\u015ftir.
Babil kentinin baz\u0131 \u00f6zellikleriyle tarihte dikkat \u00e7ekti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Son S\u00fcmer k\u00fclt\u00fcrel kenti Nippur\u2019un t\u00fcm k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc \u00f6ncelikle \u00f6z\u00fcmsemi\u015ftir. \u0130mparatorluk a\u015famas\u0131nda t\u00fcm \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 toplumlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel birikimleriyle soylar\u0131n\u0131n \u00f6nde gelenlerini Babil\u2019e ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u00dcnl\u00fc Babil Kulesi ve \u2018yetmi\u015f iki dilin konu\u015fuldu\u011fu\u2019 efsane de\u011fil, bir ger\u00e7ek olsa gerekir. Daha do\u011frusu, ger\u00e7e\u011fin efsanele\u015ftirilmesidir. M.\u00d6. 1900-1600 d\u00f6nemi Babil uygarl\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n en g\u00f6rkemli d\u00f6nemidir. T\u00fcm uygar b\u00f6lgelerde imparatorluk g\u00fcc\u00fc olarak h\u00fckm\u00fcn\u00fc icra etmektedir. En \u00fcnl\u00fc imparatoru olan Hammurabi, Sargon\u2019dan sonra tarihin ikinci imparatorudur. Kendi ad\u0131na ilan etti\u011fi \u2018Hammurabi Yasalar\u0131\u2019, daha \u00f6nceki yasalla\u015ft\u0131rma gelene\u011finin devam\u0131 da olsa, etkililik ve tarihte iz b\u0131rakma anlam\u0131nda birincil \u00f6neme sahiptir. Uygarl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki ister \u2018Tanr\u0131 yasall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n, ister \u2018hukuk yasall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n olsun, Hammurabi d\u00f6neminden izler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 kesindir. D\u00f6nemin t\u00fcm \u015fehirlerini kanl\u0131 sava\u015flardan sonra egemenli\u011fi alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca kom\u015fu ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilindeki kabile k\u00fclt\u00fcrlerine de amans\u0131z bir egemenlik dayatt\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. B\u00f6lge tarihinde M\u0131s\u0131r tanr\u0131-krallar\u0131 olarak kendilerini tan\u0131mlayanlara \u2018firavun\u2019 denilirken, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Babil ve Asur tanr\u0131-krallar\u0131na da \u2018nemrut\u2019 ad\u0131 verilmektedir.
Ahdi-Atik\u2019te (Yahudilerin en eski Kutsal Kitab\u0131) anlat\u0131lan Hz. \u0130brahim\u2019in Ur (Bug\u00fcnk\u00fc Urfa) kentinden \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 veya ka\u00e7\u0131\u015f\u0131, \u00f6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Babil Nemrutlar\u0131n\u0131n zulm\u00fcyle yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Tarih Hammurabi\u2019nin M.\u00d6. 1700-1650 civar\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yazmaktad\u0131r. Hz. \u0130brahim’in hicretinin de ayn\u0131 tarihte ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, \u0130brahim-Nemrut \u00e7eki\u015fmesi gayet iyi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u0130brahim bir kabilenin ba\u015f\u0131d\u0131r. Kabilesi Urfa civar\u0131nda tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k ve ticaretle ge\u00e7inen \u00e7ok say\u0131da kabilelerden biridir. Bug\u00fcnk\u00fc gibi k\u00f6ken olarak Aryen ve Semitik k\u00f6kenli iki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn etkisi alt\u0131ndaki ge\u00e7i\u015f toplumlar\u0131 da b\u00f6lgede bolca bulunmaktad\u0131r.
Yar\u0131-dinsel, yar\u0131-mitolojik \u0130brahim ve kabilesinin \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fcn simgesel de\u011feri bilinmektedir. Hz. \u0130brahim\u2019in \u00fc\u00e7 tek tanr\u0131l\u0131 dinin atas\u0131 say\u0131lmas\u0131 ve d\u00fcnyada neredeyse etkilemedik din b\u0131rakmam\u0131\u015f olmas\u0131 \u00f6nemini ortaya koymaktad\u0131r. Hammurabi\u2019yle en otoriter \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fayan Babil Nemrutlar\u0131na (Bunlar Babil b\u00fcrokrasisinin t\u00fcm merkezi ve b\u00f6lgesel \u00f6nde gelenlerini kapsamaktad\u0131r. Nemrut \u00f6nde gelen kent ve b\u00f6lge y\u00f6neticisine verilen unvan, ad olsa gerek) kar\u015f\u0131 direnen \u00e7ok say\u0131da kabile ve kentin olmas\u0131 beklenebilir. Hen\u00fcz g\u00fc\u00e7l\u00fc kom\u00fcnal d\u00fczen etkisini ta\u015f\u0131yan kabile ve hatta k\u00f6y ve kentlerin, hangi tanr\u0131sal ad (Allah ad\u0131na) alt\u0131nda yap\u0131l\u0131rsa yap\u0131ls\u0131n, imparatorluk dayatmas\u0131n\u0131n kendi kar\u015f\u0131s\u0131nda direni\u015f ve isyan bulaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. K\u00f6lelik nedir tan\u0131mayan toplumlar \u00e7ok zor k\u00f6lele\u015firler. Bazen k\u00f6lele\u015fmektense, toptan imha olmay\u0131 bile g\u00f6ze alabilirler. Tarihte bunun say\u0131s\u0131z \u00f6rneklerini tan\u0131maktay\u0131z.
Hz. \u0130brahim dini veya \u00f6yk\u00fclemeleri asl\u0131nda bu genel anti-nemrut direni\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc temsil etmektedir. Bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn birinci kayna\u011f\u0131, 1700\u2019lerdeki Babil \u0130mparatorlu\u011fu zemin ve zaman\u0131d\u0131r. \u0130kinci kaynak ve kol ise, Hz. Musa\u2019n\u0131n M.\u00d6. 1300\u2019lerin sonlar\u0131ndan itibaren M\u0131s\u0131r Firavunlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcleridir. Yani M\u0131s\u0131r Firavun otoritesini temsil eden k\u00fclt\u00fcre kar\u015f\u0131 ayn\u0131 veya benzer iz \u00fczerindeki yar\u0131-k\u00f6le, ama kurtulmak isteyen Hz. \u0130brahim gelene\u011findeki topluluklar\u0131n direni\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Toplam\u0131 Kitab\u0131 Mukaddes gelene\u011fini olu\u015fturmaktad\u0131r. D\u00f6nemin iki g\u00fc\u00e7l\u00fc ve kendilerini tanr\u0131-krallar olarak simgele\u015ftiren Nemrut ve Firavunlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7ok uzun soluklu ve giderek kendini yeni bir k\u00fclt\u00fcr olarak olu\u015fturan bu gelenek, Hz. Musa\u2019dan sonra daha \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc rahiplerle (\u00f6rne\u011fin Musa\u2019n\u0131n karde\u015fi Harun\u2019la ba\u015flayan gelenekten I. ve II. Samuel, \u0130\u015faya ve bir\u00e7ok peygamber) temsil edildikten sonra, Hz. Davut ve Hz. S\u00fcleyman\u2019la M.\u00d6. 1020-900 y\u0131llar\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc \u0130srail-Filistin topraklar\u0131 \u00fczerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir krall\u0131k kuracaklard\u0131r. Bu gelene\u011fin ve temsili olan \u0130brani kabilesinin tarih i\u00e7indeki y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve etkisini dikkatle yorumlamadan, uygarl\u0131k tarihini ve ona kar\u015f\u0131 y\u00f6neltilen her t\u00fcrden direni\u015f ve isyanlar\u0131 anlayamay\u0131z, \u00e7\u00f6zemeyiz. (Her t\u00fcr derken ideolojik, mitolojik, felsefi, dini, siyasi, fiziki, ekonomik, hukuki, kabilesel ve ulusal t\u00fcm hareketleri kastediyorum.)
Birinci Babil d\u00f6neminin M.\u00d6. 1596 y\u0131l\u0131nda Hitit ve Hurri k\u00f6kenli Kassitler ad\u0131 verilen g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan sona erdirildi\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Burada daha ilgin\u00e7 ve \u00f6nemli olan, Hitit ve Kassit kimli\u011fiyle aralar\u0131ndaki ittifakt\u0131r. Tarih\u00e7ilerin pek a\u00e7mad\u0131klar\u0131 bu konu, b\u00f6lge halklar\u0131n\u0131n tarihini \u00f6\u011frenmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Herhalde Babil gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir k\u00fclt\u00fcrel, siyasal ve askeri gelene\u011fi yenmek kolay olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kar\u015f\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc gerektirir. Nitekim \u0130brahim\u00ee gelene\u011fin yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrekli hicret, daha do\u011frusu ka\u00e7\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bo\u015fluk buldu\u011funda siyasi erk olabiliyor.
Uruk ve Ur d\u00f6nemlerinde Zagros kabile federasyonlar\u0131 olan ve son \u00f6rne\u011fini M.\u00d6. 2150\u2019de Akad s\u00fclalesine son veren \u00fcnl\u00fc Guti Kral\u0131 Gudea\u2019n\u0131n (\u0130lgin\u00e7tir, Aryenlerin en b\u00fcy\u00fck tanr\u0131s\u0131n\u0131n ayn\u0131 olan ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bir nevi kar\u015f\u0131-uygarl\u0131k s\u00fcrecine girdi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r) temsil etti\u011fi Zagros-Toroslarda olu\u015fan gelene\u011fin \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi kilit \u00f6nemdedir. Tarihin bu geleneklerden \u00e7ok az veya hi\u00e7 bahsetmemesi ilgin\u00e7 oldu\u011fu kadar, \u00fczerinde durulmay\u0131 gerektiren \u00f6nemli bir alan, ara\u015ft\u0131rma sahas\u0131d\u0131r.
Gerek El Ubeyd k\u00fclt\u00fcr kolonilerine, gerekse Uruk ve Ur\u2019un siyasi ve ticari kolonicili\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7ok daha kal\u0131c\u0131 bir tar\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yaratm\u0131\u015f, \u00e7ok s\u0131k bir k\u00f6y a\u011f\u0131n\u0131 kurmu\u015f, \u015fehirle\u015fmenin e\u015fi\u011fine gelmi\u015f, belki de daha \u00f6nce \u015fehirle\u015fmi\u015f (Urfa-G\u00f6beklitepe\u2019deki b\u00fcy\u00fck tap\u0131naklar tepesi bunun m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fini hat\u0131rlat\u0131yor. M.\u00d6. 10 binlerde bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc yaratanlar Uruk ve Ur\u2019un \u00e7ok ilerisinde bir kent k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc de rahatl\u0131kla yaratabilirler. Mimarisi ve mitolojisi bunu hissettirmektedir), da\u011f etek ve ovalar\u0131n\u0131 birlikte kullanan \u00e7ok geni\u015f bir a\u011fdaki kabile topluluklar\u0131n\u0131n direnmesi ve m\u00fc\u015fterek tehlikeye kar\u015f\u0131 federasyonla\u015fmalar\u0131, ard\u0131ndan daha kal\u0131c\u0131 siyasi birlikler kurmalar\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc olas\u0131l\u0131kt\u0131r.
M.\u00d6. 3000\u2019lerde S\u00fcmerler taraf\u0131ndan Hurriler olarak genel bir ad alt\u0131nda toplanan bu topluluklar\u0131n 1650\u2019lerde daha kuzeyde Kani\u015f ve Hattu\u015fas merkezli Hititler, Wajukani (Xwe\u015fkan\u00ee, g\u00fczel, ho\u015f p\u0131nar, bug\u00fcnk\u00fc Ceylanp\u0131nar ve Suriye\u2019deki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan Serekan\u00ee kenti) merkezli Mitanniler ad\u0131nda iki g\u00fc\u00e7l\u00fc siyasi birlik kurduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Mitannilerin Kerk\u00fck\u2019ten-Zagrostan Tel-Alal\u2019a, Amanoslara kadar geni\u015fledikleri, M.\u00d6. 1400\u2019lerde M\u0131s\u0131r ve Hititlerle birlikte \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00fcy\u00fck siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel g\u00fc\u00e7 olduklar\u0131 bir\u00e7ok belgeyle kan\u0131tlanmaktad\u0131r. Hititlerle ortak bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve dili payla\u015fmaktad\u0131rlar. Aralar\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc kan ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 bulunmakta ve siyasi d\u00fczeyde evlilikler yapmaktad\u0131rlar. (Hitit \u0130mparatoru \u015eupiluliuma, Mitanni Prensi Matizava\u2019ya \u201cSana k\u0131z\u0131m\u0131 verdim, adam gibi birlikte b\u00f6lgeyi y\u00f6netelim demektedir) M\u0131s\u0131r hiyerogliflerinde Mitannilerin g\u00fcc\u00fc yans\u0131t\u0131lmaktad\u0131r. Sarayda bir\u00e7ok Mitannili gelin bulunmaktad\u0131r. \u00dcnl\u00fc Nefertiti bunlardan biridir.
Hititlerin \u00fcnl\u00fc kad\u0131n-tanr\u0131\u00e7as\u0131 Puduhepa da Hurri k\u00f6kenlidir. Alan k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde kad\u0131n izinin son temsilcisi gibidir. Daha \u00f6nceki Guti, Kassit, yeni ad\u0131yla Mitanniler, Hurrilerin alt kollar\u0131n\u0131 yans\u0131tmaktad\u0131r. Hurri kelimesi etimolojik olarak S\u00fcmerce \u2018Da\u011fl\u0131lar\u2019 anlam\u0131na gelmektedir ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar zaman zaman kullan\u0131lan bir adland\u0131rmad\u0131r. Daha da \u00f6nemlisi, t\u00fcm g\u00fc\u00e7l\u00fc belirtiler, Hitit ad\u0131 verilen devletin t\u00fcm kral ve prenslerinin Hurri ad\u0131 ta\u015f\u0131makta olup, evli olduklar\u0131 kad\u0131nlar\u0131n da hep Hurri prensesleri olmalar\u0131d\u0131r. \u015eahsi yorumuma g\u00f6re, Mitanniler a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Zagros-Toros da\u011f silsilesinin kavisli g\u00fcney eteklerindeki Verimli Hilal\u2019de kurulan siyasi birlik veya konfederasyon benzeri bir olu\u015fum iken Hurri topluluklar\u0131n bir kolunun kuzeyde Karadeniz da\u011flar\u0131na kadar, t\u00fcm Kuzey Toroslarda da Hititler ad\u0131 alt\u0131nda ikinci kol \u00f6rg\u00fctlenmesi olarak daha g\u00fc\u00e7l\u00fc, hatta ilkel bir imparatorluk olarak temsil edilmektedir. K\u00fclt\u00fcrel temel, akrabal\u0131klar, diplomatik ili\u015fkiler, en \u00f6nemlisi Hitit-Kassit ittifak\u0131 bunu do\u011frulay\u0131c\u0131 etkenler olarak ileri s\u00fcr\u00fclebilir.
Birinci Babil d\u00f6nemini kuzeydeki bu k\u00fclt\u00fcrel direni\u015fin ve sonunda geli\u015ftirilen siyasi birli\u011fin sona erdirdi\u011fi rahatl\u0131kla belirtilebilir. Babil, ikinci d\u00f6neminde (M.\u00d6. 1600-1300) bu siyasi birli\u011fin ya egemenli\u011fi alt\u0131nda, ya da bir nevi onunla uzla\u015fm\u0131\u015f olarak birlikte y\u00f6netilen, daha \u00e7ok d\u00f6nemin en b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcr ve ticari merkezi olarak ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Bir nevi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn Paris\u2019i gibidir.
Babil k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fc\u00e7 Kutsal Kitab\u0131 da derinden etkilemi\u015ftir. Bir\u00e7ok iz b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Ticaret deposu, b\u00f6lgesel pazar ve \u00fcniversite \u015fehri olarak da tan\u0131mlanabilir. D\u00f6nem uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n uluslararas\u0131 (daha do\u011frusu kavimler ve mezhepler aras\u0131) merkezi rol\u00fcn\u00fc de rahatl\u0131kla temsil etti\u011fi belirtilebilir. B\u00fct\u00fcn siyasi, ticari, istihbari oyunlar Babil\u2019de geli\u015ftirilmektedir. Komplo merkezi rol\u00fc de ihmale gelmez. Kutsal Kitap\u2019taki tasvirleri \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r. \u00d6zcesi tam bir uygarl\u0131k merkezi olarak rol\u00fcn\u00fc lay\u0131k\u0131yla oynamaktad\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle bug\u00fcnk\u00fc Londra\u2019ya \u00e7ok benzemektedir.
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Babil d\u00f6nemi (M.\u00d6. 610-330) Medlerle kurduklar\u0131 (bug\u00fcnk\u00fc \u015eii-K\u00fcrt ittifak\u0131na \u00e7ok benziyor) ittifak, 612\u2019de Ninova\u2019n\u0131n haritadan silini\u015fiyle ba\u015flar, \u0130skender\u2019in M.\u00d6. 330\u2019larda fethiyle sona erer. Me\u015fhur Nabokadnazar\u2019\u0131n imparatorlu\u011fuyla an\u0131l\u0131r. Mezopotamya\u2019n\u0131n son b\u00fcy\u00fck imparatorlu\u011fudur. Mezopotamya bu tarihten sonra ana merkez rol\u00fcn\u00fc yava\u015f yava\u015f kaybeder. Yakla\u015f\u0131k 15 bin y\u0131l tarihin ana merkezi olan Dicle-F\u0131rat vadilerinde, kollar\u0131nda, aralar\u0131ndaki da\u011f ve ovalarda insanl\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc yo\u011furup b\u00fct\u00fcn k\u0131talara yayd\u0131ktan sonra \u00e7ok yorgun, ama umutk\u00e2r olarak bug\u00fcn yeni bir d\u00f6neme haz\u0131rlanmaktad\u0131r.
Asur \u00e7a\u011f\u0131 da benzer bi\u00e7imde \u00fc\u00e7 d\u00f6neme ayr\u0131labilir. Kadim tarihin en g\u00fc\u00e7l\u00fc siyasi, askeri ve ticari g\u00fc\u00e7lerindendir. S\u00fcmer uygarl\u0131\u011f\u0131yla Greko-Romen uygarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki ara halka rol\u00fcn\u00fc oynar. Uygarl\u0131kta kan d\u00f6k\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc, zorbal\u0131\u011f\u0131 ve ticari yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla an\u0131l\u0131r. Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn Ortado\u011fu halklar\u0131nca (kendi halk\u0131 da dahil) bayram olarak kutlan\u0131r. Bu kutlay\u0131\u015fta nemrut ve firavun t\u00fcr\u00fc despotlu\u011fun sona eri\u015finin pay\u0131 belirleyicidir.
Birinci d\u00f6nem (M.\u00d6. 2000-1600) ticari aristokrasinin y\u00fckseli\u015f d\u00f6nemidir. \u00c7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 olarak t\u00fcccar ve siyasi erk s\u0131kl\u0131kla ayn\u0131 ki\u015fide tekel olarak temsilini bulur. Siyasi ve ticari g\u00fc\u00e7 tekelinin ilk defa Asur topluluklar\u0131nca kuruldu\u011fu belirtilebilir. Geni\u015f bir tarihi mirasa dayand\u0131klar\u0131n\u0131, El Ubeyd-Uruk-Ur-Babil ticari birikimlerini kulland\u0131klar\u0131n\u0131, onlar\u0131n izini takip ettiklerini, M.\u00d6. 2000\u2019lerden itibaren t\u00fcm uygarl\u0131k alanlar\u0131nda ve kom\u015fu neolitik k\u00f6y ve g\u00f6\u00e7er topluluklar\u0131yla ticareti geli\u015ftirdiklerini, belli ba\u015fl\u0131 merkezlerde ticari koloniler kurduklar\u0131n\u0131, ilk defa ba\u011f\u0131ms\u0131z kapit\u00fclasyonlar gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131, \u00e7ok geni\u015f kervan a\u011flar\u0131na sahip olduklar\u0131n\u0131, ticari bilinci en y\u00fcksek uygarl\u0131k olduklar\u0131n\u0131, t\u00fcm bu stratejik ili\u015fkileri g\u00fcvencelemek i\u00e7in \u00e7ok ac\u0131mas\u0131z g\u00fc\u00e7 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 rahatl\u0131kla belirtebiliriz. Ninova bir nevi Hollanda\u2019n\u0131n Amsterdam\u2019\u0131 gibi zenginli\u011fe, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015fe bo\u011fulur. En kaliteli kuma\u015f merkezi, en \u00fcnl\u00fc saraylar art\u0131k Ninova ve yak\u0131nlar\u0131ndaki \u015fehirlerde toplan\u0131r. Amsterdam\u2019\u0131n Paris\u2019le rekabeti gibi, Ninova\u2019n\u0131n (Asur) rakibi de Babil\u2019dir. Birbirlerini etkilemek ve hegemonya alt\u0131na almak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcarlar. Ekonomik, ticari, siyasi ve askeri \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131karlar nedeniyle eksik olmaz. Birbirlerine devrevi \u00fcst\u00fcnl\u00fck kursalar da, nihai \u00fcst\u00fcnl\u00fck kuramazlar.
\u0130kinci d\u00f6nem (M.\u00d6. 1600-1300) Mitanni ve Babillilerin ittifakla y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri egemenlik alt\u0131nda ge\u00e7er. Ticari rollerini devam ettirirler.
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u00f6nem (M.\u00d6. 1300-600) as\u0131l askeri ve siyasi g\u00fc\u00e7lerini in\u015fa ederek d\u00f6nemin en korkutucu g\u00fcc\u00fc haline geldikleri d\u00f6nemdir. Urartular hari\u00e7 ve M\u0131s\u0131r da dahil, i\u015fgal etmedik ve haraca ba\u011flamad\u0131k bir yer b\u0131rakmazlar. Kavim ve kabilelerin en \u00e7ok ac\u0131 \u00e7ektikleri bir d\u00f6nemi ya\u015fat\u0131rlar. Uygarl\u0131\u011f\u0131n en kanl\u0131 y\u00fcz\u00fc demek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6ve \u00f6ve nas\u0131l kellelerden surlar ve kaleler yapt\u0131klar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerinin bir \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak anlat\u0131rlar. Kavim ve kabilelerin k\u00f6lele\u015ftirilenleri d\u0131\u015f\u0131nda hepsi katledilir. M\u0131s\u0131r gibi bir uygarl\u0131k bile i\u015fgalden (M.\u00d6. 670) kurtulamaz. Kud\u00fcs Krall\u0131\u011f\u0131 yerle bir edilir. Bug\u00fcn\u00fcn ABD benzeri bir d\u00fcnya g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Her imparatorluktaki egoizmin bir benzerini en geli\u015fmi\u015f haliyle ya\u015farlar. Bar\u0131\u015f i\u00e7inde birlikte ya\u015fama ve uzla\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc tan\u0131mazlar. \u0130mparatorluk gelene\u011finin yarat\u0131lmas\u0131ndaki paylar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmsenemez.
Y\u0131k\u0131lmalar\u0131ndaki belirleyici rol\u00fc yine Hurri k\u00f6kenliler oynar. Uzun s\u00fcre Mitannilerin kendilerine g\u00f6z a\u00e7t\u0131rmad\u0131klar\u0131n\u0131 biliyoruz (M.\u00d6. 1600-1300). Mitannileri y\u0131kmalar\u0131, Hurri k\u00f6kenlilerin direni\u015fini sona erdirmez. Nairiler diye (Asurcada \u2018Su Halk\u0131\u2019 anlam\u0131na gelir) bilinen a\u015firet topluluklar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc Botan\u2019da a\u015firetler konfederasyonu benzeri birliklerle (M.\u00d6. 1200-900) uzun s\u00fcre direnirler. Bu tarihten sonra Urartular adl\u0131 siyasi birlik devreye girer. Asur\u2019a kar\u015f\u0131 direni\u015fleri M.\u00d6. 870\u2019lerden y\u0131k\u0131l\u0131ncaya (M.\u00d6. 610) kadar devam eder. Yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bu direni\u015f bug\u00fcnk\u00fc Van merkezli olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7l\u00fc bir merkezi siyasi olu\u015fuma d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcp tarihe iz b\u0131rak\u0131r. Muhtemelen kar\u0131\u015f\u0131k bir siyasi \u00fcstyap\u0131 s\u00f6z konusudur. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Asurcan\u0131n etkisi h\u00e2kimdir. Hurrice, Ermeni ve Kafkas dil etkilerini de ta\u015f\u0131yan karma bir dilin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tahmin edilmektedir. Bu dil yap\u0131s\u0131 direni\u015fteki mozai\u011fi de yans\u0131tmaktad\u0131r. Alanda karma ya\u015fayan bu halklar\u0131n ortak tehlike kar\u015f\u0131s\u0131nda birle\u015ferek ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir siyasi olu\u015fumla varl\u0131klar\u0131n\u0131 koruduklar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kafkas k\u00f6kenli \u0130skitlerin devreye etkin olarak girdi\u011fi bir d\u00f6nemdir de. Urartular\u0131n demircilikte usta olduklar\u0131, tun\u00e7tan epey silah ve kap kacak geli\u015ftirdikleri, kale yap\u0131m\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere mimarideki \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri, askeri olarak da s\u0131k s\u0131k Asur\u2019u yenmeleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirildi\u011finde \u00f6nemleri daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. Asurlar\u0131 nihai olarak yenmedilerse de, y\u0131pratmadaki en b\u00fcy\u00fck pay Urartu Devletine d\u00fc\u015fer. Uygarl\u0131k tarihinin silinmesi zor bir izidir.
Asur\u2019un nihai yenilgisi Babil\u2019in uzun s\u00fcreli el alt\u0131ndan y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc diplomasiyle ve Ma\u011f (K\u00fcrt\u00e7e, ate\u015f oca\u011f\u0131) adl\u0131 Med rahiplerinin uzun u\u011fra\u015flar\u0131ndan sonra Med Konfederasyonu ve Babil \u015fehir devleti ittifak\u0131yla M.\u00d6. 612\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. B\u00f6lgede Med ve \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Babil d\u00f6nemi ba\u015flar.
Asur uygarl\u0131k prati\u011finden \u00e7\u0131kar\u0131labilecek en \u00f6nemli sonu\u00e7, ticaret tekeliyle siyasi tekelin i\u00e7 i\u00e7eli\u011fi ve sava\u015flarla ilgisidir. Siyasi ve ticari tekelin uygarl\u0131k tarihinde en \u00f6nemli bir a\u015famas\u0131d\u0131r Asur. Denilebilir ki, Pers \u0130mparatorlu\u011fundan \u00f6nce M\u0131s\u0131r, \u00c7in ve Hint uygarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131ndaki birincil merkezi halkay\u0131 Asur ticaret tekelleri kurmu\u015ftur. Ticari bir d\u00fcnya yaratm\u0131\u015flard\u0131r. D\u00f6nemin bir nevi k\u00fcreselli\u011fi s\u00f6z konusudur. Yine ticari tekelin ekonomi olmad\u0131\u011f\u0131, ekonomiye e\u015fine az rastlan\u0131r bir ter\u00f6r rejimiyle d\u0131\u015ftan dayat\u0131l\u0131p halklar ve kabilelerin binbir emekle toplad\u0131klar\u0131, yaratt\u0131klar\u0131 birikimleri gasp etti\u011fi ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Devlet olmadan ticari tekelin y\u00fcr\u00fcyemeyece\u011fi \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Daha \u00f6nceki siyasi tekeller t\u00fcm\u00fcyle tar\u0131m\u0131n k\u00f6leci tarz\u0131yla ili\u015fkili iken, ilk defa ticaret tar\u0131mla denk gelen bir a\u011f\u0131rl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Ticari tekeli kapitalizm olarak tan\u0131mlarsak, siyasi tekelin tar\u0131mdaki art\u0131-\u00fcr\u00fcn\u00fc gasp\u0131nda daha etkin s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc bir g\u00fc\u00e7 olarak uygarl\u0131kta yerini almaktad\u0131r. \u0130mparatorluk tar\u0131mdan ziyade ticaretin tahrik etti\u011fi bir y\u00f6netim bi\u00e7imidir. Yol g\u00fcvenli\u011fi uzun alan ticaretinin ihtiyac\u0131d\u0131r. Bunu da ancak imparatorluk sa\u011flar. \u015eiddetteki yo\u011funlu\u011fu ise, toplumun yeni ekonomik dayatmalara kar\u015f\u0131 direnciyle i\u00e7 i\u00e7e geli\u015fti\u011fi, b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc tart\u0131\u015fma gerektirmeyecek kadar a\u00e7\u0131kt\u0131r.
Ekonomi i\u00e7in tar\u0131m\u0131n, pazar\u0131n, k\u00fc\u00e7\u00fck ticaretin, zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n, \u00e7ok say\u0131da ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6zel kesimin yararl\u0131 olabilece\u011fi de a\u00e7\u0131kt\u0131r. T\u00fcm bu alanlardaki insan eme\u011fi \u00fcretkenli\u011fi geli\u015ftiren de\u011ferini kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Ne siyasi, ne askeri, ne de ticari-ekonomik tekelin gerekmedi\u011fini tespit etmek zor de\u011fildir. Asur olmasayd\u0131 ekonomi duracak m\u0131yd\u0131? Tersine, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bir ortam\u0131n daha farkl\u0131 ve olumlu bir ekonomik ya\u015fam\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131laca\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r. Demokrasi kar\u015f\u0131t\u0131 y\u00f6netim olarak devlet sadece gereksiz de\u011fildir ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 b\u00fcrokrasiyle, yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sava\u015flarla, yapt\u0131\u011f\u0131 gasplarla ekonomi ve toplumu tahrip eden bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Burada \u015fehri ve tabakala\u015fman\u0131n \u00f6nemini, gere\u011fini tart\u0131\u015fm\u0131yorum tanr\u0131sal ideolojik k\u0131l\u0131flara b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, etraf\u0131nda s\u0131k\u0131 bir askeri-siyasi duvar \u00f6ren zorba g\u00fcc\u00fcn uygarl\u0131kla ili\u015fkisini sorguluyorum. \u015eehirle\u015fmenin olumlu yanlar\u0131 anlam\u0131nda varsa bile bir uygarl\u0131k, bunun nas\u0131l kirletildi\u011fini, muazzam bir geriletici, tutucu engelle olumsuzla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tekrarl\u0131yorum. Y\u00f6netim koordinasyonu ayr\u0131, zorba ve gasp\u00e7\u0131 tekeller ayr\u0131d\u0131r.
Siyasi, ticari ve ekonomik tekelin i\u00e7 i\u00e7eli\u011finin sadece kapitalizme \u00f6zg\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015fehirle\u015fme ve hanedanl\u0131kla birlikte uygarl\u0131\u011f\u0131n ilk ba\u015flar\u0131ndan beri ayn\u0131 \u00f6zelliklerini olu\u015fturarak, kopmaz bir zincir halinde uygarl\u0131\u011f\u0131n olumlu yanlar\u0131yla demokratik etkinli\u011fi ezerek, sarmalayarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyorum. Zincirin halkalar\u0131n\u0131 tan\u0131maya devam edelim. <\/p>\n
5- M\u0131s\u0131r, Hint, \u00c7in, Hitit ve Fenike Uygarl\u0131klar\u0131
M\u0131s\u0131r, Hint ve \u00c7in\u2019in uygarl\u0131k ana nehrine katk\u0131lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmak b\u00fcy\u00fck bir \u00e7al\u0131\u015fma ister. Bunun yeri buras\u0131 de\u011fildir. Fakat neden daha \u00e7ok tar\u0131m a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olduklar\u0131n\u0131, kendi b\u00f6lgelerini a\u015fma irade ve g\u00fcc\u00fcn\u00fc niye g\u00f6steremediklerini \u00f6zce sorgulamak \u00f6\u011fretici olabilir. Kendi i\u00e7lerinde olduk\u00e7a geli\u015fkin olduklar\u0131, \u00e7ok uzun s\u00fcreli ayakta kal\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ekonomik tekele, \u00f6zellikle uzun alan ticaret tekelcili\u011fine ba\u015fvurmamalar\u0131na bor\u00e7lu olduklar\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. \u00dc\u00e7\u00fcn\u00fcn de d\u0131\u015f ticareti yok gibidir. Tar\u0131m ve ticaretin i\u00e7 yap\u0131s\u0131nda da tekele fazla \u015fans tan\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Mevcut siyasi tekel ekonomik tekelcilikten uzak kald\u0131\u011f\u0131 oranda uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc oluyor. Siyasi ve askeri g\u00fc\u00e7 d\u0131\u015fta tehlikeleri, i\u00e7te kaosu \u00f6nleme anlam\u0131nda daha az itiraz topluyor. Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6mr\u00fc uzuyor. Son tahlilde bunlar da ekonomik rant tekelleridir. Ama g\u0131rtla\u011f\u0131na kadar ekonomik tekellere bo\u011fulmad\u0131klar\u0131 da anla\u015f\u0131l\u0131r bir husustur.
M\u0131s\u0131r, Greko-Romen k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc etkiledi\u011fi oranda, Avrupa k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131\u011f\u0131na katk\u0131s\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. Afrika i\u00e7in sanki olmam\u0131\u015f bir k\u00fclt\u00fcr konumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ticarete el atmam\u0131\u015ft\u0131r. Ortado\u011fu\u2019dan da kendini soyutlam\u0131\u015ft\u0131r. Belki de devlet eliyle sosyalizm i\u00e7in ilk \u00f6rneklerdendir. Benzer \u00f6rneklerden hi\u00e7biri M\u0131s\u0131r kadar etkileyici de\u011fildir. M\u0131s\u0131r t\u00fcm\u00fcyle, Hint ve \u00c7in ise k\u0131smen orta\u00e7a\u011f uygarl\u0131\u011f\u0131na Ortado\u011fu \u00fczerinden kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u0130slamiyet hepsini kendi havuzuna ak\u0131t\u0131p Avrupa\u2019ya sunmada temel bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.
Hititler i\u00e7in ayr\u0131 bir ba\u015fl\u0131k yapmak gerekmez. Hurri-Mitanni m\u00fcttefiki olarak uygarl\u0131\u011f\u0131 Anadolu\u2019ya yaym\u0131\u015ft\u0131r. Ege k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki etkisiyle Yunan Yar\u0131madas\u0131ndaki yeni uygarl\u0131ksal geli\u015fmeye en az M\u0131s\u0131r ve Fenikeliler kadar katk\u0131da bulunmu\u015ftur. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n Suriye \u00fczerindeki yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 durdurmu\u015ftur. Asur\u2019un ve daha \u00f6nceki Babil\u2019in yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 durdurmada etkili olmu\u015ftur.
M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n yapamad\u0131\u011f\u0131 ve bo\u015f b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 uzun alan ticaretini Do\u011fu Akdeniz\u2019de \u00fcslenmi\u015f Fenike adl\u0131 kavim ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. Akdeniz\u2019in her taraf\u0131nda ilk ticari kolonileri kurma ba\u015far\u0131s\u0131 Fenikelilerindir. Ortado\u011fu ve M\u0131s\u0131r k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Avrupa\u2019ya ilk yayg\u0131nla\u015ft\u0131ranlar da Fenikelilerdir. Alfabe ve gemi yap\u0131m sanatlar\u0131 uygarl\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan etkileyicidir. Yunanl\u0131lara alfabeyi onlar \u00f6\u011fretmi\u015ftir. \u0130lk limanlar\u0131 onlar kurmu\u015ftur. Manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131nmas\u0131nda da rolleri \u00f6nemlidir. Uygarl\u0131k tarihinde en az Urartular kadar etkileyici bir izdir.
\u0130srail Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisi daha \u00e7ok manevi alandad\u0131r. Daha \u00f6nemlisi, \u0130brani gelene\u011finin tek tanr\u0131l\u0131 dinleri \u00fcretmesidir. Sanki M\u0131s\u0131r ve S\u00fcmer maddi devleti kar\u015f\u0131s\u0131na manevi devleti \u00e7\u0131karmak gibi tarihsel bir gerek\u00e7eleri varm\u0131\u015f gibi. \u0130brani gelene\u011fine dar Yahudi penceresinden bakmamak gerekir. Yahudi bu gelene\u011fin daha \u00e7ok maddi para kolunda y\u00fckselirken, manevi kolunda peygamberler, yazarlar ve ayd\u0131nlar, entelekt\u00fceller vard\u0131r. Her iki kolda da etkili olmalar\u0131 d\u00fcnya uygarl\u0131k tarihini derinli\u011fine etkilemi\u015ftir. Uygarl\u0131\u011f\u0131 tam olarak tan\u0131mak i\u00e7in S\u00fcmer, M\u0131s\u0131r ve \u0130brani gelene\u011fi b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmek durumundad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan Avrupa\u2019y\u0131 sadece orta\u00e7a\u011f ve k\u0131smen antik Greko-Romen k\u00fclt\u00fcr\u00fcne dayanarak izah etmek ayaklar\u0131 havada kalan bir anlat\u0131m tarz\u0131d\u0131r. \u00c7ok eksik ve yanl\u0131\u015f bir tarzd\u0131r. Daha sonra bu eksikliklerin ne t\u00fcr vahim sonu\u00e7lara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n
K\u00fcrt Halk \u00d6nderi Say\u0131n Abdullah \u00d6calan\u2019\u0131n \u201cDemokratik Uygarl\u0131k Manifestosu <\/p>\n
\u00a0K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi
www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net – www.lekolin.info<\/p>\n
\t<\/p>\n