\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/653-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
Med-Pers \u00c7a\u011f\u0131: (M.\u00d6. 700\u2013330)<\/p>\n
Medler\u2019in hen\u00fcz tam g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f bir uygarl\u0131k etkisi vard\u0131r. Bilinen en \u00f6nemli \u00f6zellikleri Zagroslarda ya\u015fayan Hurri k\u00f6kenli olduklar\u0131, Farslarla akrabal\u0131klar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu ve Aryen kabileler bi\u00e7iminde bir kol olu\u015fturduklar\u0131d\u0131r. Asur\u2019un yo\u011fun bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda direni\u015f\u00e7i bir kimlik kazanm\u0131\u015flard\u0131r. Esas e\u011fitici ve \u00f6rg\u00fctleyicileri olarak Ma\u011f ad\u0131 verilen rahipleri vard\u0131r. Rahiplerin uzun s\u00fcre y\u00f6netimde rol oynad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. M.\u00d6. 700\u2019lere do\u011fru konfederatif bir birlik olu\u015fturduklar\u0131, Medya denilen bug\u00fcnk\u00fc Bat\u0131 \u0130ran ve bug\u00fcnk\u00fc \u0130ran, Irak ve T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n yak\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131 alanda ya\u015fad\u0131klar\u0131 kesindir. Kafkaslardan inen \u0130skitlerle bazen dost, bazen \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 oluyorlar. 612\u2019de Asurlar\u0131 yenmeleri \u00fcnlerini artt\u0131r\u0131yor ve \u00f6nlerini a\u00e7\u0131yor. M.\u00d6. 585\u2019te Frigyal\u0131lar\u0131 K\u0131z\u0131l\u0131rmak k\u0131y\u0131s\u0131nda yendikleri bilinmektedir. Bu arada Ma\u011flardan Zerd\u00fc\u015ft ad\u0131nda yetkin bir bilge \u00e7\u0131k\u0131yor. Ahlaki a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir dinsellik olu\u015fuyor. Ne tam din, ne tam felsefedir. \u0130brani gelene\u011finden farkl\u0131 olmakla birlikte, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fimleri yo\u011fun olmu\u015ftur. Zerd\u00fc\u015ftl\u00fc\u011f\u00fcn etkileri \u00f6zellikle Babil \u0130mparatoru Nabokadnazar\u2019\u0131n \u0130srail o\u011fullar\u0131n\u0131 M.\u00d6. 595\u2019te Babil\u2019de tutsak etmeleri d\u00f6neminde olmu\u015ftur. Yunan uygarl\u0131\u011f\u0131 Medleri Perslerden daha \u00f6nemli ve \u00fcst\u00fcn sayar. Herodot Tarihinde en \u00e7ok bahsedilen halkt\u0131r. M.\u00d6. 559\u2019da bir i\u00e7 ihanet sonucu Pers Akamenitler Med siyasi olu\u015fumunun ba\u015f\u0131na ge\u00e7er. Kurucusu olan Kiros, Med saraylar\u0131nda b\u00fcy\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Persler ve Medler imparatorlu\u011fun ortak kurucu unsurlar\u0131d\u0131r. Sadece Pers \u0130mparatorlu\u011fu eksik bir adland\u0131rmad\u0131r.<\/p>\n
Pers-Med imparatorlu\u011fu yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131ll\u0131k zaman diliminde M\u0131s\u0131r\u2019dan Hindistan (M.\u00d6. 515\u2019de fethedilmi\u015ftir) i\u00e7lerine, \u00c7in s\u0131n\u0131r\u0131ndan Yunan Yar\u0131madas\u0131na kadar d\u00f6nemin en geni\u015f siyasi birli\u011fini sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Yirmi iki eyalete b\u00f6l\u00fcn\u00fcp bir nevi yar\u0131m devlet olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. Uygarl\u0131ktaki katk\u0131lar\u0131 b\u00fcrokrasiyi, iyi bir yol ve posta sistemini, d\u00f6nemin ihti\u015faml\u0131 en b\u00fcy\u00fck ordu g\u00fc\u00e7lerini yaratmak olmu\u015ftur. Ahlaki gelene\u011fe \u00f6nem vermi\u015flerdir.<\/p>\n
Yunan uygarl\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011fesini Medler ve Perslerden alm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu-bat\u0131 ayr\u0131\u015fmas\u0131 bu d\u00f6nemde belirginle\u015fmi\u015ftir. Aralar\u0131nda yo\u011fun bir etkile\u015fim vard\u0131r. Bir\u00e7ok Yunanl\u0131, Pers saraylar\u0131nda g\u00f6revli olup, binlercesi paral\u0131 asker olmu\u015ftur. B\u00fcy\u00fck bir zenginlik biriktirmi\u015f olmalar\u0131, iki y\u00fcz y\u0131l Ege b\u00f6lgesini egemenlikleri alt\u0131nda tutmalar\u0131 Perslere kar\u015f\u0131 tutku derecesinde bir kar\u015f\u0131-ak\u0131m geli\u015ftirmi\u015ftir. Hem Perslerin bask\u0131lar\u0131n\u0131 k\u0131rmak, hem zenginliklerini ele ge\u00e7irmek adeta milli ama\u00e7 haline gelmi\u015ftir. Yeni Herk\u00fcl olarak \u0130skender\u2019in \u00e7\u0131kmas\u0131 tesad\u00fcf\u00ee de\u011fildir. Bu iklimden pay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f ve Aristo\u2019nun \u00f6zel e\u011fitiminden ge\u00e7mi\u015ftir. Yunan felsefesi bile bu bask\u0131ya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f sorunlar\u0131yla bo\u011fu\u015fman\u0131n etkilerini ta\u015f\u0131r. Zaten mitolojik etkilenmeler \u00e7ok daha fazlad\u0131r. Bir nevi direni\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fc olu\u015fturulmu\u015ftur. Medlerin Asur\u2019a kar\u015f\u0131 deneyimini Yunanl\u0131lar Perslere kar\u015f\u0131 uygulam\u0131\u015flard\u0131r. Makedonyal\u0131 ama Yunan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00e7ocu\u011fu olan \u0130skender\u2019in k\u00e2\u011f\u0131ttan \u015fato gibi Pers \u0130mparatorlu\u011funu par\u00e7alamas\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki g\u00fc\u00e7 y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k direni\u015f k\u00fclt\u00fcr\u00fc, \u00f6zellikle felsefi ayd\u0131nlanma ve \u00f6zg\u00fcr Makedon kabile ruhunun sentezidir.<\/p>\n
7- Greko-Romen K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Uygarl\u0131\u011f\u0131 <\/p>\n
Greko-Romen k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve uygarl\u0131\u011f\u0131 yanl\u0131\u015f olarak Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ba\u015flang\u0131c\u0131 bi\u00e7iminde yorumlanmaktad\u0131r. Bat\u0131da, yani Avrupa\u2019da b\u00f6yle bir k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131k do\u011fmad\u0131 ki, Bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve uygarl\u0131\u011f\u0131 denilsin. H\u0131ristiyanl\u0131k orta\u00e7a\u011f\u0131 da dahil, olup bitenler, Ortado\u011fu (Mezopotamya ve M\u0131s\u0131r) kaynakl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131klar\u0131n anlaml\u0131 bir gecikmeyle M.S. 15. y\u00fczy\u0131la kadar Avrupa\u2019ya ta\u015f\u0131nmas\u0131d\u0131r. Anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z, 15 bin y\u0131ll\u0131k \u2018uzun s\u00fcre\u2019 ve \u2018belli bir mek\u00e2ndan\u2019 kaynaklanan zincirleme halkalar halinde bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ana nehir olarak Avrupa\u2019ya nas\u0131l akt\u0131\u011f\u0131d\u0131r.
Greko-Romen halkas\u0131 Avrupa co\u011frafyas\u0131nda olu\u015fsa da, her \u015feyini ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu mirastan alm\u0131\u015ft\u0131r. Maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr olarak 16. y\u00fczy\u0131ldan sonra olu\u015fan herhangi bir ciddi yenilik ve \u2018s\u00fcreksizlik\u2019 bu s\u00fcre\u00e7te olu\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r. Bir yenilik olarak d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimiz felsefi \u00e7\u0131k\u0131\u015f Babil, M\u0131s\u0131r, Hitit, Urartu, Med ve Perslerden al\u0131nan k\u00fclt\u00fcr olmaks\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Eflatun bile M.\u00d6. 600\u2019lerden beri Solon, Pisagor, Thales ba\u015fta olmak \u00fczere, Yunan bilgelerin y\u0131llarca Babil ba\u015fta olmak \u00fczere Do\u011fu bilgelik merkezlerini nas\u0131l dola\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 ve kendi felsefi g\u00f6r\u00fc\u015flerini olu\u015fturduklar\u0131n\u0131 itiraf eder. Yunan ve Roma mitolojisi ise, adland\u0131rmalar d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6z itibariyle S\u00fcmer ve k\u0131smen M\u0131s\u0131r mitolojisinin d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve be\u015finci versiyonudur (S\u00fcmer + Babil + Hurri-Hitit-Mitanni + Yunan + Roma). Zaten maddi k\u00fclt\u00fcr olarak neolitik M.\u00d6. 4000\u2019lerde Avrupa\u2019n\u0131n t\u00fcm ya\u015fam alanlar\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r k\u00fclt\u00fcr\u00fc M.\u00d6. 2000-1000\u2019lerde ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yunan yar\u0131madas\u0131nda M.\u00d6. 2000\u2019lerin sonlar\u0131nda ba\u015flayan sentez, M.\u00d6. 1600-1200\u2019lerde ilk denemeden sonra, ancak M.\u00d6. 1000\u2019lerden itibaren ba\u015flayan antik\u00e7a\u011fda \u00fcr\u00fcn vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Homeros ve Hesiodos bunu ilk dillendirenler olmu\u015ftur. \u0130talyan yar\u0131madas\u0131nda M.\u00d6. 1000\u2019lerde Etr\u00fcsklerle ba\u015flayan mayalanma M.\u00d6. 700\u2019lerde krall\u0131k, M.\u00d6. 500\u2019de cumhuriyetle sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
M.\u00d6. 500-M.S. 500\u2019lerde ya\u015fanan bin y\u0131ll\u0131k s\u00fcre\u00e7 \u00f6nemli \u00f6zg\u00fcnl\u00fckler sunar. Uruk\u2019tan sonra ikinci denmeye lay\u0131k bir kentler halkas\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Greko-Romen kentle\u015fmesi \u015f\u00fcphesiz estetik de\u011feri y\u00fcksek bir a\u015famad\u0131r. S\u0131n\u0131fla\u015fma ve y\u00f6netim bi\u00e7imleri ayn\u0131 olgunlukta olmasa da, bir\u00e7ok \u00f6zellikleriyle binlerce y\u0131l \u00f6nce ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Ticaret, pazar, para, alfabe, bilim, felsefe (bilgelik), moral, mitoloji gibi maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr \u00f6\u011feleri de binlerce y\u0131l \u00f6nce olu\u015fmu\u015ftu. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli bir ikinci versiyondan ge\u00e7irdikleri s\u00f6ylenebilir. Ama miras olmadan sadece yerden \u00e7imen f\u0131\u015fk\u0131rm\u0131\u015f gibi iki yar\u0131madadan t\u00fcretmek anlaml\u0131 de\u011fildir. Bat\u0131 tarihi uzun s\u00fcre k\u00f6kler meselesini \u00e7ok eksik ve yanl\u0131\u015f anlam\u0131\u015ft\u0131r. Post modernite d\u00f6neminde daha do\u011fru yorumlar geli\u015fmektedir. <\/p>\n
Greko-Romen k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc krall\u0131k, cumhuriyet, demokrasi ve imparatorluk gibi devlet rejimlerini pe\u015f pe\u015fe ve i\u00e7 i\u00e7e ya\u015famas\u0131d\u0131r. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta demokrasi ve krall\u0131klar i\u00e7 i\u00e7eyken, son d\u00f6nemlerinde cumhuriyet ve imparatorluk i\u00e7 i\u00e7e olmu\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f \u00f6ncesinin son bi\u00e7imleni\u015f tarz\u0131 olarak imparatorluk \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir nevi k\u00f6leci sistemin son ve en kapsay\u0131c\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131k sistemini te\u015fkil etmi\u015ftir. Bu \u00f6zelli\u011fi \u00f6nemlidir. Ya y\u0131k\u0131lacak, ya d\u00f6n\u00fc\u015fecektir. Nitekim Roma \u0130mparatorlu\u011fu y\u0131k\u0131larak d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Greko-Romen uygarl\u0131\u011f\u0131yla tarihin uzun s\u00fcreli bir a\u015famas\u0131 en olgun d\u00f6nemini ya\u015fad\u0131ktan sonra derin bir krize girer. K\u0131rsalda tar\u0131m, \u015fehirde zanaat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa dayal\u0131 \u00fcretim \u00f6nemli bir art\u0131k-\u00fcr\u00fcne yol a\u00e7\u0131yor. Art\u0131k-\u00fcr\u00fcn\u00fcn bollu\u011fu devlet t\u00fcr\u00fc \u00f6rg\u00fctlenmenin temelidir. Art\u0131k-\u00fcr\u00fcn \u00f6z\u00fcnde kar\u0131n toklu\u011funa \u00e7al\u0131\u015fan ve beceri kazanan emekle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. K\u00f6leci tarz emek sunumu ve kullan\u0131m\u0131 ba\u015fat t\u00fcrd\u00fcr. Bu t\u00fcr \u00fczerinde ideolojik, politik ve askeri \u00fc\u00e7l\u00fcden olu\u015fan devlet tekeli kurulmaktad\u0131r. Kentle\u015fmeyle i\u00e7 i\u00e7e geli\u015fen bu sistem, zanaatk\u00e2rl\u0131kla birlikte i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc geli\u015ftirerek, metala\u015fma-pazar-para zincirinin olu\u015fumunu sa\u011fl\u0131yor. Bu halkada ticaret tekeli devreye girerek, art\u0131-\u00fcr\u00fcn\u00fcn bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcne el koyma imk\u00e2n\u0131 veriyor. Devlet i\u00e7inde veya devletler aras\u0131nda tar\u0131m ve zanaat\u00e7\u0131l\u0131kta olu\u015fan art\u0131-\u00fcr\u00fcne el koyma konusunda yar\u0131\u015fan ve giderek \u00e7at\u0131\u015fan iki tekel \u00f6z itibariyle do\u011fuyor. Aralar\u0131nda keskin bir ayr\u0131m olmasa da, bir\u00e7ok siyasi ve askeri ili\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 \u00e7\u00f6zmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan iki tekel kavram\u0131 kilit rol oynar. <\/p>\n
Kabaca tar\u0131m ve ticari tekelci klikler olarak kavramla\u015ft\u0131rabilece\u011fimiz bu g\u00fc\u00e7lerin \u015fehir etraf\u0131nda yo\u011funla\u015fan ideolojik, politik ve askeri ayg\u0131tlar\u0131n \u00e7ekirde\u011fini olu\u015fturdu\u011fu maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcrel b\u00fct\u00fcnlerden olu\u015fan toplum sistemini (bi\u00e7imini) uygarl\u0131k olarak tan\u0131mlayabiliriz. \u0130stismar edilen eme\u011fin h\u00e2kim bi\u00e7imi k\u00f6lecil tarzda denetlendi\u011fi i\u00e7in, bu sistemlere \u2018k\u00f6leci uygarl\u0131klar\u2019 demek de anlaml\u0131 olabilir. Uygarl\u0131k tarihi boyunca rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n iki kanaldan y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ay\u0131rt edebiliyoruz: Uygarl\u0131\u011f\u0131n kendi i\u00e7inde genelde tekeller aras\u0131nda, \u00f6zelde tar\u0131m ve ticaret tekelleri aras\u0131nda ikinci olarak, uygarl\u0131k sistemleriyle \u00e7eli\u015fkileri olan t\u00fcm toplum g\u00fc\u00e7leri (s\u0131n\u0131f, kabile, a\u015firet, halk, zanaatk\u00e2r) aras\u0131nda. Sava\u015flar\u0131n do\u011fas\u0131 bu iki kanaldan beslendi\u011fi gibi, kazanabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yo\u011fun rekabet ve \u00e7at\u0131\u015fma ortam\u0131nda s\u00fcrekli geli\u015ftirilmesi de bu nedenlerledir. Uygarl\u0131k tarihinde zincirleme reaksiyon dedi\u011fimiz olu\u015fumlar ba\u015flar.
Greko-Romen d\u00f6nemine kadar k\u0131saca \u00f6zetledi\u011fimiz bu zincirleme reaksiyon krizli bir s\u00fcre\u00e7tir. Tar\u0131m ve ticaretin \u00e7e\u015fitli nedenlerle baz\u0131 alanlarda \u00e7\u00f6kmesi, zay\u0131flamas\u0131 krizleri hep devrede tutar. \u0130klim, a\u015f\u0131r\u0131 \u00fcretim, i\u00e7 ve d\u0131\u015f \u00e7at\u0131\u015fmalar, i\u00e7 ve d\u0131\u015f g\u00f6\u00e7ler, verimli \u00fcretim tarzlar\u0131, askeri, siyasi ve ideolojik konularda analitik y\u00f6nden daha geli\u015fkin sistem (felsefe) ve \u00f6rg\u00fctlemeler belli ba\u015fl\u0131 kriz nedenleridir. Tekel kliklerinden yok olmak istemeyen ve pay art\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 dayatan kesimleri, \u00e7at\u0131\u015fma ve sava\u015flar\u0131 \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131 rol\u00fcnde kullan\u0131rlar. Ekonomi \u00fczerine kurulu tekel olmalar\u0131 nedeniyle bu b\u00f6yledir. \u00d6zellikle ticari temele daha fazla dayal\u0131 devlet ve uygarl\u0131klar, ticari krizlerin s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle daha \u00e7ok sava\u015fa yol a\u00e7arlar. Elveri\u015fli iklim ve sulama ko\u015fullar\u0131na d\u00fczenli olarak sahip olan tar\u0131m tekellerinin egemen oldu\u011fu devlet ve uygarl\u0131klar\u0131n daha istikrarl\u0131 ve bar\u0131\u015f i\u00e7inde olmalar\u0131, krizlerin s\u0131k s\u0131k devreye girmemesi nedeniyledir. Bu perspektiften bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, neden M\u0131s\u0131r, Hindistan ve \u00c7in\u2019in, baz\u0131 \u015fehir, b\u00f6lge ve k\u00f6le ayaklanmalar\u0131 hari\u00e7, pek az sava\u015ft\u0131klar\u0131 daha iyi anla\u015f\u0131l\u0131r. Genel Mezopotamya k\u00f6kenli uygarl\u0131klar\u0131n yay\u0131lmac\u0131 ve s\u00fcrekli sava\u015f\u00e7\u0131 olmalar\u0131n\u0131n da ticarete a\u015f\u0131r\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r bir husustur. El Ubeyd, Uruk, Ur, Babil, Asur, Pers uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n s\u00fcrekli kolonile\u015ftirme, yay\u0131lma ve sava\u015f ortam\u0131nda ya\u015famalar\u0131, ticaretin \u00fcretim s\u00fcrecindeki vazge\u00e7ilmez rol\u00fcyle yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Greko-Romen uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hem Atina d\u00f6neminde deniz ve karada, hem de Roma \u00f6nderli\u011finde deniz ve karada s\u00fcrekli sefer ve sava\u015f halinde olmas\u0131, Akdeniz d\u00fcnyas\u0131ndaki ticaretin olmazsa olmaz t\u00fcr\u00fcnden a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Uygarl\u0131\u011f\u0131n kuruldu\u011fu a\u015famadan beri Mezopotamya tar\u0131m ve ticaretin be\u015fi\u011fi olmu\u015ftur. M.\u00d6. 600\u2019lerden itibaren do\u011fuda Perslerin, bat\u0131da Grekler ve Romal\u0131lar\u0131n hem kendi ana \u00fcretim ve ticari b\u00f6lgelerinde, hem Mezopotamya ticaretine ve tar\u0131m\u0131na ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Mezopotamya \u00fczerinde \u2018bin y\u0131ll\u0131k sava\u015f\u2019lar y\u00fcr\u00fctmeleri de a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak ayn\u0131 nedenlerledir. <\/p>\n
Mezopotamya ticareti ve ticaret olmadan uygarl\u0131k olmaz. Ya ikisi birden veya biri d\u00fc\u015fecektir ya da birbirlerini dengeleyeceklerdir. Kazananlar kaybedenler olmu\u015ftur. Dengede kalma, iki taraf\u0131n kazanamad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler daha uzun s\u00fcreli olmu\u015ftur. Yine \u00f6rneklersek, El Ubeyd-Uruk \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 ve dengeli olmu\u015ftur. Daha \u00f6nce ikisi de Yukar\u0131 Mezopotamya\u2019daki toplumla \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 ve dengeli olmu\u015ftur. Ur ve Akad hanedanl\u0131klar\u0131 aras\u0131nda korkun\u00e7 \u00e7at\u0131\u015fmalar olmu\u015ftur. Denge de vard\u0131r. Ancak Ur ve Akad\u2019\u0131n tarihten silindi\u011fi d\u00f6nemler de olmu\u015ftur. Akadlar ve Gutiler \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131, yok etmeli ve dengeli s\u00fcre\u00e7ler ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Babil ve Asur dengeli ve \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Bir b\u00fct\u00fcn olarak Hurriler (Hitit, Mitanni, Kassit, Med, Urartu dahil) ile Babil ve Asurlar aras\u0131nda korkun\u00e7 sava\u015flar ve denge d\u00f6nemleri s\u0131k aral\u0131klarla ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Hititlerle M\u0131s\u0131rl\u0131lar aras\u0131nda denge ve sava\u015f d\u00f6nemleri varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015ftur. Nihayet \u2018bin y\u0131ll\u0131k\u2019 (M.\u00d6. 550-M.S. 650) Greko-Romen ve Pers-Sasani sava\u015flar\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Uygarl\u0131klar\u0131n kendi i\u00e7 klikleri ve birbirleri aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fma ve bar\u0131\u015flar\u0131 b\u00f6yledir!
Ayr\u0131ca uygarl\u0131\u011fa, yani k\u00f6leli\u011fe ve ticari gaspa zorla ba\u011flanmak istenen halklar, kabileler, k\u00f6leler ve kentlerin (zanaatk\u00e2rlar) direni\u015f ve isyanlar\u0131 bitmez t\u00fckenmez di\u011fer bir ana kategoridir. Uygarl\u0131k sadece kapitalizmin (sermayenin) art\u0131k-de\u011ferinin de\u011fil, be\u015f bin-alt\u0131 bin y\u0131ll\u0131k art\u0131-\u00fcr\u00fcn\u00fcn (sermayenin) temelinde yatt\u0131\u011f\u0131 kanl\u0131, i\u015fkenceci ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc k\u00f6lecil bir sistemdir.<\/p>\n
8- \u0130slamiyet ve H\u0131ristiyanl\u0131k<\/p>\n
\u0130slamiyet ve H\u0131ristiyanl\u0131k \u015f\u00fcphesiz birer uygarl\u0131kt\u0131r. \u0130kisi aras\u0131ndaki farklar ve benzerlikler ilgi \u00e7ekici ve \u00f6nemlidir. Uygarl\u0131k tarihinde konumlar\u0131 ve etkileri \u00fczerinde \u00e7ok \u015fey s\u00f6ylenmesine ve yaz\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, bilimsel niteli\u011fi geli\u015fkin yorumlar azd\u0131r. Bunda etkileri alt\u0131ndaki ki\u015filik olu\u015fumunun pay\u0131 belirgindir. H\u0131ristiyanl\u0131k ve \u0130slamiyet\u2019in d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak paradigma geli\u015ftirmek, ilerde ba\u015far\u0131lmas\u0131 gereken bir g\u00f6rev olabilir. Laik pozitif yorumlar\u0131n kendileri en kaba put\u00e7uluk benzeri bir din olup, genelde dinleri, \u00f6zelde Yahudili\u011fi, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmleyebilecek ve a\u015fabilecek i\u00e7erikten yoksundurlar.
Reformasyon ve Ayd\u0131nlanma, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n kapitalizme uyarlanmas\u0131n\u0131 temsil ederler. R\u00f6nesans\u2019\u0131n zaten H\u0131ristiyanl\u0131kla \u00e7at\u0131\u015fmaya girmedi\u011fi bilinmektedir. Ayd\u0131nlanman\u0131n din ve H\u0131ristiyan kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, \u2018a\u015fma\u2019 niteli\u011finden yoksun olmak kadar, tutarl\u0131 bir ele\u015ftiri ve yorumuna ula\u015fmaktan da uzakt\u0131r.<\/p>\n
\u0130slamiyet ise kendi mensuplar\u0131nca ele\u015ftirilmekten ziyade, erkenden mezhep \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131nda bir kat\u0131la\u015fmay\u0131 ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. H\u0131ristiyanl\u0131k kadar felsefi yoruma da tabi tutulmam\u0131\u015ft\u0131r. Kendi R\u00f6nesans, reformasyon ve ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131 ise hi\u00e7 ya\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Birer reaksiyon ve provokasyon olan \u2018yeniden \u0130slamc\u0131l\u0131k\u2019 ak\u0131mlar\u0131 ise, kapitalizm ko\u015fullar\u0131nda milliyet\u00e7ilik ve fa\u015fist iktidar anlay\u0131\u015f\u0131ndan \u00f6te bir anlam ifade edememektedir.
\u0130slamiyet ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 uygarl\u0131k tarihinin ikinci a\u015famas\u0131 olarak yorumlayabiliriz. Roma \u0130mparatorlu\u011funun M.S. 4. ve 5. y\u00fczy\u0131llarda i\u00e7ine girdi\u011fi kriz genel olarak bir uygarl\u0131k krizidir. Yakla\u015f\u0131k 4000 y\u0131ll\u0131k k\u00f6leci uygarl\u0131\u011f\u0131n genel bir \u00e7\u00f6z\u00fclmesi bu y\u00fczy\u0131llarda h\u0131zlanmaktad\u0131r. Tarih\u00e7iler bu iki y\u00fczy\u0131l\u0131 \u2018karanl\u0131k y\u00fczy\u0131llar\u2019 olarak de\u011ferlendirir. Uygar toplumun boyunduru\u011fu alt\u0131nda ya\u015fayan insanl\u0131k derin bir kurtulu\u015fa, onun zihni ve maddi yap\u0131sal ara\u00e7lar\u0131na ihtiya\u00e7 duymaktad\u0131r. Her tarafta ama\u00e7 ve ara\u00e7 aray\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r. Bir k\u00e2bustan uyanmak \u00fczere olan bir ruh hali s\u00f6z konusudur. G\u00fcn do\u011facakt\u0131r, ama nas\u0131l bir g\u00fcnl\u00fck g\u00fcne\u015flik olacak, oras\u0131 me\u00e7huld\u00fcr. Eski inan\u00e7lar ve putsal simgeleri art\u0131k pazarlarda be\u015f para etmiyor. Roma imparatorlar\u0131 bile J\u00fcpiter mabedine u\u011framaz olmu\u015flard\u0131r. Zihin yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131n, inan\u00e7 aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n derinli\u011fine kendisini hissettirdi\u011fi bu d\u00f6nemin ruhuna uygun olarak H\u0131ristiyanl\u0131k, Manicilik ve \u0130slamiyet\u2019in do\u011fu\u015fu anla\u015f\u0131l\u0131rd\u0131r. <\/p>\n
\u00c7ok daha yak\u0131c\u0131 bir soru \u015fudur: Hem H\u0131ristiyanl\u0131k hem \u0130slamiyet kesin siyasi hareketler olduklar\u0131 halde, kendilerini neden \u0131srarla \u2018ilahi\u2019, \u2018teolojik\u2019 hareketler, yani din olarak sundular? Bu \u00f6nemli sorunun cevab\u0131n\u0131 bahsetti\u011fimiz ortam kadar, o d\u00f6nemin kurtulu\u015f\u00e7u, entelekt\u00fcel aray\u0131\u015f\u00e7\u0131 bi\u00e7imlerinde aramak \u00f6\u011fretici olabilir. D\u00fc\u015f\u00fcnce, tart\u0131\u015fma, program ve \u00f6rg\u00fct anlay\u0131\u015flar\u0131 daha \u00f6nce bi\u00e7imlenmi\u015f \u00f6rnekler \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcmek durumundad\u0131r. <\/p>\n
Bunda en \u00f6nemli gelenek \u0130brahim\u00ee peygamberlik gelene\u011fidir. Kurtulu\u015ftan ilk olarak peygamberler haber verecektir. Peygamber olmadan, olunmadan kimse \u201cBen kurtulu\u015f\u00e7uyum diyen bir militan veya ayd\u0131n\u0131n arkas\u0131ndan gitmez. \u00c7ok k\u00f6kl\u00fc bir gelenek olmas\u0131 nedeniyle ba\u015fka bir se\u00e7enek fazla \u015fansl\u0131 olmayabilir. Nitekim Manicilik biraz farkl\u0131 bir gelene\u011fi denemek istedi. \u0130\u00e7eri\u011fi daha ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 oldu\u011fu halde, eski gelenekler nedeniyle tam ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131. Halen Ortado\u011fu k\u00f6kenli hareketlerin kendilerini dini kisve alt\u0131nda sunmalar\u0131 bu tarihsel geleneksellikle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Dolay\u0131s\u0131yla \u0130slamiyet ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 yorumlarken, her ikisinin dini kisve giydirilmi\u015f d\u00fcped\u00fcz siyasi hareket olduklar\u0131n\u0131 iyi anlamak gerekir. \u015e\u00fcphesiz ideolojik k\u0131sm\u0131 da vard\u0131r. Bu k\u0131sa de\u011ferlendirmemizde sundu\u011fumuz gibi, k\u00f6kleri ilk\u00e7a\u011flara, \u00f6zellikle S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r rahip tap\u0131naklar\u0131nca d\u00fczenlenen mitolojik-dinsel imgelere kadar giden \u0130brahim\u00ee dinsel gelene\u011fin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fc teolojiktir. Tanr\u0131 kavram\u0131 ve rit\u00fcelleriyle ilgilidir. M\u0131s\u0131r ve S\u00fcmer tanr\u0131lar\u0131ndan ve rit\u00fcellerinden (ibadetlerinden) farkl\u0131 bir yorum geli\u015ftirmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba harcam\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7ok \u00fcnl\u00fc peygamberlere izafe edilen \u2018yorumlama katk\u0131lar\u0131\u2019 hep geli\u015ftirilmi\u015ftir. Musa, Samuel, Davut, S\u00fcleyman, Hezekiel, \u0130\u015faya ve pek \u00e7oklar\u0131 bu t\u00fcrdedir. Fakat bu ki\u015filiklerin d\u00f6nemin despotik rejimlerinden kurtulmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck kurtulu\u015f\u00e7u misyonlar\u0131 oldu\u011funu biliyoruz.<\/p>\n
Manicili\u011fin izinin kaybolmas\u0131n\u0131n nedeni, \u00f6n\u00fcnde ve arkas\u0131nda b\u00f6ylesine sa\u011flam bir gelene\u011fi ya\u015famamas\u0131d\u0131r. Fakat \u0130brahim\u00ee gelenek yakla\u015f\u0131k 1500 y\u0131ll\u0131k olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, \u0130sa Mesih d\u00f6nemine kadar s\u0131n\u0131rl\u0131 bir ba\u015far\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. M\u0131s\u0131r ve Mezopotamya k\u00f6kenli uygarl\u0131klar\u0131n hi\u00e7birini yenememi\u015ftir. Olu\u015fturdu\u011fu ufac\u0131k Kud\u00fcs Krall\u0131\u011f\u0131 ise uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc ve pek etkili olamam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7ok \u00f6nemli ba\u015far\u0131s\u0131 ise, hep mazlum insanlar\u0131n ve kurtulu\u015f arayanlar\u0131n umut sesi olmas\u0131n\u0131 bilmesidir. Nemrut ve firavunlardan (t\u00fcm despotik y\u00f6netimlerden) ac\u0131 \u00e7eken t\u00fcm ezilenlerin, yoksullar\u0131n, ideal pe\u015finde ko\u015fmak isteyenlerin vicdan\u0131 ve \u00e7ekim merkezi olmu\u015ftur.<\/p>\n
Hz. \u0130sa Mesih olay\u0131n\u0131 bu \u00e7er\u00e7eveye oturtursak daha iyi kavrayabiliriz. Roma \u0130mparatorlu\u011fu \u00e7oktand\u0131r Kud\u00fcs Krall\u0131\u011f\u0131n\u0131 da fethetmi\u015ftir. \u0130\u015fbirlik\u00e7iler (k\u00e2hin) Romal\u0131 y\u00f6neticilerle birlikte olunca, ortam yeni peygamber i\u00e7in uygunluk arz etmektedir. Ayr\u0131ca Roma k\u00f6lecili\u011finin \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc Ortado\u011fu topluluklar\u0131n\u0131n ba\u011fr\u0131ndan oluk oluk \u2018i\u015fsiz k\u00f6leler\u2019, proleterler y\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bir\u00e7ok tarikat ve peygamber t\u00fcremi\u015ftir. \u0130sa Mesih muhtemelen bunlardan \u00e7arm\u0131ha gerilen biridir. Asl\u0131nda \u00e7ok\u00e7as\u0131 benzer \u00f6l\u00fcmlere mahk\u00fbm edilmi\u015ftir. Mesih (kurtulu\u015f\u00e7u) sadece sembol ismi oluyor. Genel yoksullar hareketinin ortak ad\u0131, sembol ismi oluyor. \u0130lkel bir sosyalist hareket olarak de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kesinlikle ba\u015flang\u0131\u00e7ta yoksul ve ka\u00e7an k\u00f6lelerin hareketidir. \u0130sa denilen ki\u015finin son hareketi, Kud\u00fcs\u2019\u00fc fethetme y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr. Yeni krall\u0131k pe\u015findedir: Yoksullar\u0131n kral\u0131. Bir nevi Romal\u0131 Spartak\u00fcs gibidir. Ama onun sava\u015fs\u0131z olan\u0131d\u0131r. Hareket 12 havarilerin ard\u0131ndan, \u00f6zellikle ilk \u0130ncil taslaklar\u0131 (ideolojik materyaller) ve grupla\u015fmalardan sonra kitleselle\u015fiyor. <\/p>\n
Saint Paul ve baz\u0131 havariler \u00e7ok faaldir. Roma ve Sasani \u0130mparatorlu\u011funu izliyorlar. \u0130ki, \u00fc\u00e7 ana halk grubu olarak Grekler \u0130\u00e7 ve Bat\u0131 Anadolu\u2019da, Asuriler do\u011fuda Sasani b\u00f6lgelerinde, Ermeniler Kuzeydo\u011fu Anadolu\u2019da kitlesel kat\u0131l\u0131m g\u00f6steriyorlar. Ba\u015fta Saint Paul olmak \u00fczere Yahudi ayd\u0131nlar\u0131 da \u00e7ok faaldir. Roma ve Sasani \u0130mparatorlu\u011funu sosyal temellerinden sars\u0131yorlar. Tam bir siyasi hareket haline geliyorlar. Bizans\u2019\u0131n (Konstantinopolis) Do\u011fu Roma olarak ayr\u0131\u015fmas\u0131, akabinde H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n resmi din haline geli\u015fini izliyor. \u00c7eli\u015fki buradad\u0131r. Roma\u2019ya kar\u015f\u0131tl\u0131k temelinde ortaya \u00e7\u0131kan \u00f6\u011freti, Roma\u2019n\u0131n b\u00fcy\u00fck par\u00e7as\u0131n\u0131n resmi dini, ideolojisi oluyor. Bu durum hem par\u00e7alanmay\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131yor, hem de imparatorlu\u011fu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek \u00f6m\u00fcrlerini uzat\u0131yor. <\/p>\n
Do\u011fu ve Bat\u0131 Roma tarihleri biliniyor. Belli oluyor ki, H\u0131ristiyan y\u00f6neticilerin \u00f6nde gelenleri aras\u0131nda bu s\u00fcre\u00e7 b\u00fcy\u00fck tart\u0131\u015fma ve ayr\u0131\u015fmalara yol a\u00e7\u0131yor. Bir\u00e7ok mezhep do\u011fuyor. Tart\u0131\u015fma teolojik (Monofizit, Diofizit), fakat \u00f6z\u00fcnde tamamen siyasidir. Bir k\u0131sm\u0131 tekrar yer alt\u0131na ge\u00e7erken, \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 her iki Roma\u2019n\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc siyasi, ekonomik ortaklar\u0131 oluyor. \u0130deolojinin maskesinden siyaset ve ekonomi f\u0131\u015fk\u0131r\u0131yor. H\u0131ristiyanl\u0131k din olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p uygarl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Din kisvesi alt\u0131nda Avrupa\u2019n\u0131n tarihinde ilk defa t\u00fcm\u00fcyle uygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fi, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n k\u0131saca \u00f6zetledi\u011fimiz bu teolojik ve siyasi eyleminin sonucudur. <\/p>\n
M.S. 10. y\u00fczy\u0131lda Kuzey ve Kuzeydo\u011fu Avrupa\u2019ya ta\u015f\u0131nmas\u0131yla, H\u0131ristiyanl\u0131k ger\u00e7ekten ilk tarihsel misyonunu ba\u015far\u0131yla tamaml\u0131yor. Daha sonra, \u00f6zellikle \u2018kapitalistle\u015fme\u2019 denilen s\u00fcre\u00e7le birlikte yeni bir d\u00fcnya hamlesine giri\u015fecektir. Anadolu ve Mezopotamya\u2019daki H\u0131ristiyanl\u0131k ise, yani Grek, Armenia ve Asuriya halklar\u0131 da \u00f6nce Bizans uygarl\u0131\u011f\u0131 temelinde, daha sonra ba\u011f\u0131ms\u0131z kiliseler etraf\u0131nda manevi yan\u0131 a\u011f\u0131r basan bir uygarla\u015fma s\u00fcrecine girecekler \u2018H\u0131ristiyan halklar\u2019 olmalar\u0131 kaderlerini \u00e7ok stratejik olarak etkileyecektir. \u00d6zellikle \u0130slamiyet\u2019in hedefleri haline gelmeleri \u00e7ok trajik sonu\u00e7lara yol a\u00e7acakt\u0131r.<\/p>\n
\u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n do\u011fu\u015f \u00f6yk\u00fcs\u00fc de benzer gelenek \u00fczerinde ba\u015flar. Mekke esas olarak K\u0131z\u0131ldeniz-Hali\u00e7, Yemen, Habe\u015fistan-\u015eam ana ticaret yollar\u0131n\u0131n kesi\u015fim noktas\u0131ndad\u0131r. Kurey\u015f Arap kabilesinin hiyerar\u015fik, aristokratik y\u00f6netimi olu\u015fmu\u015f durumdad\u0131r. Kurey\u015f kabilesi tamamen t\u00fcccar bir kabiledir, putperesttir. Belli bir ticari sermaye olu\u015fmu\u015ftur. Yahudilik, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n yan\u0131nda bir\u00e7ok inan\u00e7 etrafta kol geziyor. Hz. \u0130brahim\u2019in Hacer\u2019den olma o\u011flu \u0130smail\u2019in g\u00f6\u00e7 etti\u011fi yerde (\u0130brani ana kabilesinden kopanlar), Zemzem kuyusu etraf\u0131nda bir kul\u00fcbe in\u015fa ediliyor. \u0130lk mabet budur. Fakat i\u00e7ine daha sonra putlar yerle\u015ftiriliyor. Hz. Muhammed d\u00f6neminde \u00fc\u00e7 \u00f6nemli put vard\u0131r: Laat, Menaat ve Uzza. \u015eeytan Ayetlerinde \u00f6yk\u00fcle\u015ftiriliyor: Hz. Muhammed yoksul bir Kurey\u015fli kabilenin yoksul bir ailesinden do\u011fuyor. <\/p>\n
\u0130slam ge\u00e7inen \u00fclkelerde genelde \u0130slamiyet, \u00f6zelde Hz. Muhammed\u2019in ya\u015fam\u0131 sosyolojik ara\u015ft\u0131rmaya konu edilmekten sak\u0131n\u0131l\u0131yor. Sanki korktuklar\u0131 bir \u015feyler varm\u0131\u015f gibi. Din de bir d\u00fc\u015f\u00fcnce ve toplumsal ya\u015fam bi\u00e7imi olarak sosyolojik incelenmeye konulmadan, ger\u00e7ek bir ayd\u0131nlanma geli\u015fmez. Bu yap\u0131lmazsa, o zaman Ortado\u011fu, ABD ve m\u00fcttefiklerinin deney tahtas\u0131 olmaktan kurtulamaz. Yine Hz. Muhammed\u2019i en iyi anlaman\u0131n yolu sosyolojik ara\u015ft\u0131rmadan ge\u00e7er. Toplum bu tutumdan kaybetmez. Avrupa bu tutumu esas ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ayd\u0131nlanmay\u0131 ya\u015fad\u0131. Ortado\u011fu kendi \u00f6z ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmedik\u00e7e d\u00fc\u015f\u00fcnce devrimi yapamaz. Hz. Muhammed\u2019in \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi, d\u00fc\u015f\u00fcnce devriminin ilk ad\u0131mlar\u0131ndan biri olabilir. D\u00f6nemi, ki\u015fili\u011fi ve eylemi buna uygundur. (Abd\u00fclmenaf-Ha\u015fimi kabilesi, babas\u0131 Abdullah\u2019t\u0131r.) Kad\u0131n t\u00fcccar Hatice\u2019nin kervanlar\u0131nda pay kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u015eam\u2019a sefer d\u00fczenliyor. S\u00fcryani rahiplerden etkileniyor. Yahudiler ticarette a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 rol oynuyorlar. \u00c7eli\u015fkiler ba\u015flang\u0131\u00e7ta vard\u0131r. <\/p>\n
Hatice ile evlilik yeni bir durum yarat\u0131yor. Etrafta yine \u2018Ahir (son) Peygamber\u2019 s\u00f6z\u00fc dola\u015f\u0131yor. Yine taliplisi \u00e7oktur. Hatta kad\u0131n taliplisi de \u00e7\u0131k\u0131yor. Tahminimce, Hz. Muhammed Hatice\u2019den \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011freniyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc zengin ve t\u00fcccar kad\u0131n olabilmesi yetkinlik ister. Kula\u011f\u0131na ilk peygamber s\u00f6ylentisini f\u0131s\u0131ldayan ki\u015fi olmas\u0131 kuvvetle muhtemeldir. \u0130kisi aras\u0131ndaki birlik kesinlikle \u00e7ekirdek halinde bir iktidar aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Kurey\u015f aristokrasisi gerici gelenekleri (putlar\u0131) nedeniyle devletle\u015femeyecek durumdad\u0131r. Yahudiler ve H\u0131ristiyanlar etkisizler ve kabul edilmiyorlar. Ayr\u0131ca maddi \u00e7eli\u015fki vard\u0131r. Hacer-\u0130smail \u00f6yk\u00fcs\u00fc bir Arap \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr ilham veriyor. Etraf\u0131ndaki inan\u00e7 ve tarikatlar\u0131 tan\u0131yor. Hi\u00e7birinin amac\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fini, yani Arabistan \u00e7er\u00e7evesinde siyasi birli\u011fi kuramayaca\u011f\u0131n\u0131 fark ediyor. Hatice\u2019nin te\u015fvikiyle bu role aday oluyor. \u0130deolojik gelenek olarak \u0130brahim\u2019in Arap kolu zaten yan\u0131 ba\u015f\u0131ndad\u0131r, gerisini kabiliyetli S\u00fcryani rahiplerinden \u00f6\u011frenmesi zor de\u011fildir. <\/p>\n
Peygamber oldu\u011funa ili\u015fkin ilk vahiy, M.S. 610\u2019da geliyor. Bizans-Sasani \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n en k\u0131zg\u0131n bir d\u00f6nemidir. Durum Arabistan yar\u0131madas\u0131 i\u00e7in bir \u015fans say\u0131l\u0131r. \u00d6n\u00fcndeki iki engel Kurey\u015f ve Yahudi kolonileridir. Peygamberlik ba\u015ftan itibaren siyasi liderlik anlam\u0131na da geliyor. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc zaten m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. T\u00fcm mesajlar\u0131 devlet adamlar\u0131na \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Ortado\u011fu\u2019nun yeni y\u00fckselen imparatorluk \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Olduk\u00e7a yenilenmi\u015f ve g\u00fcncelle\u015ftirilmi\u015f Yahudi ideolojisi Araplar \u00f6nderli\u011finde t\u00fcm halklara a\u00e7\u0131k k\u0131l\u0131narak darl\u0131k a\u015f\u0131l\u0131yor. Yeni ya\u015fam tarz\u0131 ibadetlerle simgele\u015ftiriliyor iyi bir strateji ve taktikle d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131na yay\u0131l\u0131yor. \u0130slamiyet\u2019i ilk kapsaml\u0131 enternasyonalist hareket olarak de\u011ferlendirmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00d6zcesi ideolojisi, siyasi program\u0131, \u00f6nderli\u011fi, strateji ve taktikleriyle \u00f6rnek bir uygarl\u0131ksal siyasi hareket tarihe damga vura vura ilerleyecektir. <\/p>\n
\u0130slam\u2019\u0131n ad\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f anlam\u0131na gelmesi ilgin\u00e7tir. Muhtemelen \u00e7ok \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 bir s\u00fcreci \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden, bar\u0131\u015fa \u00f6ncelik veriyor. \u00dc\u00e7 temel hedefe y\u00f6nelmek durumundad\u0131r: Bizans ve Sasani \u0130mparatorluklar\u0131 ile Kurey\u015f aristokrasisi. Mekke\u2019de ilk hedefe y\u00f6neli\u015f s\u00fcrg\u00fcnle (Hicretle) sonu\u00e7lan\u0131yor (M.S. 622). Medine\u2019de ilk sosyal s\u00f6zle\u015fmeyi haz\u0131rl\u0131yor. Yeni s\u00f6zle\u015fme \u00e7ok az a\u015firet, kabile aristokrat\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, kabilelerin ezici \u00e7o\u011funlu\u011funun i\u015fine geliyor. Vaat edilen cennet Bizans ve Sasani m\u00fclk\u00fcd\u00fcr, cehennem ise eski ya\u015fam tarz\u0131d\u0131r. \u00c7\u00f6ldeki ya\u015fam zaten \u00e7o\u011funlukla cehennemi \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r. Kurey\u015flilerin ilk sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 p\u00fcsk\u00fcrtt\u00fckten sonra (Bedir, Uhud, Hendek) sonu\u00e7 belli oluyor. \u0130lk Arap Cumhuriyetinin (demokrasi) do\u011fmas\u0131 an meselesidir. Tart\u0131\u015fmalar ve toplant\u0131lar (Cami, toplulu\u011fu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131r) yo\u011fundur. San\u0131lan\u0131n aksine, ilk camiler ibadet yeri de\u011fil, toplant\u0131 ve tart\u0131\u015fma yerleridir. <\/p>\n
Fakat iktidar\u0131 k\u0131sa bir s\u00fcre kaybeden aristokrasi ve ba\u015f\u0131 Muaviye, yeni manevralarla (\u00e7ok ustala\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131 do\u011fald\u0131r) Hz. Muhammed\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra (632) ad\u0131m ad\u0131m iktidar\u0131 yeniden ele ge\u00e7irecektir. \u0130nanm\u0131\u015f ve ilkeli insan Hz. Ali\u2019nin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi, Muaviye ve s\u00fclalesine sultanl\u0131k (krall\u0131k) yolunu a\u00e7acakt\u0131r. Peygamber s\u00fclalesi Hz. H\u00fcseyin\u2019in Kerbela\u2019da trajik bi\u00e7imde \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesiyle \u00f6nemini politik olarak yitirecektir. Fakat yeni bir t\u00fcccar Arap kli\u011fi sadece yar\u0131madada de\u011fil, t\u00fcm Bizans ve Sasani m\u00fclk\u00fcnde hak iddia edecektir. B\u00fcy\u00fck fetih hareketi pe\u015f pe\u015fe zafer kazanmaktad\u0131r. Yar\u0131madadaki Yahudi ve H\u0131ristiyanlar ilk kaybedenler olurlar. M.S. 650\u2019lerde Sasanilerin t\u00fcm\u00fc, Bizans\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131, Kuzey Afrika fethedilmi\u015f, Konstantinopolis\u2019in kap\u0131lar\u0131na dayan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
Bu h\u0131zl\u0131 fethedi\u015f tarz\u0131n\u0131 \u0130skender\u2019in Makedon kabile ruhuyla Yunan felsefesini birle\u015ftirerek ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi y\u0131ld\u0131r\u0131m fetihlere ve yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 maddi-manevi k\u00fclt\u00fcrel sonu\u00e7lar\u0131na benzetebiliriz. Arabistan kabilelerinin yi\u011fitlikleri k\u00f6kl\u00fc bir mirasa dayanan yeni dini inanc\u0131n ruhuyla sentezlenerek, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir fethin g\u00fcc\u00fcyle \u0130skendervari fetih sava\u015flar\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131yor. \u0130kinci a\u015fama uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli bir kolunu olu\u015fturuyor. Do\u011funun son b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcrel-uygarl\u0131ksal hamlesini ba\u015far\u0131yor. <\/p>\n
\u0130slam \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde ilgin\u00e7 olan, H\u0131ristiyanl\u0131ktaki gibi \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l sonra de\u011fil, ilan edili\u015fi ve yay\u0131l\u0131\u015f\u0131yla birlikte iktidarla i\u00e7 i\u00e7e olmas\u0131, iktidar olarak do\u011fmas\u0131d\u0131r. Ezilenler, yoksullar, ger\u00e7ek emek verenler h\u0131zla iktidardan d\u0131\u015flanacak, kabilelerin asi, taze ve a\u00e7 ruhlar\u0131yla cennetvari saray ve camiler etraf\u0131nda kudretli bir devlet etraf\u0131nda uygarl\u0131k in\u015fas\u0131na ge\u00e7ilecektir. K\u00fc\u00e7\u00fck bir kent t\u00fcccar klan\u0131ndan \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde (M.S. 640-650) bir imparatorluk olu\u015fun, dini a\u00e7\u0131yla birlikte, siyasi anlam\u0131 i\u00e7inde bilimsel-sosyolojik olarak \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi son derece \u00f6\u011fretici olacakt\u0131r. <\/p>\n
\u015eahsi yorumum, Arabistan i\u00e7lerinde uzun s\u00fcreli iktidar bo\u015flu\u011fu, sosyal kaos (kabile \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131), Bizans ve Sasani \u0130mparatorluklar\u0131n\u0131n birinci a\u015faman\u0131n \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131malar\u0131, Hz. Muhammed\u2019in ki\u015filik \u00f6zellikleri bu h\u0131zl\u0131 iktidar \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klayabilir. Ortado\u011fu\u2019nun geleneksel uygarl\u0131k alanlar\u0131n\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc fethetti\u011fi gibi, Hindistan\u2019\u0131n yar\u0131lar\u0131na, Orta Asya\u2019ya, Kafkasya i\u00e7lerine, G\u00fcneydo\u011fu Asya u\u00e7lar\u0131na (Endonezya, Malezya), G\u00fcneybat\u0131 ve G\u00fcneydo\u011fu Avrupa\u2019n\u0131n en \u00f6nemli iki yar\u0131madas\u0131 \u0130berik ve Balkanlar\u0131n \u00f6tesine kadar ta\u015f\u0131r\u0131l\u0131yor. <\/p>\n
B\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir askeri ve siyasi hareket olmas\u0131na ra\u011fmen, \u0130slam gibi dini bir kelime pek a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olmuyor. Ger\u00e7e\u011fi \u00f6rt\u00fcleyici bir rol oynuyor. \u0130slam simgesel bir isimdir. Allah ve peygamber kavramlar\u0131 \u0130branilerce \u00e7oktand\u0131r geli\u015ftirilmi\u015ftir. Medine Yahudilerinin \u201cDinimizi bizden \u00e7al\u0131yor, bize kar\u015f\u0131 kullan\u0131yorsun ele\u015ftirisi san\u0131r\u0131m Hz. Muhammed\u2019i \u00e7ok k\u0131zd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Sosyolojik olarak, kral ve yard\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n y\u00fcceltilmesi, S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r mitolojisine kadar k\u00f6ken olarak g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilir. Fakat Hz. Muhammed\u2019in Allah kavram\u0131na kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erik hayli farkl\u0131l\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Allah bir nevi evrenin enerjisi gibi bir \u015feydir. \u0130leri bir mefhumdur. Fakat \u0130slam bilginlerince bu konuda hi\u00e7bir sosyolojik yorum geli\u015ftirilmemi\u015ftir. \u0130man\u0131n \u015fartlar\u0131 bir nevi teorik ilkelerdir. \u0130badetler pratikle ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 canl\u0131 tutmak i\u00e7indir. B\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 d\u00f6nemin ahlaki ve hukuki ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7indir. Ticaret ve tar\u0131mda verimlilik, bunun i\u00e7in hukuki d\u00fczenlemeler (f\u0131k\u0131h) geli\u015ftirilmi\u015ftir. Birincil k\u00f6leci a\u015famadan kalma ideolojik ya\u015fam tarz\u0131na sert m\u00fcdahale edilmi\u015ftir. K\u00e2firlik, imha edilmesi gereken bir \u2018\u00f6tekidir\u2019. \u0130deolojik \u00e7o\u011fulculuk sadece \u0130brahim\u00ee gelenek i\u00e7in bir hak olarak tan\u0131n\u0131r. <\/p>\n
\u0130slamiyet H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa g\u00f6re laikli\u011fe daha a\u00e7\u0131kt\u0131r. Objektif olarak bu b\u00f6yledir. Fakat eski ya\u015fam tarz\u0131na kar\u015f\u0131 k\u00f6kl\u00fc sava\u015f \u00e7ok olumsuz sonu\u00e7lar\u0131 da beraberinde getirmi\u015ftir. Halklar\u0131n tarihsel k\u00fclt\u00fcrleri, inan\u00e7lar bahane edilerek (H\u0131ristiyanl\u0131kla birlikte) ya yok edilmi\u015f, ya asimile edilmi\u015ftir: \u00d6rne\u011fin Zerd\u00fc\u015ftilik, Manilik gibi. Getirdi\u011fi yeni ya\u015fam\u0131n feodal aristokrasiye yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Tanr\u0131-kral yerine Tanr\u0131-G\u00f6lgesi Sultan ikilemi ge\u00e7mi\u015ftir. Sonu\u00e7ta despotik sultanl\u0131klar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur. Din olarak \u0130slam\u2019\u0131n despotizmi \u00f6nleme yetene\u011fi yoktur. Hatta H\u0131ristiyanl\u0131k i\u00e7in de daha fazlas\u0131 s\u00f6ylenebilir. Monar\u015fiye a\u00e7\u0131k olmas\u0131 kadar, rahipli\u011fi de daha geli\u015fkin bir iktidar orta\u011f\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Her iki dinin devlet olarak uygarl\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki kesimlerinin klasik k\u00f6leli\u011fe g\u00f6re hafifletilmi\u015f (baz\u0131 y\u00f6nleriyle eskisindekinden olumsuz) serflik, kul d\u00fczeyinde tutulmalar\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterilmi\u015ftir. \u0130ki din de k\u00f6leli\u011fe tam kar\u015f\u0131t de\u011fildir. Hem hiyerar\u015fik, hem devlet iktidar\u0131n\u0131 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc koruma \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131rlar. Her iki din de kavimsel geli\u015fmeyi te\u015fvik edici mahiyettedir.<\/p>\n
Zaman ve mek\u00e2n itibariyle iki (Yahudilik dahil) din, uygarl\u0131k ana nehrine ikinci a\u015fama olarak kat\u0131lmalar\u0131na ra\u011fmen, ne h\u00e2kim tekelci klikler aras\u0131ndaki sorunlara, ne de uygarl\u0131\u011f\u0131n d\u0131\u015flam\u0131\u015f oldu\u011fu demokratik toplum g\u00fc\u00e7lerinin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve adalet sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilmi\u015flerdir. \u0130kinci a\u015fama sava\u015f, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve adalet sorunlar\u0131n\u0131 tersine daha da a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
a- Tekelci iktidar odaklar\u0131na yenileri eklenmi\u015f, buna kar\u015f\u0131l\u0131k zanaat\u00e7\u0131l\u0131k ve tar\u0131mda verimlilik niteliksel bir geli\u015fme g\u00f6stermemi\u015ftir. Art\u0131k-\u00fcr\u00fcn \u00fczerinden sava\u015fan taraflar \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r. Emirlikler (prensler) sultanlar (monark) kadar tekelci unsurlar haline gelmi\u015ftir. Hanedanlar \u00e7o\u011falm\u0131\u015ft\u0131r. Pay isteyenler eski a\u015famaya nazaran \u00e7ok artm\u0131\u015ft\u0131r. Bir nevi orta s\u0131n\u0131f gibi, yeterince pay alamay\u0131nca s\u00fcrekli sava\u015f \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r. Avrupa\u2019da, Rusya\u2019da derebey sava\u015flar\u0131 \u00e7ok yo\u011fun ge\u00e7mi\u015ftir. Monarklar b\u00fcrokrasiyi daha da \u00e7o\u011faltarak gelir sorunlar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n
b- Her iki dine yeni kurtulu\u015f, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve adalet amac\u0131yla girenler umduklar\u0131n\u0131 bulamay\u0131nca, \u00e7e\u015fitli mezhepler halinde s\u00fcrekli direni\u015f sergilemi\u015flerdir.<\/p>\n
c- Manevi k\u00fclt\u00fcrde de geli\u015fme yerine, \u2018orta\u00e7a\u011f karanl\u0131\u011f\u0131\u2019 denilen eski k\u00fclt\u00fcr yok edilirken yenisi de geli\u015ftirilememi\u015f, bunun yerine bitmez t\u00fckenmez teoloji ve mezhep tart\u0131\u015fmalar\u0131yla zihnen d\u00fcnyadan ve tarihten (tarih din \u00f6yk\u00fclerine indirgenmi\u015fti) kopulmu\u015f, irade adeta yok say\u0131lm\u0131\u015f, g\u00f6lge insanlar haline gelinmi\u015ftir. Cennet ve cehennem imgelerine esir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f insanlar d\u00fcnyay\u0131 umursamaz ve ya\u015fama de\u011fmez g\u00f6ren bir hale d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015flerdir. Tekelci klikler kendileri i\u00e7in cennetvari kale ve saraylar yapmaktan geri kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Kent k\u00fclt\u00fcr\u00fc, felsefe eskisinin gerisinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
d- En vahimi de, g\u00f6kte tek tanr\u0131, yerde tek sultan slogan\u0131yla \u2018cihan fethi\u2019 gibi yery\u00fcz\u00fcnde t\u00fcm iktidarlar\u0131n\u0131 yayma sava\u015f\u0131 ilk\u00e7a\u011flar\u0131 da geri de b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Tanr\u0131 ad\u0131na sava\u015f, tanr\u0131lar\u0131n sava\u015f\u0131ndan daha y\u0131k\u0131c\u0131 ge\u00e7mi\u015ftir. \u0130lk a\u015faman\u0131n katbekat \u00fcst\u00fcnde yay\u0131lma ve s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirmeler geli\u015ftirilmi\u015ftir. \u00dcmmet sava\u015flar\u0131 ilk\u00e7a\u011fa g\u00f6re daha sistemlilik ve s\u00fcreklilik kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Mezhep \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz bir hal alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
D- Kapitalizm Do\u011farken Avrupa\u2019n\u0131n Durumu<\/p>\n
K\u00f6leci a\u015famada Roma \u0130mparatorlu\u011funun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcreciyle derinle\u015fen nihai krize ne H\u0131ristiyanl\u0131k ne de \u0130slam \u00e7\u00f6z\u00fcm olabilmi\u015flerdir. Geli\u015ftirdikleri \u2018feodal d\u00fczen\u2019 ya da \u2018orta\u00e7a\u011f uygarl\u0131\u011f\u0131\u2019 denilen sistem S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r rahip re\u00e7etelerinden pek farkl\u0131 olmayan, anla\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 metafizik re\u00e7etelerle gerek siyasi program, gerek eylem itibariyle toplumu \u2018orta\u00e7a\u011f karanl\u0131\u011f\u0131\u2019 denen duruma sokmaktan \u00f6teye gitmemi\u015ftir. \u0130lk\u00e7a\u011flarda var olan bir\u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel de\u011fer yok olmu\u015ftur. Roma\u2019n\u0131n krizi miras\u00e7\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan daha da derinle\u015ftirilmi\u015ftir. Uygarl\u0131k alan\u0131nda toplumlar \u2018cennet ve cehennem taifeleri\u2019 halinde s\u0131ralar\u0131n\u0131 bekleyen, bu ama\u00e7la sava\u015f saflar\u0131na rap rap ad\u0131mlar\u0131yla y\u00fcr\u00fcyen imgelere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclerek, neredeyse gezegendeki canl\u0131 ya\u015fam\u0131n d\u0131\u015f\u0131na itilmi\u015ftir.<\/p>\n
Ana maddeler halinde teorik olarak sundu\u011fumuz bu tabloya g\u00f6re, somut durumda neler g\u00f6r\u00fcyoruz?<\/p>\n
a- H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 ilk benimseyen kavimler olan Grekler, Ermeniler ve Asuriler, \u0130slam fetihleriyle tarihsel-k\u00fclt\u00fcrel alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 kaybetmi\u015flerdir. Bir anlamda hem Roma\u2019ya kar\u015f\u0131 Grek kimli\u011fini, hem de Bizans\u2019a ve Sasanilere kar\u015f\u0131 Ermeni ve Asuri-S\u00fcryani kimli\u011fini kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131r\u0131p g\u00fc\u00e7lendirelim derken, \u0130slam\u2019\u0131n fetih dalgas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda elde olan\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 yitiren bu halklar en trajik durumlara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler, binlerce y\u0131ll\u0131k maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr alanlar\u0131n\u0131 yitirmi\u015flerdir. Kavim olarak en kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kan ve b\u00fcy\u00fck geni\u015fleme ya\u015fayan T\u00fcrkler ve Araplar olmu\u015ftur. K\u00fcrtler ve Farslar ancak varl\u0131klar\u0131n\u0131 koruyabilmi\u015flerdir. Buna mukabil Ruslar, H\u0131ristiyanl\u0131k sayesinde en \u00e7ok kazanan kavim olmu\u015ftur. Ruslar kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkler, Tatarlar, Mo\u011follar, hatta \u00c7inliler kaybeden taraf olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
b- Avrupa kabileleri H\u0131ristiyanl\u0131k yoluyla kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 ve kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 dengelemi\u015flerdir. Kavimsel kimliklerde ortak inan\u00e7 nedeniyle k\u0131smi geli\u015fmeler olurken, rahip aristokrasisi ve ard\u0131ndan derebeyliklerin eski k\u00fclt\u00fcrel canl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 yitirmelerinde etkili olmu\u015flard\u0131r. Neoliti\u011fin \u00fcst\u00fcn yanlar\u0131na boyun e\u011fdirilmi\u015f, asimilasyon dayat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat ilk ulusal \u00f6\u011felerin bu d\u00f6nemde kal\u0131c\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 tarihsel bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n
c- Afrika, Amerika ve Avustralya yerlileri ana k\u00fclt\u00fcrlerini koruyamam\u0131\u015flar, H\u0131ristiyanl\u0131k ve k\u0131smen M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda kimliklerini uzun s\u00fcre yitirmi\u015flerdir. Hint k\u00fclt\u00fcr\u00fc kaybeden tarafta olmu\u015ftur. \u00c7in bu dinler kar\u015f\u0131s\u0131nda yay\u0131lmaya cesaret edememi\u015ftir.
Orta\u00e7a\u011f uygarl\u0131\u011f\u0131, benim deyi\u015fimle ikinci uygarl\u0131k a\u015famas\u0131, kriz \u00e7\u00f6zme yerine daha da derinle\u015ftirme sonu\u00e7lar\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131ndan, Avrupa\u2019n\u0131n durumu stratejik bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa uygarl\u0131k sava\u015f\u0131n\u0131 kaybetti\u011finde hepten kaybetmi\u015f olacak, kazand\u0131\u011f\u0131nda ise stratejik \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc kesinle\u015fecektir. Uygarl\u0131k sava\u015f\u0131 \u015f\u00fcphesiz orta\u00e7a\u011f\u0131n iki stratejik g\u00fcc\u00fc aras\u0131ndaki bir sava\u015f, Avrupa\u2019daki ve Avrupa \u00fczerindeki H\u0131ristiyanl\u0131k ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k sava\u015f\u0131d\u0131r. Durum san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha da kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r.<\/p>\n
15. y\u00fczy\u0131la var\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, H\u0131ristiyanl\u0131k t\u00fcm Avrupa\u2019daki yay\u0131lmas\u0131n\u0131 tamamlam\u0131\u015ft\u0131r ve kutsal krall\u0131k ve derebeylik d\u00f6nemini ya\u015famaktad\u0131r. Roma\u2019n\u0131n miras\u0131n\u0131 Roma-Germen \u0130mparatorlu\u011fu devam ettirdi\u011fi iddias\u0131ndad\u0131r. Fakat itiraz eden rakipleri vard\u0131r. Fransa Krall\u0131\u011f\u0131 bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelmektedir. Avusturya Habsburg Hanedanl\u0131\u011f\u0131 yeni bir g\u00fc\u00e7 olarak y\u00fckselmekte ve benzer ideadad\u0131r. Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131 kendini \u00e7oktand\u0131r \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Roma (\u0130stanbul\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnden sonra) ilan etmi\u015ftir. Polonya Krall\u0131\u011f\u0131 en yeni H\u0131ristiyanla\u015fm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcr olarak kutsall\u0131\u011f\u0131 kimseye kaybettirmek istemeyecek kadar en \u00f6ndedir. \u0130ngiltere ve Fransa y\u00fczy\u0131l sava\u015f\u0131ndad\u0131r. \u0130spanya ve Balkan H\u0131ristiyanlar\u0131 savunma durumundad\u0131r. \u0130talyan kentleri kapitalistle\u015fmekte, di\u011fer yandan R\u00f6nesans\u2019a \u00f6nderlik etmektedir. Roma gibi bir \u015fehrin y\u00fckselerek birli\u011fini sa\u011flay\u0131p Avrupa i\u00e7in de bir \u00f6rnek olu\u015fturmalar\u0131 beklenmemektedir. G\u0131rtlaklar\u0131na kadar ticari rekabete giri\u015fmi\u015flerdir. Aralar\u0131ndaki \u00e7eki\u015fme \u015fiddetlidir. Tek katk\u0131lar\u0131, son iki y\u00fczy\u0131l i\u00e7inde Avrupa\u2019ya kentle\u015fmede \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmek ve ticaret kapitalizmini Avrupa\u2019ya yayarak stratejik bir imk\u00e2n haz\u0131rlamak konumundad\u0131r. B\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bu stratejik imk\u00e2n Avrupa\u2019n\u0131n en \u00f6nemli \u015fans\u0131 olacakt\u0131r. 16. y\u00fczy\u0131l bunu do\u011frulayacakt\u0131r. Ha\u00e7l\u0131 Sava\u015flar\u0131 umuldu\u011fu gibi sonu\u00e7lanmam\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa\u2019n\u0131n ne olaca\u011f\u0131 belirsizdir.<\/p>\n
Tam bu s\u0131rada M\u00fcsl\u00fcman Araplar hala \u0130berik-\u0130spanya \u00fczerinden stratejik bir tehdit olmaya devam etmektedir. Fransa\u2019ya bir defa girmi\u015fler, zorbela \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. O cepheyi kaybetmeleri halinde, H\u0131ristiyan Avrupa bir nevi s\u00f6m\u00fcrgele\u015fip yok olacakt\u0131r. Balkanlar \u00fczerinden Osmanl\u0131 \u0130mparatorlar\u0131 y\u0131ld\u0131r\u0131m h\u0131z\u0131yla Avusturya-Macaristan\u2019a ula\u015fm\u0131\u015flar, Polonya\u2019ya dayanm\u0131\u015flard\u0131r. E\u011fer durdurulmazlarsa, Roma gibi Avrupa\u2019n\u0131n siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel varl\u0131\u011f\u0131 da sona erebilecektir. Osmanl\u0131 T\u00fcrkleri ve \u0130spanya-End\u00fcl\u00fcs Araplar\u0131 da biliyorlar ki, Avrupa kar\u015f\u0131s\u0131nda nihai zaferi kazanmasalar, kesinlikle pe\u015f pe\u015fe kaybetme s\u00fcrecine gireceklerdir. Kuzey Karadeniz \u00fczerinden Mo\u011follar\u0131n devam\u0131 olarak Alt\u0131nordu Devleti her an Avrupa\u2019ya da sald\u0131rabilir.<\/p>\n
Avrupa\u2019n\u0131n derinden gelen birka\u00e7 \u00f6zelli\u011fi daha vard\u0131r. Kabile demokrasilerinin gelenekleri halen tazedir. Halklar uygar k\u00f6leci sistemi pek derinli\u011fine ya\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131 alg\u0131lay\u0131\u015flar\u0131 son derece y\u00fczeyseldir. Zihinleri tam anlam\u0131yla fethedilmemi\u015ftir. \u00d6zellikle kuzey hatt\u0131 b\u00f6yledir. Do\u011fal ya\u015famla ili\u015fkileri g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Kentle\u015fmenin en h\u0131zl\u0131 ve taze d\u00f6nemini ya\u015famaktad\u0131rlar. Kentler krall\u0131k ve imparatorluklar\u0131 pek tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131ndan, demokratik yanlar\u0131 a\u011f\u0131r basmaktad\u0131r. Hepsinde yar\u0131-demokratik y\u00f6netimler vard\u0131r ve bu y\u00f6netimler aras\u0131nda konfederasyonlar kurulmaktad\u0131r. Ba\u015fka ve iradeleri d\u0131\u015f\u0131nda egemenlikleri kolay kolay tan\u0131mamaktad\u0131rlar. Kurulan t\u00fcm krall\u0131k ve derebeylikler tazedir. Avrupa\u2019y\u0131 temsil yetenekleri ve tecr\u00fcbeleri k\u0131tt\u0131r. Ha\u00e7l\u0131 Seferlerinde \u00e7o\u011fu pul pul d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.
Buna mukabil \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131 tecr\u00fcbelidir. Arkas\u0131nda eski uygarl\u0131k d\u00fcnyas\u0131 vard\u0131r. \u0130ktidar sorunlar\u0131n\u0131 daha iyi bilmektedir. Kendilerine inan\u00e7lar\u0131 y\u00fcksektir. Nihai din ve peygamberi kendileri temsil ettiklerinden daha fazla dogmatiktirler. \u0130lk Ha\u00e7l\u0131 Seferlerini kaybetmedikleri gibi, ticaret yollar\u0131 halen denetimlerindedir. Ticarette halen \u00fcst\u00fcnd\u00fcrler. <\/p>\n
Bu ger\u00e7eklikler ortam\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, Avrupa\u2019n\u0131n uygarl\u0131k krizini en derinden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fclecektir. \u0130slam\u2019\u0131n, dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkler ve Araplar\u0131n tehlikesi her ge\u00e7en g\u00fcn b\u00fcy\u00fcyor. Konstantinopolis kaybedilmi\u015f, Fatih Sultan Mehmet \u0130talya\u2019n\u0131n g\u00fcneyine, Otranto\u2019ya asker \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam bizzatihi din olarak ve s\u00fcr\u00fckledi\u011fi kavimler olarak Avrupa i\u00e7in tam bir k\u00e2bustur. H\u0131ristiyanl\u0131k bu k\u00e2busla ba\u015f edecek bir uygarl\u0131k bi\u00e7imi de\u011fildir. Zaten s\u00fcrekli kaybetmektedir. Tek sava\u015fma hatt\u0131 olarak Viyana kalm\u0131\u015ft\u0131r. O da d\u00fc\u015fse, \u0130slam\u2019\u0131 ve T\u00fcrkleri durdurmalar\u0131 \u00e7ok zordur.<\/p>\n
Bu durumda \u0130talyan kentlerinin ola\u011fan\u00fcst\u00fc ticaret kapitalizmine sar\u0131lmalar\u0131 ve R\u00f6nesans\u2019\u0131 ortaya koymalar\u0131 daha \u00e7ok anlam ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Her iki hareket de Avrupa i\u00e7in ayn\u0131 zamanda varl\u0131k yokluk sorunudur. \u0130talya yar\u0131madas\u0131nda ya\u015fananlar bu a\u00e7\u0131dan kader belirleyicidir.
\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 Roma\u2019n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f karanl\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131p kurtulu\u015fa ve ayd\u0131nl\u0131\u011fa kavu\u015fturma ideas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan iki kriz \u00e7\u00f6z\u00fcmleyici g\u00fc\u00e7, H\u0131ristiyanl\u0131k ve \u0130slam, gerek kendi i\u00e7lerinde gerek birbirleri kar\u015f\u0131s\u0131nda krizi daha da derinle\u015ftirip, yeniden kurtulu\u015f ve ayd\u0131nl\u0131k sorunlar\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r. Avrupa, ikinci uygarl\u0131k a\u015famas\u0131n\u0131n iki temsil g\u00fcc\u00fcn\u00fcn geli\u015ftirip kendi kuca\u011f\u0131nda kilitledi\u011fi krizi ya \u00e7\u00f6zecek ya da Roma gibi daha da derinli\u011fine batacakt\u0131r.<\/p>\n
Tam da bu noktada 16. y\u00fczy\u0131lda do\u011fu\u015funu sorgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u2018kapitalizm\u2019 acaba \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00e7aresi olabilir mi sorusu olanca a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla g\u00fcndeme gelmektedir. Kapitalizmin do\u011fu\u015f \u00f6zellikleri ge\u00e7 orta\u00e7a\u011f\u0131n (M.S. 14. ve 15. y\u00fczy\u0131l) \u0130slamiyet ve H\u0131ristiyanl\u0131ktan kaynaklanan krizlerine belki bir \u00e7\u00f6z\u00fcm \u015fans\u0131n\u0131 verecektir. Ger\u00e7ekten Hollanda ve \u0130ngiltere\u2019nin 16. y\u00fczy\u0131l deneyimi \u00e7\u00f6z\u00fcm \u015fans\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmaktad\u0131r. Ama bu \u00f6zellikleri yak\u0131ndan irdeledi\u011fimizde, bu sefer uygarl\u0131\u011f\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc a\u015famas\u0131n\u0131n krizinin ilk iki a\u015famas\u0131ndaki krizden daha \u00e7ok derinle\u015ftirilip t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lmas\u0131 riskinin hi\u00e7 de az olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Kapitalizmin kendisinin sava\u015f, siyaset ve ekonomik tekel olarak varl\u0131k bulmas\u0131, t\u00fcm uygarl\u0131k tarihinin temel kriz etkenidir. Hem kriz \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr, hem krizin \u00fcretenidir. Krizleri mek\u00e2na ve zamana yayabilir. Ama bu \u00e7\u00f6z\u00fcm olamaz. 16. y\u00fczy\u0131ldan 21. y\u00fczy\u0131la giri\u015fimize kadar olup bitenler ne demek istedi\u011fimi fazlas\u0131yla do\u011fruluyor. <\/p>\n
Bundan sonraki iki ana ba\u015fl\u0131k Ulus-Devlet ve End\u00fcstriyalizm olacakt\u0131r. Kapitalizmin tarihte ilk defa toplumsal sorunlar\u0131n temel \u00e7\u00f6z\u00fcm ayaklar\u0131 olarak devreye soktu\u011fu bu ara\u00e7lar\u0131 sorgulay\u0131p, sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde bizzat kriz rejimi, kriz uygarl\u0131\u011f\u0131 olarak kapitalizm hakk\u0131nda tart\u0131\u015fma ve yarg\u0131lar\u0131m\u0131 sonu\u00e7land\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n
K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n
www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n
\t<\/p>\n