\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1742-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
\t\t\t\t\t\t\u00d6zg\u00fcr insan do\u011fas\u0131n\u0131n en temel \u00f6zelli\u011fi, tarihini se\u00e7ebilmesi ve tarihle ya\u015famay\u0131 bilmesidir. Tarih varolu\u015fun, ger\u00e7ekle\u015fen s\u00fcrecin yorumudur. Ne kadar farkl\u0131 varolu\u015flar varsa o kadar tarih de olacakt\u0131r. Ama tarihsel farkl\u0131l\u0131k, tarihsel birli\u011fin olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Birlik olmadan farkl\u0131l\u0131k anlam ifade etmez. Farkl\u0131l\u0131klar birli\u011fe ba\u011fl\u0131 olarak olur. M\u00fchim olan, birli\u011fi neyin temsil edece\u011fidir. \u0130nsan t\u00fcr\u00fc s\u00f6z konusu oldu\u011funda, \u015f\u00fcphesiz zek\u00e2 ve ara\u00e7 kullanma yetenekleri birli\u011fe esas k\u0131l\u0131nabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar olmaks\u0131z\u0131n aralar\u0131nda hi\u00e7bir fark yoktur. Bazen devlet, bazen demokrasi, ahlaki ve politik boyutlar, zihniyet bi\u00e7imleri, ekonominin durumu farkl\u0131 birlik temelleridir. \u00d6nemli olan, hangi farkl\u0131l\u0131klar\u0131n hangi birlik temelinde geli\u015fti\u011fini tespit etmektir.<\/p>\n
Demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n temel birli\u011fi olarak ahlaki ve politik toplumu esas ald\u0131k. Anla\u015f\u0131l\u0131rl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tan\u0131m\u0131n\u0131 ve y\u00f6ntemini belirlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. \u015eimdi de k\u0131saca tarihsel geli\u015fiminin tasla\u011f\u0131n\u0131 \u00e7izelim:<\/p>\n
a- Toplumsal do\u011fa ya\u015fam\u0131n\u0131n y\u00fczde 98\u2019ine yak\u0131n\u0131n\u0131n klan toplumu dedi\u011fimiz 25-30 ki\u015filik birimler halinde s\u00fcregeldi\u011fini bilmekteyiz. Klan\u0131 toplumun k\u00f6k h\u00fccresi olarak tan\u0131mlayabiliriz. Klan toplumu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde olu\u015fan aile, kabile, a\u015firet, kavim ve ulus toplumunun t\u00fcm\u00fcnde h\u00fccre farkl\u0131la\u015fmas\u0131na benzer bi\u00e7imde ya\u015fam\u0131n\u0131 halen s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Klan ister i\u015faret dili, ister simgesel dil halinde bulunsun, temel toplumsal do\u011fa tan\u0131m\u0131m\u0131za g\u00f6re ahlaki ve politik bir toplumdur. Elbette klanda \u00e7ok basit bir ahlak ve politika vard\u0131r. \u00d6nemli olan var olmas\u0131d\u0131r. Basitlik \u00f6nemi ortadan kald\u0131rmaz. Tersine \u00f6nemin \u00f6nemini kan\u0131tlar. Hatta denilebilir ki, ahlak en g\u00fc\u00e7l\u00fc ifadesini klan toplumunda ya\u015far. Adeta i\u00e7g\u00fcd\u00fcselin ifadesi rol\u00fcndedir. Ona (ahlaka) g\u00f6re ya\u015famak varolu\u015fun olmazsa olmaz ko\u015fuludur. Ahlak\u0131n\u0131 yitiren klan da\u011f\u0131lm\u0131\u015f, da\u011f\u0131t\u0131lm\u0131\u015f veya yok edilmi\u015f kland\u0131r. Basit kurallarla ifadesi ancak ya\u015famsall\u0131\u011f\u0131na yorumlanabilir. K\u0131yaslamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan denilebilir ki, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hukuk kurallar\u0131 s\u0131k\u00e7a \u00e7i\u011fnendi\u011fi halde topluma bir \u015fey olmaz. Belki de hukukun tutuculu\u011fu nedeniyle bu \u00e7i\u011fneme daha olumlu bir rol bile oynayabilir. Klanda ise, kural bozulmas\u0131 toplulu\u011fun sonudur. <\/p>\n
Politika i\u00e7in de ayn\u0131 \u00f6zellik belirtilebilir. Klan\u0131n toplay\u0131c\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131k gibi \u00e7ok basit iki i\u015fi vard\u0131r. \u015e\u00fcphesiz t\u00fcm klan \u00fcyeleri kendileri i\u00e7in hayati olan toplay\u0131c\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131k \u00fczerinde belki de bin kez tart\u0131\u015farak, dan\u0131\u015farak, deney al\u0131\u015fveri\u015fi yaparak, baz\u0131 \u00fcyelerini g\u00f6revlendirerek en iyi, verimli bi\u00e7imde toplay\u0131c\u0131l\u0131k ve avc\u0131l\u0131k politikalar\u0131n\u0131 olu\u015fturup uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Aksi halde yine ya\u015fam m\u00fcmk\u00fcn olamazd\u0131. Neyin nas\u0131l toplan\u0131p yenilece\u011fi en temel politikayd\u0131, yani ortak i\u015fti (Politika ortak i\u015f olarak tan\u0131mlan\u0131r). O halde klan toplumu \u00e7ok basit, ama hayati bir politik topluluktu. Bir g\u00fcn politika yapmazsa \u00f6l\u00fcrd\u00fc. Politika bu nedenle \u00e7ok hayati bir doku i\u015flevselli\u011fine sahiptir. Belki de di\u011fer t\u00fcm \u00f6zellikleri \u00f6teki primatlarla (insana yak\u0131n hayvanlar) benzerdi. Yeg\u00e2ne \u00f6nemli farklar\u0131, basit ahlaki ve politik dokuyu geli\u015ftirmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Ara\u00e7lar bile ancak politika oldu\u011funda devreye girer. Dilin geli\u015fimi bile ancak ahlaki ve politik temelde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Konu\u015fma ihtiyac\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131ran unsurun i\u015fin yap\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fma ve karar oldu\u011funu hi\u00e7 unutmamal\u0131y\u0131z. Burada beslenme ihtiyac\u0131 ahlak ve politikan\u0131n temelinde yatar demek bana anlams\u0131z gelmektedir. \u015e\u00fcphesiz tek h\u00fccreli amiplerin de beslenme ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Ama amiplerin ahlak\u0131 ve politikas\u0131ndan bahsedemeyiz. \u0130nsan\u0131n amipten fark\u0131, beslenme ihtiyac\u0131n\u0131 farkl\u0131 ahlaki ve politik yakla\u015f\u0131mlarla s\u00fcrekli geli\u015ftirme \u00f6zelli\u011fidir. Bu anlamda Marksist \u00f6\u011fretideki \u201cEkonomi her \u015feyi belirler ifadesi pek a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 de\u011fildir. \u00d6nemli olan, ekonominin nas\u0131l belirlendi\u011fidir. \u0130nsan t\u00fcr\u00fcnde bu durum ahlaki ve politik dokuyu, toplumsal alan\u0131 gerektirir.<\/p>\n
Klan toplumunu bu temel \u00f6zelli\u011fi nedeniyle demokratik uygarl\u0131k sistem tarihinin ba\u015f ve ba\u015flang\u0131\u00e7 k\u00f6\u015fesine oturtabiliriz. Sistem tarihi bu y\u00f6n\u00fcyle insanl\u0131\u011f\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn y\u00fczde 98\u2019lik k\u0131sm\u0131na sahip k\u0131l\u0131nmaktad\u0131r. Ayr\u0131ca klan varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, belirtti\u011fimiz gibi halen aile, kabile, a\u015firet, kavim, ulus, uluslararas\u0131 topluluk ve hatta ulus-\u00fcst\u00fc topluluklarda ana h\u00fccre olarak s\u00fcrd\u00fcrmektedir. <\/p>\n
D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc buzul d\u00f6neminin yakla\u015f\u0131k yirmi bin y\u0131l \u00f6nce \u00e7\u00f6z\u00fclmesiyle Za\u011fros-Toros sisteminde en muhte\u015fem bi\u00e7imiyle olu\u015fan mezolitik (yakla\u015f\u0131k bundan 15000-12000 y\u0131l \u00f6nceki ara d\u00f6nem) ve neolitik toplum (12000\u2019den bug\u00fcne) klan toplumundan daha geli\u015fkindiler. Ellerindeki ara\u00e7lar ve yerle\u015fme d\u00fczenleri geli\u015fmi\u015fti. Nitekim ilk tar\u0131m ve k\u00f6y devrimi bu s\u00fcre\u00e7te olu\u015ftu. Za\u011fros-Toros sistemi ba\u015fat olmakla birlikte, insan topluluklar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok Afro-Avrasya mek\u00e2nlar\u0131nda da (Benim yorumum, bu geli\u015fme Za\u011fros-Toros neolitik toplumunun yay\u0131lmas\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur) benzer toplumsal olu\u015fumlar ba\u015flar. Toplumsal do\u011fan\u0131n tarihinde muhte\u015fem bir \u00e7a\u011fd\u0131r bu d\u00f6nem. Simgesel dilin halen kullan\u0131lan ana bi\u00e7imlerinin olu\u015fumundan tar\u0131m devrimine (tohumlar\u0131n bilin\u00e7lice ekilip bi\u00e7ilmesi, hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirilmesi), k\u00f6ylerin olu\u015fumundan ticaretin k\u00f6kenine, anac\u0131l aileden kabile ve a\u015firet \u00f6rg\u00fctlenmesine kadar bir\u00e7ok geli\u015fim bu tarihsel a\u015famaya denk d\u00fc\u015fer. \u015e\u00fcphesiz bu d\u00f6nemin Yeni Ta\u015f ad\u0131yla an\u0131lmas\u0131, geli\u015fkin ta\u015f ara\u00e7lar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret eder. \u0130nsan zek\u00e2s\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131 da muhte\u015femdir. Bug\u00fcne kadar damgas\u0131n\u0131 vuran t\u00fcm ara\u00e7 ve gere\u00e7lerin kullan\u0131m esaslar\u0131 icat edilmi\u015f gibidir. Tarihin ikinci uzun s\u00fcreli d\u00f6nemidir. Kalan y\u00fczde iki\u2019den biri bu d\u00f6neme aittir. Toplum yine esasta ahlaki ve politik toplumdur. Hen\u00fcz hukuk ve devlet yoktur. \u0130ktidar tan\u0131nmamaktad\u0131r. Ana\u2019ya kutsall\u0131k atfedilmekte, kad\u0131n tanr\u0131\u00e7a imgesi y\u00fckseltilmektedir. Kutsal tap\u0131nak ve mezar d\u00f6nemine ge\u00e7ilmi\u015ftir. \u00d6l\u00fcleriyle ayn\u0131 mek\u00e2nda i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fayacak kadar tarihsel ya\u015farlard\u0131. Halen kal\u0131nt\u0131lar bu ger\u00e7e\u011fi adeta g\u00f6z\u00fcm\u00fcze sokmaktad\u0131r. \u0130lkel de\u011fil ger\u00e7ek, hakiki insanlarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.<\/p>\n
Demokratik uygarl\u0131k tarihinin ikinci ana d\u00f6nemi b\u00f6yle \u00e7izilebilir. Saf demokratik uygarl\u0131k de\u011ferleriyle temsil edilir bu d\u00f6nem. Ahlaki ve politik toplumun simgesel dil ve akl\u0131n geli\u015fimiyle k\u00f6y ve kabile \u00e7ap\u0131nda demokrasiyi en g\u00f6rkemli bi\u00e7imde ya\u015famas\u0131 belki baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerce yad\u0131rganabilir. Ama ger\u00e7ek b\u00f6yledir. Ahlaki ve politik olan\u0131n en saf demokrasi oldu\u011fu d\u00f6nemdir. Art\u0131-\u00fcr\u00fcn olanaklar\u0131 art\u0131nca, bu durum toplumun \u00fczerinde \u00f6nce hiyerar\u015fik g\u00fc\u00e7lerin, daha sonra kent merkezli uygarl\u0131k g\u00fc\u00e7lerinin sistematik bask\u0131 ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcne yol a\u00e7acakt\u0131r. <\/p>\n
b- Yaz\u0131l\u0131 tarih denen uygarl\u0131k anlat\u0131lar\u0131 (her t\u00fcr mitolojik, dinsel, bilimcil anlat\u0131m), tarihi yarat\u0131c\u0131n\u0131n emriyle ba\u015flat\u0131r. Bahsedilen tarih yakla\u015f\u0131k son be\u015f bin y\u0131ll\u0131k tarihtir. Sosyolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi derinle\u015ftirdi\u011fimde ve benzer yakla\u015f\u0131mlarla peki\u015ftirdi\u011fimde, bu tarihsel tasar\u0131lar\u0131n ideolojik k\u00f6keninin kesinlikle bask\u0131 ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcy\u00fc kutsalla\u015ft\u0131rmaya dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtebilirim. Bug\u00fcn\u00fcn s\u00f6zde bilimsel ekonomi-politi\u011fi de dahil, yap\u0131lan i\u015f, toplumun geli\u015fen emek niteli\u011fiyle sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 art\u0131k-de\u011fer, hatta toplumun ya\u015fam de\u011ferleri \u00fczerine kurulu bir ideoloji geli\u015ftirmektir. Ger\u00e7e\u011fin gizlenmesi i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck ideolojik \u00e7aba ve zor kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Kent-s\u0131n\u0131f-devlet in\u015fas\u0131 ayn\u0131 zamanda b\u00fcy\u00fck ideolojik in\u015falar\u0131n d\u00f6nemidir. Temel i\u015flevleri yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131, olu\u015fumu farkl\u0131 g\u00f6stermek, tanr\u0131sall\u0131k imgesi i\u00e7inde rahibin, g\u00fc\u00e7l\u00fc adam\u0131n, y\u00f6neticinin ba\u015far\u0131s\u0131 olarak yans\u0131tmakt\u0131r. <\/p>\n
Demokratik uygarl\u0131k tarihi \u00f6ncelikle bu ideolojik perde ve barajlamalar\u0131 a\u015fmak durumundad\u0131r. Ancak o zaman sadece aileyi, tar\u0131m-k\u00f6y toplumunu, kabile ve a\u015firet yap\u0131lanmalar\u0131n\u0131 de\u011fil, kent-s\u0131n\u0131f-devleti, daha \u00f6nce kurulan ve halen s\u00fcr\u00fcp giden hiyerar\u015fik iktidar\u0131, ilk kad\u0131n s\u00f6m\u00fcrgele\u015fmesini de daha iyi anlayabiliriz. Paradigma de\u011fi\u015fikli\u011fi bu anlam g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00e7ok geli\u015ftirecektir. <\/p>\n
\u015e\u00fcphesiz kent-s\u0131n\u0131f-devlet \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc olarak farkl\u0131la\u015fan uygarl\u0131k \u015febekesi halindeki tekelci sermaye topluluklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, onunla \u00e7eli\u015fkili de olsa, demokratik uygarl\u0131k yeni bir a\u015fama halinde devam etmektedir. <\/p>\n
Kent ile k\u0131r aras\u0131nda \u00e7eli\u015fki olu\u015fmu\u015ftur. Fakat kent ve k\u0131r\u0131n birbirini b\u00fct\u00fcnleme e\u011filimi daha a\u011f\u0131r basmaktad\u0131r. Demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n kent uzant\u0131lar\u0131 (k\u00f6leler, zanaatk\u00e2rlar, kad\u0131nlar) olmakla birlikte, kentin de k\u0131r uzant\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. \u00d6zellikle g\u00fc\u00e7lenmi\u015f bulunan hiyerar\u015fik yap\u0131, kent-devlet y\u00f6netiminin k\u0131rdaki i\u015fbirlik\u00e7ileridir. \u00c7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fma asl\u0131nda maddi \u00e7\u0131karlar\u0131 farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f bu iki toplumsal blok aras\u0131nda ge\u00e7mektedir. Kom\u00fcnal, ahlaki ve politik toplum g\u00fc\u00e7lerini ifade eden demokratik uygarl\u0131kla kentte k\u00f6le i\u015f\u00e7ili\u011fi, k\u0131rda kabile ve k\u00f6y talanlar\u0131 ve ganimetleri \u00fczerine kurulu sermaye ve devlet tekelli uygarl\u0131k aras\u0131nda \u015fiddetli ideolojik, askeri ve idari \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 yo\u011fun olarak g\u00f6zlemlenmektedir. Ayr\u0131ca kent y\u00f6netimlerinin kendi aralar\u0131nda da s\u00fcrekli pay kapma sava\u015flar\u0131 vard\u0131r. S\u00fcmer destanlar\u0131ndaki kent a\u011f\u0131tlar\u0131, ezgiler \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ne denli \u015fiddetli ge\u00e7ti\u011fini hissettirmektedir. Kabile ve a\u015firet yap\u0131lanmalar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda kent k\u00f6kenli uygarl\u0131k sald\u0131r\u0131lar\u0131 alt\u0131nda \u015fekillendi\u011fini belirtmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. M.\u00d6. 4000-3000\u2019lerde varl\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k olunan etnik yap\u0131lanmalar bu d\u00f6nemin \u00fcr\u00fcn\u00fc olsa gerekir. S\u00fcmerler ve M\u0131s\u0131rl\u0131lar\u0131n bunlara ad takt\u0131klar\u0131n\u0131 biliyoruz. S\u00fcmerler kuzey ve kuzeydo\u011fusundakilere Uryan, Aryen (tepe, da\u011f ve toprak, \u00e7ift\u00e7i k\u00f6kenliler), bat\u0131dakilere Amorit (Semitik k\u00f6kenliler, S\u00fcmerle\u015fmemi\u015f proto-Araplar), Gutiler, Kassitler derken, M\u0131s\u0131rl\u0131lar Sina \u00c7\u00f6l\u00fcnden gelenlere Apiru (\u00c7\u00f6lden gelen tozlu insanlar) demekteydi. \u0130brani isminin de Apiru\u2019dan t\u00fcredi\u011fi kabul edilmektedir. Kentlerin ve kulelerin etraf\u0131nda surlar\u0131n \u00f6r\u00fclmesi, kar\u015f\u0131 toplumun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 en iyi belirleyen kan\u0131tlard\u0131r. <\/p>\n
Toplumun s\u0131n\u0131f temelli uygarl\u0131\u011f\u0131 kolay kabul etmedi\u011fi \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n \u015fiddetinden yeterince anla\u015f\u0131lmak-tad\u0131r. Bazen k\u00f6y ve hatta uygarl\u0131k merkezlerinin toptan yak\u0131lmalar\u0131 (Arkeolojik kay\u0131tlar bu konuda \u00e7ok \u00f6rnek vermektedir) izlenmektedir. Mezopotamya \u00e7ok katl\u0131 h\u00f6y\u00fcklerin defalarca yak\u0131lm\u0131\u015f yerle\u015fim mer-kezleriyle doludur. Bu d\u00f6nemden kalma mitoloji ve edebiyat, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak bu ger\u00e7ekleri yans\u0131tmakta-d\u0131r. Homeros\u2019un \u0130lyada\u2019s\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc dereceden bir versiyon olarak, bu Mezopotamya k\u00f6kenli destan gele-ne\u011fini yans\u0131tmaktad\u0131r. Hesiodos ise benzer bir versiyon yaparak, S\u00fcmer tanr\u0131 panteonu\u2019nu Olympos panteonuna d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sava\u015flar\u0131n krallar \u015fahs\u0131nda tanr\u0131lar\u0131n sava\u015f\u0131 olduklar\u0131, d\u00f6nemin t\u00fcm destan gelene\u011finde mevcuttur. Tanr\u0131-krallar\u0131n \u00f6zde\u015fli\u011fi \u00e7ok belirgindir. Firavun ve Nemrut unvanlar\u0131 bu \u00f6zde\u015fli\u011fin \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rnek ifadeleridir. Sava\u015flardan beklenen k\u00f6y toplumlar\u0131n\u0131n ekonomik talan\u0131 ve esirle\u015ftirme iken, kabilelere kar\u015f\u0131 da benzer seferler s\u00f6z konusudur: Esir ve ganimet e\u015fyalar. Uygarl\u0131klar ayr\u0131ca birbirlerini de talan ve esir etmeyi temel kazan\u00e7 kap\u0131s\u0131 saymaktayd\u0131lar. Uzla\u015fma ve ihtilaflar\u0131n maddi \u00e7\u0131kara dayal\u0131 yap\u0131lar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar devam etmi\u015ftir. Her \u015fey \u201cKim daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr? hesab\u0131na dayanmaktayd\u0131. G\u00f6kteki tanr\u0131 birli\u011finin esas olarak yerdeki en b\u00fcy\u00fck krall\u0131\u011f\u0131n imgesel hali olarak tasavvur edildi\u011fi \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Osmanl\u0131 sultanlar\u0131n\u0131n bile kendilerini Zilullah (Tanr\u0131n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6lgesi) olarak adland\u0131rmalar\u0131 bu ger\u00e7e\u011fi kan\u0131tlamaktad\u0131r. <\/p>\n
Bu tarihi d\u00f6nemde temel \u00e7eli\u015fkiyi dar s\u0131n\u0131f temelli olarak sunmak b\u00fcy\u00fck eksiklik olacakt\u0131r. K\u00f6le s\u0131n\u0131-f\u0131n\u0131n efendilerinin ve tap\u0131na\u011f\u0131n en uysal hizmetk\u00e2rlar\u0131, hatta bedenlerinin uzant\u0131lar\u0131 olarak hareket ettik-leri m\u00fc\u015fahede edilmektedir. Sava\u015fanlar, k\u00f6lele\u015fmeyi reddeden a\u015firet ve kabile topluluklar\u0131yla k\u00f6yl\u00fcler-dir. Bir de tekelcilerin kendileri i\u00e7in pay kapma sava\u015flar\u0131 s\u0131k\u00e7a ya\u015fanmaktad\u0131r. M.\u00d6. 1500\u2019lere do\u011fru Hitit, Hurri-Mitanni ve M\u0131s\u0131r uygarl\u0131klar\u0131 aras\u0131nda hegemonik m\u00fccadelenin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. M.\u00d6. 1500\u2019l\u00fc y\u0131llar Ortado\u011fu\u2019da ilk defa merkezi uygarl\u0131\u011f\u0131n olu\u015fum d\u00f6nemidir. M.\u00d6. 1500-1200 d\u00f6nemi tarihin ilk g\u00f6rkemli kent \u00e7okluklar\u0131 aras\u0131ndaki rekabet\u00e7i yar\u0131\u015f ve hegemonyac\u0131l\u0131\u011fa y\u00fckseli\u015f \u00f6rne\u011fini sunmaktad\u0131r. Bu d\u00f6nem tarihin \u00e7ok hareketli ve g\u00f6rkemli bir d\u00f6nemi say\u0131lmaktad\u0131r. Kabile, a\u015firet ve k\u00f6y toplumlar\u0131 da geli\u015fmelerini s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Ticaret ilk defa etraflar\u0131nda imparatorluk in\u015fa edilecek denli \u00f6nem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Asur ve Fenike kendi g\u00fc\u00e7lerini esas olarak ticaret tekelinden almaktayd\u0131lar. M.\u00d6. 1500\u2019lerde \u00c7in ve Hint uygarl\u0131klar\u0131 ilk ad\u0131mlar\u0131n\u0131 atarken, t\u00fcm Avrupa, Asya\u2019n\u0131n di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131, Afrika ve Amerika daha neolitik toplumla tan\u0131\u015fma ve ya\u015fama durumundayd\u0131lar. Tarihte en \u00e7ok merak etti\u011fim iki d\u00f6nem, M.\u00d6. 6000-4000 neoliti\u011fiyle, tar\u0131m-k\u00f6y toplumuyla M.\u00d6. 1500-1200\u2019lerin kent ya\u015fam\u0131, kent toplumudur. Bu d\u00f6nemlerin olu\u015fum temposu ve destans\u0131 anlat\u0131mlar\u0131n\u0131n orijinalli\u011fi, yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok ilgi \u00e7ekicidir. Destans\u0131 kahramanl\u0131klarla tanr\u0131sall\u0131klara ili\u015fkin kavramsalla\u015ft\u0131rmalar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak bu d\u00f6nemlerden kalma oldu\u011funa inanmaktay\u0131m. <\/p>\n
Uygarl\u0131klar\u0131n zaman ve mek\u00e2nsal yay\u0131l\u0131m ve geli\u015fim d\u00f6nemlerine ili\u015fkin s\u0131k\u00e7a yapt\u0131\u011f\u0131m de\u011ferlendir-meleri bir \u00f6zetlemeyle \u015f\u00f6yle ifade etmem m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n
1- Dicle ve F\u0131rat\u2019\u0131n beslendi\u011fi Zagros-Toros da\u011f sisteminin ovalarla birle\u015fti\u011fi, do\u011fal bir sulama iklimi-ne ve \u00e7ok zengin bir bitki ve hayvan t\u00fcrlerine sahip oldu\u011fu alanlarda M.\u00d6. 15000-12000\u2019lerde g\u00f6rkemli bir avc\u0131 ve toplay\u0131c\u0131 toplumdan (Urfa\u2019daki Dikilita\u015f tap\u0131na\u011f\u0131 bu s\u00fcreci a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 niteliktedir) sonra ba\u015fla-yan tar\u0131m-k\u00f6y toplumu, M.\u00d6. 6000\u2019lere kadar emekleme ve tam yerle\u015fikli\u011fe ge\u00e7i\u015f a\u015famas\u0131ndad\u0131r. M.\u00d6. 6000-4000 aras\u0131 tar\u0131m-k\u00f6y toplumu en yarat\u0131c\u0131 d\u00f6nemini ya\u015famaktad\u0131r. M.\u00d6. 5000\u2019lerden itibaren her tarafa kendini ihra\u00e7 etmektedir. \u00c7ok az g\u00f6\u00e7men, \u00e7oklukla k\u00fclt\u00fcrel ihra\u00e7 s\u00f6z konusudur. M.\u00d6. 5000-4000 d\u00f6neminde A\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamya\u2019da sulu tar\u0131m etraf\u0131nda y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7en El-Ubeyd k\u00fclt\u00fcr\u00fc, Kuzey Mezo-potamya \u00fczerinde kar\u015f\u0131 kolonici siyasete ba\u015flayacak kadar g\u00fc\u00e7lenmi\u015ftir. M.\u00d6. 4000\u2019lerde Yukar\u0131 Mezopotamya\u2019da bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kolonyal yay\u0131l\u0131\u015f\u0131na tan\u0131kl\u0131k eden arkeolojik kal\u0131nt\u0131lar vard\u0131r. Fakat b\u00f6lgenin \u00f6z k\u00fclt\u00fcr\u00fc hala ba\u015fat \u00f6zelli\u011fini korumaktad\u0131r. Uruk \u00c7a\u011f\u0131 M.\u00d6. 4000-3000 d\u00f6neminde y\u00fckselir. Kentin do\u011fu\u015funu temsil eder. G\u0131lgame\u015f Destan\u0131 bu b\u00fcy\u00fcl\u00fc geli\u015fmeyi konu edinmektedir. Kuzeye do\u011fru benzer bir yay\u0131l\u0131m g\u00f6stermektedir. Her iki d\u00f6nem muhtemelen dokuma, \u00e7anak \u00e7\u00f6mlek ve tar\u0131msal \u00fcretimi verimli k\u0131larak hamle \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irmi\u015ftir. M.\u00d6. 3000-2000 d\u00f6nemi klasik Ur Hanedanlar\u0131 d\u00f6nemidir. Ay\u0131rt edici \u00f6zelli\u011fi, kentlerin \u00e7o\u011falmas\u0131 ve aralar\u0131nda \u015fiddetli ve s\u00fcrekli payla\u015f\u0131m kavgalar\u0131yd\u0131. Bunlara ilk tekelcilerin yeniden payla\u015f\u0131m sava\u015flar\u0131 da denebilir.<\/p>\n
2- Mezopotamya merkezli neolitik d\u00f6nemin M.\u00d6. 4000\u2019lere do\u011fru \u00c7in\u2019e, Hind\u2019e, t\u00fcm Avrupa\u2019ya ve Af-rika\u2019n\u0131n kuzey ve do\u011fusuna hamle yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. M.\u00d6. 4000-2000 d\u00f6nemi bu alanlarda neolitik toplumun iyice yerle\u015fme d\u00f6nemiydi. G\u00fc\u00e7 kazanan Avrupa ve Kafkasya k\u00f6kenli neolitik topluluklar\u0131n M.\u00d6. 2000\u2019lerden sonra tersine bir dalga yapt\u0131klar\u0131 izlenmektedir. Kuzeyin sar\u0131\u015f\u0131n, ye\u015fil g\u00f6zl\u00fc insanlar\u0131n\u0131n, ilk b\u00fcy\u00fck kabile boylar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131 ve g\u00f6\u00e7lerinin Anadolu\u2019dan Hindistan\u2019a kadar dalgalar halindeki ak\u0131\u015f\u0131, \u00f6nemli bir tarihi alt \u00fcst olu\u015f s\u00fcrecidir. Ak\u0131nlar Mezopotamya\u2019n\u0131n ve M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n uygarl\u0131k merkezlerine kadar uzanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca M.\u00d6. 4000-2000\u2019lerde hem Semitik k\u00f6kenli Arabistan kabileleri, hem da\u011fl\u0131k Aryen kabileleri de uygarl\u0131k merkezlerine dalgalar halinde sald\u0131r\u0131larda bulunmu\u015flard\u0131r. <\/p>\n
Tarihin bu ilk kolonyalizm ve anti-kolonyalizm yay\u0131l\u0131m hareketlerinde her iki uygarl\u0131k tipinde de ge-li\u015fmeler ya\u015fanmaktad\u0131r. Kabilelerin hiyerar\u015fik kesimleri devletle\u015fme s\u00fcrecine girerken, bir\u00e7ok kabile \u00fcyesi k\u00f6le s\u0131n\u0131f\u0131na katt\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Kabile ve a\u015firet saflar\u0131nda ayr\u0131\u015fma ya\u015fanmaktad\u0131r. Bir yandan yeni kent uygarl\u0131klar\u0131 t\u00fcrerken, di\u011fer yandan kabile ve a\u015firet \u00f6rg\u00fctlenmeleri ve dayan\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fc\u00e7lenmekte-dir. <\/p>\n
3- M.\u00d6. 2000-1500\u2019lerde S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n klasik d\u00f6nemleri sona ererken, Babil, Asur, Hurri-Mitanni-Hitit ve M\u0131s\u0131r Yeni Hanedanl\u0131k d\u00f6nemlerinde uygarl\u0131klar aras\u0131ndaki ili\u015fki ve \u00e7eli\u015fkilerin \u00e7ok yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nem s\u00f6z konusudur. \u0130lk defa merkezi hegemonik uygarl\u0131k d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcreselle\u015fmenin farkl\u0131 bir d\u00f6nemi s\u00f6z konusudur. Uygarl\u0131ktan ald\u0131klar\u0131 teknik ve di\u011fer al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 uygarl\u0131k merkezlerine kar\u015f\u0131 kullanan kuzeyin kabile boylar\u0131yla Ortado\u011fu\u2019nun da\u011f ve \u00e7\u00f6l kabileleri de sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 aral\u0131ks\u0131z s\u00fcrd\u00fcrmektedir. Silahlanma teknolojisinde tuncun yerine demirin ge\u00e7mesi bir\u00e7ok yeni geli\u015fmeye yol a\u00e7acakt\u0131r. \u0130lk defa maden aray\u0131\u015f\u0131 ve ticareti b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanacakt\u0131r. Kale ve sur yap\u0131m\u0131nda b\u00fcy\u00fck art\u0131\u015f vard\u0131r. Kalelerin ilk g\u00f6rkemli \u00f6rnekleri bu d\u00f6nemin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ticaretin rol\u00fc de zirve yapmaktad\u0131r. Asur ve Fenike\u2019nin b\u00fcy\u00fck y\u00fckseli\u015fi ticari tekellerin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Kuzeyden \u0130skitler ve Dorlar\u0131n, g\u00fcneyden Aramilerin sava\u015f\u00e7\u0131 kabilelerinin sald\u0131r\u0131s\u0131 alt\u0131nda M.\u00d6. 1500-1200 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda uygarl\u0131k b\u00fcy\u00fck darbe al\u0131r. M.\u00d6. 1200-800 d\u00f6nemi daha \u00e7ok gerileme d\u00f6nemidir. Ayakta kalan tek g\u00fc\u00e7 Asur \u0130mparatorlu\u011fu\u2019dur. <\/p>\n
4- Grek-Roma, ilk\u00e7a\u011f\u0131n son b\u00fcy\u00fck klasik \u00e7a\u011f uygarl\u0131\u011f\u0131 olarak, kendi d\u00f6nemlerine kadar her iki uygar-l\u0131k (Mezopotamya ve M\u0131s\u0131r) sisteminin t\u00fcm miraslar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcmsemi\u015f gibidir. M.\u00d6. 1000 – M.S. 500 d\u00f6nemini kapsayan bu uygarl\u0131k s\u00fcreci Asya, Afrika ve Avrupa \u00fczeri yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve i\u00e7inde ayr\u0131ca klasik bir \u00e7a\u011f olu\u015fturarak katk\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Mitolojik \u00e7a\u011f \u00f6nemini yitirirken, dinsel, felsefi, hatta bilimsel geli\u015fimin yeni orijinal \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Sermaye ve iktidar tekellerinin zirvesini olu\u015fturan Roma \u0130mparatorlu\u011fu, i\u00e7te yoksullar\u0131n H\u0131ristiyanl\u0131k partisiyle, d\u0131\u015fta d\u00f6rt taraftan akan kabileler ve kavimlerin direni\u015f ve sald\u0131r\u0131lar\u0131yla, yani demokratik uygarl\u0131k g\u00fc\u00e7lerinin darbeleri alt\u0131nda d\u00f6nemini ve t\u00fcm ilk\u00e7a\u011f\u0131 beraberinde kapatm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n
c- Tarihsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde uygarl\u0131klar bak\u0131m\u0131ndan konumu en \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fck yaratan \u0130brahim\u00ee dinler gele-ne\u011fidir. \u00dc\u00e7 temel din olarak nas\u0131l bir uygarl\u0131\u011fa oturtulacaklar\u0131 halen tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Uygarl\u0131k \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelerim temelinde \u00fczerlerinde olduk\u00e7a yo\u011funla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bu gelenekleri, iki temel uygarl\u0131k g\u00fcc\u00fc aras\u0131nda orta bir yol tutturmaya \u00e7al\u0131\u015fan (t\u0131pk\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn sosyal demokrat hareketleri gibi), tipik uzla\u015f\u0131c\u0131, eklektik bir hareket olarak tan\u0131mlamaktay\u0131m. Simgesel olarak her ne kadar \u0130brani kabilesinin \u00f6nderli\u011finde y\u00f6netilen bir hareket diyorsam da, \u0131rk\u00ee anlamdan ziyade, ideolojik y\u00f6n\u00fc g\u00fc\u00e7l\u00fc olan bir hareket olarak de\u011ferlendirmek daha isabetli olacakt\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte bir kabile hareketi gibi sunulmakla birlikte, \u00f6z\u00fcnde t\u00fcm Ortado\u011fu k\u00f6kenli demokratik ve devletli uygarl\u0131klar\u0131n orta yolcu bir de\u011ferlendirmesi yatmaktad\u0131r. Ne tam s\u0131n\u0131f hareketi, ne de kabile hareketidir. Ayr\u0131ca ne tam ideolojik ne de tam ahlaki ve politiktir. Her bak\u0131mdan orta yolcudur. Hz. \u0130brahim\u2019in \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan (M.\u00d6. 1700\u2019ler, Adem-Havva\u2019ya kadar ta\u015f\u0131rsak, S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r uygarl\u0131k \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131na kadar dayand\u0131r\u0131labilir) g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki izlerine kadar bu \u00f6zelli\u011fini hep korumu\u015ftur. Ama s\u00fcrekli hem her iki uygarl\u0131\u011fa ilham vermi\u015f, hem de g\u00fc\u00e7lerini onlar\u0131n miras\u0131ndan (maddi ve manevi g\u00fc\u00e7lerini kastediyorum) koparm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla hem dostluklar\u0131n\u0131, hem de d\u00fc\u015fmanl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanarak tarihsel geli\u015fmelere yol a\u00e7m\u0131\u015flard\u0131r.
Uygarl\u0131k anlat\u0131mlar\u0131n\u0131n mitolojik \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 kapat\u0131p dinsel \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fck rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenen \u0130brahim\u00ee din-ler, yeni uygarl\u0131k paradigmam\u0131z alt\u0131nda daha anla\u015f\u0131l\u0131r k\u0131l\u0131nabilir. Mitolojik \u00e7a\u011f\u0131n en belirgin anlat\u0131m\u0131 tanr\u0131-kral anlat\u0131m\u0131d\u0131r. \u0130lk\u00e7a\u011flar\u0131n anlat\u0131m dilinin mitolojiyle y\u00fckl\u00fc oldu\u011funu unutmamak gerekir. Bug\u00fcnk\u00fc gibi rasyonaliteyi aramak beyhude bir \u00e7abad\u0131r. T\u00fcm e\u015fya, olgu ve olaylar mitolojik dille anlat\u0131l\u0131r. Ani-mizmin (do\u011fan\u0131n canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine kurulan inan\u00e7) derin etkisi alt\u0131nda olu\u015fan S\u00fcmer \u00c7a\u011f\u0131 mitolojisi, do\u011fa-n\u0131n canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Klanlar\u0131n dini demek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr) biraz d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcp ilk defa tanr\u0131sal olan ve olmayan do\u011fa bi\u00e7iminde bir ayr\u0131ma giri\u015fti. T\u00fcm i\u00e7eri\u011fini Yukar\u0131 Mezopotamya neolitik toplumundan alan S\u00fcmer rahipleri, ana-tanr\u0131\u00e7a anlat\u0131m\u0131 yerine baba, erkek-tanr\u0131 mitolojisine a\u011f\u0131rl\u0131k verdi. Toplumdaki b\u00fcy\u00fck maddi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn (\u00f6nce erkek a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 hiyerar\u015fik d\u00fczen, ard\u0131 s\u0131ra ve birlikte devlet bi\u00e7iminde otorite) yeni mitolojik ideoloji yans\u0131mas\u0131na muhte\u015fem Enki \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda rastlamaktay\u0131z. Uruk Tanr\u0131\u00e7as\u0131 \u0130nanna (K\u00f6-kenini Yukar\u0131 Mezopotamya\u2019n\u0131n Ana Tanr\u0131\u00e7as\u0131 Star-\u0130\u015ftar\u2019dan almaktad\u0131r) ile Eridu Tanr\u0131s\u0131 Enki (\u0130lk erkek \u015fehir tanr\u0131s\u0131) aras\u0131ndaki m\u00fccadele bu konuda \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn tanr\u0131sall\u0131k haklar\u0131n\u0131n neden ana-tanr\u0131\u00e7aya ait oldu\u011funu (\u00dcnl\u00fc 104 Me\u2019ler, doksan dokuz erdem, yetenek, icat, sanat\u0131n kad\u0131n yarat\u0131m\u0131 oldu\u011funu iddia etmektedir) kan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015fan \u0130nanna\u2019ya kar\u015f\u0131 Enki, bunun \u00f6nemini yitirdi\u011fini, uysall\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 olarak babas\u0131n\u0131 (Kendisini baba-erkek-tanr\u0131 ilan ederken, eski kad\u0131n Tanr\u0131\u00e7a \u0130nanna\u2019y\u0131 art\u0131k k\u0131z\u0131-kar\u0131s\u0131 konumuna d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr) dinlemesini vaaz etmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn t\u00fcm sek\u00fcler, laik, dini ve bilimci vaazlar\u0131na nas\u0131l da benziyor! Ben \u015fahsen t\u00fcm bu kesimlerin ilk tanr\u0131s\u0131n\u0131n Enki oldu\u011funa inan\u0131r\u0131m. Enki orijinaldir, di\u011ferleri versiyondur (kopyad\u0131r). \u00d6zellikle Olympos tanr\u0131lar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc s\u0131rada yer al\u0131rken, Roma tanr\u0131lar\u0131yla birlikte mitolojik tarz\u0131yla anlat\u0131m s\u00f6ner.
Bilindi\u011fi \u00fczere \u0130brahim\u2019e mal edilen \u00f6yk\u00fcye g\u00f6re, Urfa Nemrut\u2019unun Panteonunda bulunan tanr\u0131-putlar\u0131n\u0131 k\u0131rmas\u0131 \u00fczerine ate\u015fe at\u0131lmakta, sonra ate\u015fin yerinde tanr\u0131sal mucizeyle kutsal g\u00f6l olu\u015fmakta, bar\u0131nma olanaklar\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015fince Kenan illerine do\u011fru (asl\u0131nda Babil uygarl\u0131k sahas\u0131ndan M\u0131s\u0131r denetimin-deki sahaya) hicret etmektedir. Muhtemelen tipik bir iltica olay\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Yine muhtemelen yerel bir kabile \u00f6nderi olan \u0130brahim, \u015fehir y\u00f6neticisi Nemrutla ihtilafa d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130htilaf\u0131n mal, m\u00fclk ve ticaret konusunda oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. O d\u00f6nemde Babil ve M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda ilk defa hem rekabet, hem de canl\u0131 bir ticari al\u0131\u015fveri\u015f d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu rekabetten \u00f6t\u00fcr\u00fc \u0130brahim gibi binlercesinin geleneksel \u00e7\u0131karlar\u0131 darbe yemektedir. \u0130ltican\u0131n maddi temeli budur. Kenan illeri her iki uygarl\u0131k aras\u0131nda nispeten yar\u0131-ba\u011f\u0131ms\u0131z durumdad\u0131r. Hegemonyan\u0131n \u00fczerinde yo\u011funla\u015fmas\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde g\u00f6\u00e7e, hicrete ba\u015flamas\u0131 s\u00f6z konusudur. Olay muhtemelen benzer binlerce g\u00f6\u00e7\u00fcn d\u00f6nem diliyle ortak bir anlat\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesini simgelemektedir. B\u00fct\u00fcn g\u00f6stergeler, iki b\u00fcy\u00fck uygarl\u0131k (Babil ve M\u0131s\u0131r Yeni Hanedan\u0131) d\u00f6neminin tanr\u0131-kral unvanlar\u0131 olan Nemrut ve Firavun d\u00f6neminde \u00e7\u0131karlar\u0131 sars\u0131lan ara, orta yerdeki yerel kabile ve beyliklerin onlarla \u00e7eli\u015fki ve \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 \u00f6yk\u00fclemektedir. Nemrutlar ve Firavunlar\u0131n kendilerini tanr\u0131 olarak sunmalar\u0131n\u0131 reddettikleri gibi, put temsillerini de f\u0131rsat bulduklar\u0131nda k\u0131rarak protesto etmektedirler. \u00d6zcesi, maddi \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ideolojik m\u00fccadele olarak yans\u0131maktad\u0131r. <\/p>\n
En az \u00fc\u00e7 bin y\u0131ll\u0131k bir tanr\u0131-kral ideolojisiyle m\u00fccadele kolay de\u011fildir \u00e7ok b\u00fcy\u00fck cesaret ve yetenek ister. \u0130brahim\u2019in Urfa\u2019daki direni\u015f eyleminin mucizesel anlat\u0131m\u0131 \u00f6nemini bu ger\u00e7eklikten almaktad\u0131r. \u0130lk defa kullar tanr\u0131ya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. E\u015fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015f, mucizev\u00ee olay budur. Hem maddi eylem, put k\u0131r\u0131m\u0131 vard\u0131r hem de yeni ideolojik aray\u0131\u015flar s\u00f6z konusudur. Yeni tanr\u0131y\u0131 nerede ve nas\u0131l bulaca\u011f\u0131, bir anlamda kendi fikri ideolojik tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 nas\u0131l olu\u015fturaca\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tart\u0131\u015fma konusudur. Bu, y\u00fczy\u0131llarca s\u00fcren bir tart\u0131\u015fmad\u0131r. \u0130brahim, kendini esinleyen sese ilk defa \u201cWa hewe \u2013Bu odur- (Yahweh) demekle kendi tanr\u0131s\u0131n\u0131 buldu\u011fu ideas\u0131ndad\u0131r. Kelime Aryen k\u00f6ke benziyor. Urfa\u2019da o d\u00f6nem Aryen kabileler daha \u00e7o-\u011funluktad\u0131r ve inisiyatif onlardad\u0131r. \u0130brahim\u2019in bu kabilelerle ba\u011f\u0131 halen tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. \u2018Wa hewe\u2019 de-nip Yehova\u2019ya ge\u00e7ildi\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fc olas\u0131l\u0131kt\u0131r. Yehova, \u0130brahim\u2019in ilk tanr\u0131s\u0131d\u0131r Aryen k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6kenli olma ihtimali y\u00fcksektir. Kenan illerine ge\u00e7tikten \u00e7ok sonra El, Ula, Allah tanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilin-mektedir. <\/p>\n
El, Semitik k\u00f6kenlidir \u00e7\u00f6l\u00fcn engin ortam\u0131nda kabile yeknesakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n benzerlik, birlik \u00f6zelli\u011fini ve \u00f6z-lemini yans\u0131tmaktad\u0131r. Musa\u2019da ikinci b\u00fcy\u00fck ilham On Emir\u2019le ifadesini bulacakt\u0131r. Sina Da\u011f\u0131\u2019ndaki tanr\u0131-sal bulu\u015fma, asl\u0131nda Musa\u2019n\u0131n \u00f6nderi oldu\u011fu kabilenin \u00e7ok a\u011f\u0131rla\u015fan sorunlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 ifade etmektedir. On Emir\u2019in kabileyi d\u00fczenleyen tipik kurallar oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarsak \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi daha da geli\u015ftirebiliriz. Gelenek \u0130sa\u2019da da yenilenecektir. Hz. Muhammed ayn\u0131 t\u00fcrden bir bulu\u015fmay\u0131 (Tanr\u0131dan ilk vahyi ald\u0131\u011f\u0131 Hira Da\u011f\u0131) Mekke ortam\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirecektir. Benzer bulu\u015fmay\u0131 bir\u00e7ok peygamberin ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi Kutsal Kitaplarda rivayet edilmektedir. A\u00e7\u0131k ki, d\u00f6nemin \u00f6nemli a\u015famalar\u0131nda yol g\u00f6sterici d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemin geleneksel anlat\u0131mlar\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Anlat\u0131m b\u00f6yledir. Kutsal metin, peygamber tarz\u0131 dedi\u011fim sosyal ve do\u011fasal (Birinci ve \u0130kinci Do\u011fa) olgu ve olaylar\u0131n d\u00f6nemin anlat\u0131m dili (retori\u011fi) ile ifade edilmesini yans\u0131tmaktad\u0131r. <\/p>\n
Konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan tarihsel bir a\u015famay\u0131 ifade ettiklerini rahatl\u0131kla belirtebiliriz.<\/p>\n
1- D\u00f6nemin ve tarihin ilk iki b\u00fcy\u00fck tanr\u0131-krall\u0131kla y\u00f6netilen uygarl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmaktad\u0131r. Kullar\u0131n ilk tanr\u0131sal ba\u015fkald\u0131r\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n
2- Yeni bir ideolojik ifade yarat\u0131lmaktad\u0131r. Tanr\u0131-krallar\u0131n da basit insanlar olduklar\u0131, tanr\u0131n\u0131n ise in-san olmad\u0131\u011f\u0131 ve her \u015feyin as\u0131l yarat\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n O oldu\u011fu (\u201cBu O\u2019dur \u00fcnl\u00fc deyi\u015fi bu b\u00fcy\u00fck esini ifade eder), ancak O\u2019nun tanr\u0131, Rab (efendi) olabilece\u011fi s\u00f6ylemle\u015ftirilmektedir.<\/p>\n
3- Tanr\u0131-kral\u2019a de\u011fil, ancak O\u2019na ba\u015f e\u011filebilir.<\/p>\n
Yeni ideolojinin ana ilkeleri b\u00f6yledir. \u0130brahim\u00ee din dedi\u011fimiz m\u00fcthi\u015f k\u00fclliyat\u0131n temelinde bu \u00fc\u00e7 mad-dede \u00f6zetlenen ifadeler yatmaktad\u0131r. Toplumun geni\u015f kesimleri, bir\u00e7ok tarihsel deneyimden sonra, \u00fcst tabakan\u0131n bizzat kendilerini tekelle\u015ftirmekle yetinmeyip tanr\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131na giderek daha \u00e7ok kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131ka-rak, kendi \u00f6z \u00e7\u0131karlar\u0131na daha yak\u0131n bir kutsall\u0131k, bir tanr\u0131sal s\u00f6ylem geli\u015ftirmi\u015f oluyorlar. <\/p>\n
Ahlaki ve politik toplum a\u00e7\u0131s\u0131ndan meydana gelen de\u011fi\u015fimi a\u00e7\u0131klamak \u00e7ok daha \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u00d6nceki iki bin y\u0131ll\u0131k (M.\u00d6. 3500-1500) tanr\u0131sal-krall\u0131k \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n toplumunda, ahlaki ve politik toplum b\u00fcy\u00fck darbe yemi\u015ftir. \u00d6zellikle ana-tanr\u0131\u00e7an\u0131n ve t\u00fcm klan ve kabile d\u00f6neminin daha samimi, do\u011fayla ayr\u0131ms\u0131z, e\u015fit ve canl\u0131 ili\u015fkilerini ifade eden \u2018do\u011fa tanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u2019 yerine, kul-tanr\u0131 ayr\u0131m\u0131n\u0131 (\u00f6z\u00fcnde k\u00f6le-efendi s\u0131n\u0131f olu\u015fumunu) kat\u0131ca ifade eden b\u00fcy\u00fck yer, g\u00f6k, deniz yarat\u0131c\u0131s\u0131 erkek mitolojik tanr\u0131lar\u0131n egemen k\u0131l\u0131nma-s\u0131, ideolojik alanda da b\u00fcy\u00fck darbe yenildi\u011fini \u00e7ok a\u00e7\u0131k\u00e7a yans\u0131tmaktad\u0131r. Maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcrde b\u00fc-y\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm s\u00f6z konusudur. Mitolojik anlat\u0131lar bunun ifadeleriyle doludur doldurulmu\u015ftur. <\/p>\n
A\u00e7\u0131k ki, bu uzun tarihi d\u00f6nemde toplumsal do\u011fa \u00fcst\u00fcnde b\u00fcy\u00fck bir maddi \u00e7\u0131kar \u015febekesi ve ideolojik \u00f6rt\u00fc yayan rahip-kral-komutan \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc, ahlaki ve politik toplum do\u011fas\u0131na b\u00fcy\u00fck darbe indireceklerdir. Bu paradigma ile bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, iki bin y\u0131ll\u0131k d\u00f6nemin toplumunu da iyi kavrayabiliriz. Kavramla\u015ft\u0131rmak \u00e7ok g\u00fc\u00e7 bir i\u015ftir b\u00fcy\u00fck emek ister. \u0130brahim\u00ee gelene\u011fin olu\u015fturdu\u011fu paradigma da \u015f\u00fcphesiz ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan en az iki bin y\u0131ll\u0131k Nemrut ve Firavunlar d\u00f6nemini yeniden kavramla\u015ft\u0131r\u0131rken, daha insani ve makul bir anlat\u0131ma (dine) ge\u00e7i\u015f yapmaktad\u0131r. Yeni dinsel anlat\u0131m da elbette metafiziktir. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz rasyonalitesinin, sosyal biliminin hayli uza\u011f\u0131nda ve farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndad\u0131r. Ama yine de \u00e7ok \u00f6nemli bir tarihsel \u00e7\u0131k\u0131\u015ft\u0131r. Eski d\u00f6nemin g\u00fc\u00e7l\u00fc ahlaki ve politik toplumuna tam d\u00f6n\u00fc\u015f s\u00f6z konusu edilemez. Ahlak\u0131n tamamen din olarak sunuldu\u011fu, On Emir\u2019den de gayet iyi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Musa\u2019n\u0131n On Emri, din ad\u0131na b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f apa\u00e7\u0131k ahlak ilkeleridir. \u0130nan\u00e7 y\u00f6nleri ikinci planda ve zay\u0131ft\u0131r. Demek ki, ahlaki ve politik topluma ili\u015fkin bu \u00e7ok \u00f6nemli d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm, bu d\u00f6nemde ahlak\u0131n yerine dinin ge\u00e7irilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Eskinin daha sade ahlaki ve politik ya\u015fam\u0131 her taraf\u0131 ku\u015fatan bir tanr\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131yla \u00f6rt\u00fcn\u00fcr k\u0131l\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ya\u015fam\u0131n daha geli\u015fkin bir dinsel \u00f6rt\u00fcye b\u00fcr\u00fcnmesi s\u00f6z konusudur.<\/p>\n
Soru\u015fturulmas\u0131 gereken temel konu, dinselle\u015ftirilmi\u015f ahlak ve politikan\u0131n ne denli uygarl\u0131k (devletli-s\u0131n\u0131fl\u0131-kentli) kar\u015f\u0131t\u0131 oldu\u011fu veya kendisinin yeni bir uygarl\u0131k olu\u015fturup olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bug\u00fcn \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de ve Ortado\u011fu\u2019da s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen laiklik-\u0130slami uygarl\u0131k tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n temelinde bu tarihsel ge\u00e7mi\u015f yatmaktad\u0131r. \u0130brahim\u00ee dinlerin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar ge\u00e7irdikleri evrimi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne getirdi\u011fimizde, iki y\u00f6nl\u00fc cevap vermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. <\/p>\n
\u00dcst tabakada yans\u0131mas\u0131n\u0131 bulan birinci e\u011filim, daha ilk d\u00f6nemlerinde Nemrut ve Firavun iktidar ger-\u00e7ekli\u011fini yeni bir ideolojik \u00f6rt\u00fc alt\u0131nda (bizzat tanr\u0131 olmak yerine tanr\u0131 el\u00e7ili\u011fi, g\u00f6lgeli\u011fi, vekilli\u011fi olarak) s\u00fcrd\u00fcrmeyi esas alan kesim olarak (t\u0131pk\u0131 sosyal demokratlar\u0131n sa\u011f kesimi gibi) yerel krall\u0131k ve beylikler olu\u015fturma pe\u015findedir. \u0130brahim\u2019in hem ticaret, hem kabile \u00f6nderli\u011fini birlikte s\u00fcrd\u00fcrmesi konumunu ayd\u0131nlatmaktad\u0131r. Yerel bir beylik ve krall\u0131k aray\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011funu tespit etmek zor de\u011fildir. Basit bir Nemrut kulu olarak kalmak istemiyor. Bunu hem dini hem de ahlaki ve politik a\u00e7\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k buluyor. Musa\u2019n\u0131n bizzat kendisinin bir muhalif prens olmas\u0131 ihtimali y\u00fcksektir. Yoksul, yar\u0131-k\u00f6lelik ko\u015fullar\u0131nda ya\u015fayan, tam M\u0131s\u0131rl\u0131la\u015fmam\u0131\u015f, farkl\u0131 \u00f6zelliklerini koruyan \u0130brani (Do\u011fu\u2019dan gelen tozlu adamlar, kabileler anlam\u0131ndad\u0131r) k\u00f6kenlilere dayanarak isyan ediyor. Kutsal Kitap\u2019taki anlat\u0131m\u0131yla \u00e7ok zorlu ge\u00e7en Firavunla g\u00f6r\u00fc\u015fmeler sonunda M\u0131s\u0131r\u2019dan ayr\u0131lmay\u0131 veya gizlice hicret etmeyi (Hz. Muhammed\u2019in benzer \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131) ba\u015far\u0131yor. K\u0131rk y\u0131ll\u0131k \u00e7\u00f6l \u00f6yk\u00fcs\u00fc yeni bir beylik, emirlik kurmakla ge\u00e7iyor. Kural geli\u015ftiriyor. Hayal edilen \u2018vaat edilmi\u015f topraklar\u2019\u0131 ar\u0131yor. Bilindi\u011fi \u00fczere, bu \u00fctopya M.\u00d6. 1000\u2019ler civar\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc \u0130srail-Filistin alan\u0131nda Samuel, Davut ve S\u00fcleyman peygamberlerce ger\u00e7ekle\u015ftiriliyor. As\u0131l ideolojik \u00f6nderli\u011fi rahip Samuel\u2019ler yapar. M.\u00d6. 1000\u2019lerden sonra benzer bir\u00e7ok beylik ve krall\u0131k olu\u015fur. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn iki b\u00fcy\u00fck blo\u011fu aras\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck ulus-devlet \u00f6rne\u011fini \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor. Bu e\u011filim benzer \u00f6rnekler halinde bug\u00fcn de \u00f6zellikle Latin Amerika ve bir\u00e7ok alanda farkl\u0131la\u015fm\u0131\u015f olarak devam etmektedir. <\/p>\n
\u0130kinci e\u011filim, daha yoksul ve radikal kesimin anti-uygarl\u0131k e\u011filimidir. Uygarla\u015fman\u0131n durumlar\u0131n\u0131 da-ha da a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndalar. \u0130lk \u0130srail-Yehuda Krall\u0131\u011f\u0131nda bile bu \u00e7eli\u015fki yo\u011fun ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Rahip Samuel\u2019lerin kralla\u015fan \u00f6nderlere \u015fiddetli muhalefeti k\u0131smen bu ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmaktad\u0131r. \u0130sa\u2019n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda durum daha da a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fur. \u0130brani kavminde bile d\u00f6neminde s\u0131n\u0131fsal ayr\u0131\u015fma derinle\u015fmi\u015ftir. Roma i\u015fbirlik\u00e7isi \u00fcst tabaka temsilcileri, Yahudiye Krall\u0131\u011f\u0131 sahipleri olarak, \u0130sa\u2019y\u0131 altlar\u0131n\u0131 oymakla itham edip hem yakalat\u0131yorlar (\u0130sa\u2019y\u0131 ihbar eden Yehuda \u0130skaryot, Roma i\u015fbirlik\u00e7isi bir Yahudidir. On \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hava-riydi) hem de \u00e7arm\u0131ha gerdirtiyorlar. \u0130sa\u2019n\u0131n \u00e7arm\u0131ha gerilmesinde Roma temsilcisi Vali fazla \u0131srarc\u0131 de-\u011fildir Yehuda krall\u0131k temsilcileri \u00e7arm\u0131ha gerilmesini daha \u00e7ok talep ediyorlar. \u0130sa\u2019n\u0131n sadece \u0130branilerin de\u011fil, Romal\u0131lar\u0131n ve Perslerin yoksulla\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131 t\u00fcm kavimlerin (ba\u015fta Grekler ve Asurlular, Ermeniler, o d\u00f6nemin uygarl\u0131k kurmu\u015f kavimleri) yoksullar\u0131n\u0131 temsil eden ilk b\u00fcy\u00fck inter-kavimci partinin simgesi olarak kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131kt\u0131r. Klasik uygarl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131t yeni bir hareketin geli\u015fmesi s\u00f6z konusudur. Tam \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l yeralt\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc a\u00e7l\u0131k ve i\u015fkenceyi g\u00f6ze alarak anti-Roma, anti-Sasani bir hayat s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015fler-dir. Daha sonra politikle\u015fen \u00fcst y\u00f6netim (rahipler konseyi, kons\u00fcl\u00fc) Roma \u0130mparatoru Konstantin d\u00f6ne-minde resmen i\u015fbirli\u011fi ederek, Bizans\u2019ta in\u015fa edilen ikinci b\u00fcy\u00fck Do\u011fu Roma\u2019n\u0131n ideolojik organ\u0131 haline gelir. <\/p>\n
Buna kar\u015f\u0131l\u0131k yoksul ve radikal kesimlerin mezheplerinin \u015fiddetli bir direni\u015fi vard\u0131r. Bu durum uzun y\u00fczy\u0131llar s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Arius\u00e7ular, S\u00fcryaniler, Gregoryanlar \u00f6nemlidir. A\u00e7\u0131k ki, s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin, hatta bask\u0131 alt\u0131ndaki kabile ve kavimlerin dinsel \u00f6rt\u00fc alt\u0131nda ahlak ve politik toplum m\u00fccadelesi bu uzun y\u00fczy\u0131llar boyunca b\u00fct\u00fcn h\u0131z\u0131yla s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. H\u0131ristiyanl\u0131k\u2019taki \u0130sa\u2019n\u0131n tanr\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131ndan m\u0131, yoksa insan do\u011fas\u0131ndan m\u0131 olu\u015ftu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131 mezhep farkl\u0131la\u015fmas\u0131nda temel etkendir. K\u00f6keni S\u00fcmer mitolo-jisine dayan\u0131r. \u00dcst tabakan\u0131n kendini tanr\u0131 soylu ilan etmesine kar\u015f\u0131l\u0131k, a\u015fa\u011f\u0131 tabakalar\u0131n asla tanr\u0131sal soydan olmayacak (Hatta tanr\u0131 d\u0131\u015fk\u0131s\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131 bi\u00e7imindeki efsane bu ger\u00e7e\u011fi ifade eder) tarzdaki s\u00f6ylemleri \u0130brahim\u00ee dinleri de uzun boylu etkilemi\u015ftir. Hz. Muhammed\u2019in tavr\u0131 nettir: \u0130nsan tanr\u0131 de\u011fil, ancak tanr\u0131n\u0131n el\u00e7isi olabilir. Yoksul tabaka k\u00f6kenli mezhepler (Arius\u00e7ular) \u0130sa\u2019n\u0131n insan soylu oldu\u011funu idea ederken, iktidar i\u015fbirlik\u00e7ili\u011fine oynayanlar daha \u00e7ok tanr\u0131 soylu ideaya e\u011filim g\u00f6sterirler. Meselenin \u00f6z\u00fc s\u0131n\u0131fla\u015fmayla ilgilidir. M.\u00d6. 3000-1500\u2019lerde yerel inan\u0131\u015flar\u0131yla ve d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f resmi mitolojik inan\u0131\u015flarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen anti-uygarl\u0131k m\u00fccadelesi hem s\u0131n\u0131fsal, hem etnik \u00f6zellikler ta\u015f\u0131r. \u00d6zg\u00fcrl\u00fck \u00f6zlemleri nettir. Zagros-Toros alan\u0131ndaki Aryen k\u00f6kenli kabile ve a\u015firetlerin b\u00fcy\u00fck m\u00fccadele vermeleri, daha sonra gerek M.\u00d6. 2150\u2019de Akad s\u00fclalesini y\u0131k\u0131p yerine Guti, Gudea s\u00fclalesini kurmalar\u0131, Babil\u2019i Kassitlerle birlikte M.\u00d6. 1596\u2019da i\u015fgal eden Hititlerle, M.\u00d6. 1500\u2019lerde g\u00fcc\u00fcn\u00fc M\u0131s\u0131r ve t\u00fcm Mezopotamya kentlerine kabul ettiren bug\u00fcnk\u00fc Ceylanp\u0131nar (Ser\u00eakani) merkezli Mitanni Konfederasyonlar\u0131 bu ger\u00e7ekleri ifade eder. <\/p>\n
\u0130brahim\u00ee direni\u015f gelene\u011fi bu tarihsel evreden sonra geli\u015fmi\u015f olup, g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar tarihsel olu\u015fum-larda farkl\u0131 bi\u00e7imlerde olduk\u00e7a etkili olmu\u015ftur. Yine de \u0130brahim\u00ee gelene\u011fi mitolojiden t\u00fcm\u00fcyle koparmak do\u011fru de\u011fildir. Kutsal Kitaplar\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnde de yer alan olaylar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 (ba\u015fta Adem-Havva olmak \u00fczere) S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r mitolojisinde de ge\u00e7mektedir. Fark, ba\u015fta tanr\u0131ya ili\u015fkin olmak \u00fczere, d\u00f6nemlerin ge\u00e7irdi\u011fi d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerle ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. M\u00fchim olan, ahlaki ve politik toplumun kendisini g\u00fc\u00e7l\u00fc yerel ideolojik ve dini ifadelerle dayatm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Din b\u00fcy\u00fck oranda ahlaki direni\u015ftir. \u00d6zellikle Zerd\u00fc\u015ft gelene\u011fi daha k\u00f6kl\u00fc bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ifade eder. \u0130brahim\u00ee dinleri en \u00e7ok etkileyen bir kaynak olan Zerd\u00fc\u015fti gelenek, Zagros da\u011f k\u00f6kenli ziraat ve hayvanc\u0131l\u0131k toplumunun ahlaki ve politik, yar\u0131-felsefe, yar\u0131-din a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 \u00f6\u011fretisidir. Semitik k\u00f6kenli tanr\u0131y\u0131 me\u015fhur \u201cS\u00f6yle, sen kimsin? bi\u00e7imindeki nidas\u0131yla sorgulamas\u0131, k\u00f6kl\u00fc kopu\u015fu yans\u0131tmaktad\u0131r. \u0130lk defa \u2018kutsall\u0131\u011f\u0131n\u2019 yerine \u2018iyi\u2019 ve \u2018k\u00f6t\u00fc\u2019, \u2018ayd\u0131nl\u0131k\u2019 ve \u2018karanl\u0131k\u2019 kavramlar\u0131n\u0131 yerle\u015ftirerek, daha sonra Greklerin olduk\u00e7a geli\u015ftirecekleri etik (ahlakbilimi) ve felsefi ak\u0131mlar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7acakt\u0131r. Greklerin \u00f6zellikle Medler kanal\u0131yla Zerd\u00fc\u015ft gelene\u011fine \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu olduklar\u0131n\u0131 Heredot Tarihinin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda Medlere ili\u015fkin anlat\u0131mlardan da \u00e7\u0131karsamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zerd\u00fc\u015ft gelene\u011finin halen da\u011f kabilelerinde ve s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirilmemi\u015f geni\u015f Aryenik tar\u0131m toplumundaki g\u00fc\u00e7l\u00fc ahlaki ve politik toplum ger\u00e7e\u011fini yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir olas\u0131l\u0131kt\u0131r. K\u00f6leli\u011fin fazla geli\u015fmedi\u011fi, \u00f6zg\u00fcr toplum ya\u015fam\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu bir toplumun ahlaki ve politik ger\u00e7ekli\u011fini ifade etmesi anla\u015f\u0131l\u0131r bir husustur. <\/p>\n
d- \u0130lk\u00e7a\u011f\u0131n son d\u00f6nemini ya\u015fayan Grek-Roma uygarl\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 gelene\u011fi de birlikte ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Her iki ya-r\u0131madadaki geleneksel kral-tanr\u0131 d\u00f6nemi ilk a\u015famay\u0131 te\u015fkil etmi\u015ftir. Mitolojik olarak S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r ori-jinlerinin sonuncu t\u00fcrevleridir. Etr\u00fcsk ve Isparta Krall\u0131klar\u0131 d\u00f6neminde mitolojik gelenek (Olympos\u2019taki Zeus, Roma\u2019daki J\u00fcpiter) son b\u00fcy\u00fck \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Roma Cumhuriyeti (M.\u00d6. 508-44) ve Atina Demok-rasisi (M.\u00d6. 500-300) d\u00f6neminde mitolojik anlat\u0131m giderek s\u00f6nerken, felsefi gelenek \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Sokrates ve Cicero bu d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc hatipleridir. Eski \u00f6zg\u00fcr geleneklerini kolay terk etmeyen Atina ve Roma vatanda\u015flar\u0131, halen ahlaki ve politik toplum gelene\u011fine olduk\u00e7a ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Krall\u0131k ve imparatorluk sistemiyle yo\u011fun m\u00fccadele etmi\u015flerdir. Atina\u2019n\u0131n Isparta\u2019yla, Romal\u0131 aristokrasinin \u00f6nde gelenlerinin Sezar\u2019la giri\u015ftikleri m\u00fccadele bu ger\u00e7e\u011fi yans\u0131t\u0131r. Sokrates ve Cicero ahlak ve felsefe filozoflar\u0131d\u0131r. Etik ve demokratik siyaset teorilerine ili\u015fkin ilk \u00f6\u011fretilerde \u00f6nemli isimlerdir. Atina ve Roma\u2019n\u0131n g\u00fc\u00e7lerini, t\u00fcm topluma yans\u0131tmasalar da, halen g\u00fc\u00e7l\u00fc damarlara sahip olan ahlaki ve politik toplum gelene\u011finden ald\u0131k-lar\u0131 tart\u0131\u015fmas\u0131zd\u0131r. S\u0131n\u0131rl\u0131 k\u00f6lelik kurumu hem kentteki hem de k\u0131rsal alandaki g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00f6zg\u00fcr vatanda\u015f kit-lesiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamaz. Dolay\u0131s\u0131yla cumhuriyet ve demokrasiye ili\u015fkin \u00f6\u011fretilerin geli\u015ftirilmesindeki rolleri \u00f6nemlidir. Roma Cumhuriyeti ve Atina Demokrasisinin Augustus ve \u0130skender\u2019in imparatorluk deneyimlerine yenik d\u00fc\u015fmeleri \u00f6nemli bir gerilemeyi ifade eder. Unutmamak gerekir ki, klasik Roma ve Atina d\u00f6neminden kalma olumlu de\u011ferlerin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 Cumhuriyet ve Demokrasinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. \u0130lk defa yaz\u0131l\u0131 tarihte kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor ki, ahlaki ve politik toplumun t\u00fcm\u00fcyle olmasa da, cumhuriyet ve demokrasiyle daha iyi ifade edildikleri bir ger\u00e7ektir. Tam ifade edilebilmeleri i\u00e7in temsili demokrasiyi a\u015fan do\u011frudan kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasiyi ya\u015famalar\u0131 gerekir. <\/p>\n
\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc gelenek olan H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n imparatorluktaki rol\u00fc ilk d\u00f6nemde y\u0131k\u0131c\u0131d\u0131r. Roma\u2019n\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131na kadar (M.S. 476) Germen kabile sald\u0131r\u0131lar\u0131yla birlikte demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir bile\u015feni rol\u00fcndedir. Bizans\u2019\u0131n imparatorluk y\u00fckseli\u015fiyle devletli resmi uygarl\u0131\u011f\u0131n gerici bir temsilcisi rol\u00fcne d\u00fc\u015fer. Fakat \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc muhalif mezheplerle temsili, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n geli\u015fimindeki pozitif rol\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. <\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, \u00fc\u00e7 bin be\u015f y\u00fcz y\u0131ll\u0131k \u015fehir-s\u0131n\u0131f-devlet \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcne (sermaye ve iktidar tekel \u015febekeleri) dayal\u0131 klasik uygarl\u0131k sisteminin, merkezi hegemonik karakterini giderek geli\u015ftirmesine ra\u011fmen, demok-ratik uygarl\u0131\u011f\u0131n iki ana bile\u015feni say\u0131lmas\u0131 gereken anti-uygarl\u0131k\u00e7\u0131 H\u0131ristiyanl\u0131k ve yine anti-uygarl\u0131k\u00e7\u0131 (Germen, Hun, Frank) kabile direni\u015f ve sald\u0131r\u0131lar\u0131yla \u00e7\u00f6kmesi (Roma\u2019n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ilk\u00e7a\u011f\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr), bize tarihsel seyrinin i\u015fleyi\u015fini gayet a\u00e7\u0131k g\u00f6stermektedir. Demokratik uygarl\u0131k g\u00fc\u00e7lerinin ba\u011fr\u0131nda \u00fcst tabaka yozla\u015fmalar\u0131 ve klasik uygarl\u0131k t\u00fcretmeleri bu ger\u00e7e\u011fi de\u011fi\u015ftirmez. Unutmamak gerekir ki, klasik uygarl\u0131k saha ve kentleri halen demokratik g\u00fc\u00e7lerin (kabile, kavim, din, mezhep, kent zanaatk\u00e2rl\u0131\u011f\u0131 \u00f6rg\u00fctlenmeleri) okyanusundaki adalar durumundad\u0131r. \u0130nsanl\u0131k ahlaki ve politik toplumdan vazge\u00e7memi\u015ftir. Binlerce y\u0131ll\u0131k sava\u015flar bu ger\u00e7eklikle yak\u0131ndan ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Dinsel g\u00f6r\u00fcnt\u00fc alt\u0131nda esas olarak kendini s\u00fcrd\u00fcrmek isteyen toplumsal do\u011faya ili\u015fkin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck e\u011filiminin ahlaki ve politik toplum olarak varolu\u015f ger\u00e7e\u011fidir. Bu tespit \u00e7ok \u00f6nemlidir!<\/p>\n
e- Son b\u00fcy\u00fck \u0130brahim\u00ee din olan \u0130slamiyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan temel sorun, klasik uygarl\u0131klar\u0131n bir devam\u0131 m\u0131, yoksa demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sesi mi oldu\u011funa ili\u015fkindir. Bu tart\u0131\u015fman\u0131n halen \u00e7\u00f6z\u00fcmlendi\u011fini sanm\u0131yorum. Hz. Muhammed\u2019in \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 kent olan Mekke ticaret \u00fczerine kuruludur. Kendine g\u00f6re geni\u015f bir hinterland\u2019a sahiptir. Kuzey-G\u00fcney, Bat\u0131-Do\u011fu ticaret yollar\u0131n\u0131n kesi\u015fti\u011fi yerdedir. Arap kabile-lerinin bulu\u015fup al\u0131\u015fveri\u015f yapt\u0131klar\u0131 merkezi bir pazar konumu da s\u00f6z konusudur. Sadece mallar\u0131n de\u011fil, fikirlerin, tanr\u0131 simgelerinin, k\u00f6lelerin sunumu da yap\u0131lmaktad\u0131r. \u0130brahim\u00ee gelenekle mitolojik ve hatta animist gelenekten gelen dinlerin yank\u0131 buldu\u011fu yerdir. Hac, ziyaret merkezidir. Hz. Muhammed\u2019in do\u011fu-\u015funda ilk\u00e7a\u011fla orta\u00e7a\u011f\u0131n ge\u00e7i\u015f halini ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 iki imparatorluktan Bizans kuzeyde \u015eam\u2019a kadar inmi\u015f olup, denetimi alt\u0131nda H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n resmi kolunu kendisiyle birlikte ta\u015f\u0131maktad\u0131r. S\u00fcryani rahipler daha \u00e7ok muhalif konumunda olup, Sasanileri H\u0131ristiyanla\u015ft\u0131rmay\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Sasaniler ise kuzeydo\u011fu\u2019dan Arabistan yar\u0131madas\u0131 \u00fczerine hegemonyalar\u0131n\u0131 yayma pe\u015findedir. G\u00fcneybat\u0131da Yemen \u00fczerinde H\u0131ristiyan Habe\u015fistan\u2019\u0131n (Do\u011fu Afrika\u2019da bug\u00fcnk\u00fc Etiyopya\u2019da) etkisi yay\u0131lmaktad\u0131r. En eski gelenek olan Yahudiler yar\u0131madan\u0131n her taraf\u0131na s\u0131zm\u0131\u015flard\u0131r. M\u00fclklerin ve ticaretin kayma\u011f\u0131ndan yararlanmaktad\u0131r. <\/p>\n
Yar\u0131madan\u0131n as\u0131l yerlileri olan Arap kabileleri ise derin bir sosyoekonomik bunal\u0131m ya\u015famaktad\u0131r. Tarihte s\u0131k aral\u0131klarla d\u00f6rt tarafa do\u011fru (S\u00fcmer ve M\u0131s\u0131r uygarl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6nce, Semitik boylar\u0131n verimli neolitik alanlara ve daha sonraki kent uygarl\u0131klar\u0131na sald\u0131rd\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Amorit, Apiru, Akad, Kenan, Aramiler bu d\u00f6nem dalgalar\u0131n\u0131n isimleridir) yapt\u0131klar\u0131 ak\u0131nlar\u0131 mevcut uygarl\u0131klar\u0131n g\u00fcc\u00fc nede-niyle tekrarlayamamaktad\u0131rlar. \u00c7ok s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 bir d\u00f6nem s\u00f6z konusudur. T\u0131pk\u0131 \u00e7ok s\u0131k\u0131\u015fan balon gibi patlayacak durumdad\u0131rlar. Araplar Semitik boylar\u0131n son b\u00fcy\u00fck yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in adeta bir mucize beklemekteydiler. \u0130slamiyet bu mucizenin ad\u0131d\u0131r. Muhammed\u2019in zaman\u0131 ve zemini iyi okudu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Tarihin yeni d\u00f6nem ihtiyac\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00f6zelliklerini ki\u015fili\u011finde yans\u0131tmaktad\u0131r. Mevcut ideolojik geleneklerden hi\u00e7birine m\u00fcrit olmuyor. Kitab-i din dedi\u011fi Musevilik ve \u0130sevilik ile Sabilik ve Zerd\u00fc\u015ftilik-ten etkilenmi\u015ftir. Putlara kar\u015f\u0131 tavr\u0131 \u0130brahim\u2019inkine benzemektedir ama\u00e7lar\u0131na hizmet etmeyeceklerinin fark\u0131ndad\u0131r. \u0130lk propaganda ve askeri eylemleri Mekke ticaret tekellerine kar\u015f\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n etkisini k\u0131r-madan, kabile dinamizminden yararlanamayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmektedir. Yeniden yorumlad\u0131\u011f\u0131 Allah\u2019a ili\u015fkin va-hiyleri Musa\u2019n\u0131n On Emir gelene\u011fine \u00e7ok benzemektedir. Kabilelere kesin yeni bir ahlak ve politik hedef a\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Allah kavram\u0131n\u0131n i\u00e7eri\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmlenirse (99 isim temelinde), en de\u011fme bir top-lumsal \u00fctopyan\u0131n in\u015fa edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Siyasi bir g\u00fc\u00e7 haline geldi\u011fi Medine d\u00f6neminde \u00fctopyas\u0131n\u0131 daha da netle\u015ftirmi\u015ftir. <\/p>\n
\u0130lk eylemlerin ba\u015far\u0131s\u0131 mucizev\u00ee g\u00f6r\u00fcl\u00fcp kendine g\u00fcvenini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Muhammed\u2019in Medine\u2019deki \u00e7a-l\u0131\u015fma tarz\u0131 konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Cami denilen yer asl\u0131nda demokratik meclis i\u015flevindedir. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta t\u00fcm toplumsal sorunlar\u0131n tart\u0131\u015f\u0131l\u0131p \u00e7\u00f6z\u00fcm yollar\u0131n\u0131n arand\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131lar camide yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6l\u00fcm\u00fcne kadar bu rol\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130badet rit\u00fcelleri ise (namaz, oru\u00e7, zek\u00e2t), ki\u015filikleri g\u00fc\u00e7lendirmeyi hedefleyen e\u011fitim faaliyetleri kapsam\u0131ndad\u0131r. \u0130slamiyet\u2019in \u00f6z\u00fcnde b\u00f6ylesi bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f oldu\u011funu hi\u00e7 kimse ink\u00e2r edemez. Tamamen ahlaki ve politik toplumun dinsel \u00f6rt\u00fc alt\u0131nda da olsa, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir dinamizmle canland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ger\u00e7ek bir Muhammed\u00ee Hareketten, \u0130slamiyet\u2019ten bahsedersek, bunun kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasi temelinde ahlaki ve politik toplumun yeniden ve ger\u00e7ek sorunlar\u0131n\u0131 a\u015fma ama\u00e7l\u0131 olarak in\u015fa etmekten ge\u00e7ti\u011fi ink\u00e2r edilemez bir ger\u00e7ekliktir. Baz\u0131 eylemlerinde a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131, bu konuda kendisinin de \u00e7ok teredd\u00fct ge\u00e7irdi\u011fi bilinmektedir. \u00d6zellikle Yahudiler, K\u0131ble meselesi ve Yahudi Beni Huveyza kabilesinin Kurey\u015f aristokrasisi ile i\u015fbirli\u011finden \u00f6t\u00fcr\u00fc b\u00fct\u00fcn erkeklerinin k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irilmesi gibi. Bu konuda do\u011fru \u00e7\u00f6z\u00fcm bulunabilseydi, belki de o d\u00f6nemde Arap-\u0130brani \u00e7eli\u015fkisi \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilecek ve \u0130slamiyet \u00e7ok daha geli\u015febilecekti. <\/p>\n
Fakat bir b\u00fct\u00fcn olarak demokratik, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc ve e\u015fitli\u011fe yak\u0131n bir hareket olarak nitelendirilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7ok k\u0131sa s\u00fcrede eski uygarl\u0131k alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda yay\u0131lmas\u0131 sadece silah, k\u0131l\u0131\u00e7 zoru-na ba\u011flanamaz. \u0130slamiyet\u2019in talihsizli\u011fi, Musevi ve \u0130sevi Hareketten \u00e7ok daha k\u0131sa s\u00fcrede uygarl\u0131k\u00e7\u0131 g\u00fc\u00e7lere alet edilmesidir. Do\u011fu\u015funun \u00fczerinden daha elli y\u0131l ge\u00e7meden, \u015eam\u2019da Muaviye s\u00fclalesi ile birlikte klasik bir uygarl\u0131k g\u00fcc\u00fcne adeta yama rol\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ehlibeyt\u2019in katledilmesi, i\u00e7eri\u011findeki bir\u00e7ok olumlu \u00f6zelli\u011fin de katledilmesidir. Bence \u0130slamiyet o d\u00f6nemde bitirilmi\u015ftir. Ehlibeyt\u2019in takip\u00e7ileri olarak \u015fekillenen mezheplerle daha yoksul kesimin \u0130slam\u2019\u0131 olan Hariciler kayda de\u011fer geleneklerdir. Ehlibeyt\u2019in \u015eia kolu \u0130ran\u2019da Safevi Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan itibaren resmi uygarl\u0131k yoluna girerek \u00f6z\u00fcndeki anti-uygarl\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 bo\u015faltm\u0131\u015ft\u0131r. Anadolu ve K\u00fcrdistan Alevileri ise, y\u00fczy\u0131llarca S\u00fcnni iktidar gelene\u011finin amans\u0131z takibi alt\u0131nda ancak ahlaki ve politik toplum boyutunda varolu\u015flar\u0131n\u0131 devam ettirebilmi\u015flerdir. Sistematik bir geli\u015fmeyi ba\u015faramam\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer kollar\u0131n durumu da farks\u0131zd\u0131r. Hariciler, Karmatiler ve benzer bir\u00e7ok hareket \u0130slam\u2019\u0131 en kat\u0131 ezilen s\u0131n\u0131f hareketi olarak ya\u015fama ge\u00e7irmek istemi\u015flerdir. Bu \u00f6zellikleri daha ac\u0131mas\u0131zca tasfiye edilmeleriyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam \u00f6rt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda bu y\u00f6nl\u00fc \u00e7ok zengin bir miras\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 incelenmeyi gerektirir. Demokratik tarih bunun i\u00e7in gereklidir. Muhammed\u2019in \u015fahs\u0131ndaki \u0130slamiyet kesinlikle s\u00f6z konusu olmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm Emevi, Abbasi, Sel\u00e7uk\u00ee, Osman\u00ee, Safevi, Bab\u00fbri d\u00f6nemlerine Muhammed a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u0130slam demek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bir\u00e7ok tarikat, mezhep bu nedenle olu\u015fmu\u015ftur. Ciddi bir ba\u015far\u0131 yoktur. Tek faydas\u0131, kurnaz Mekke ticaret tekelinin (Muaviye \u015fahs\u0131nda) b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7 kazanmas\u0131, di\u011fer kabile aristokrasilerinin (emirler ve \u015feyhlerin) r\u00fcyalar\u0131nda g\u00f6remeyecekleri ticari ve iktidar tekelleri haline gelerek b\u00fcy\u00fck a\u00e7\u0131l\u0131m ve kazan\u0131m sa\u011flamalar\u0131d\u0131r. Bunun ise \u0130slamiyet\u2019e ihanet oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. <\/p>\n
Hz. Musa ve Hz. \u0130sa\u2019n\u0131n da ihanete u\u011frad\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Ama Muhammed\u2019in ihanete u\u011frama du-rumu \u00e7ok daha kapsaml\u0131d\u0131r. 19. ve 20. y\u00fczy\u0131l \u0130slam\u2019\u0131n\u0131n \u0130ngiltere\u2019nin Ortado\u011fu\u2019daki s\u00f6m\u00fcrgeci yay\u0131l\u0131m\u0131n-da nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131, ulus-devlet olu\u015fumunda nas\u0131l kendisine en gerici milliyet\u00e7i bir rol oynat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 (t\u00fcm Arap, \u0130ran, T\u00fcrk, Afganistan, Pakistan, Endonezya vb.) bilinmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise ne oldu\u011fu hala be-lirsiz El Kaide radikalizminin yan\u0131 s\u0131ra, varl\u0131\u011f\u0131 ile yoklu\u011fu bir olan \u0130slam Konferans\u0131 gibi olu\u015fumlarla (Bir-\u00e7ok \u0130slam adl\u0131 olu\u015fumdan bahsetmiyorum. Kelime olarak \u0130slam\u2019la ilgileri olup ezici \u00e7o\u011funlu\u011fu kapitalist, modernist, milliyet\u00e7i \u00f6rg\u00fctlenmelerdir) varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlama \u00e7abalar\u0131, \u0130slam a\u00e7\u0131s\u0131ndan en anlams\u0131z d\u00f6ne-min ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Muhammed\u2019i ciddiye al\u0131yorum ama \u00fczerinde \u00f6zellikle fikre, ahlaka ve politikaya ili\u015fkin yakla\u015f\u0131m tarz\u0131yla \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 ve \u0130slam ad\u0131na zerre kadar da olsa sayg\u0131s\u0131 olanlar\u0131n ortaya net\u00e7e \u00e7\u0131kacak olan Muhammedi ger\u00e7ekli\u011fe sayg\u0131l\u0131 ve ba\u011fl\u0131 olmalar\u0131 kayd\u0131yla. \u0130leriki ilgili b\u00f6l\u00fcmler-de de bu konuyu a\u00e7\u0131mlamay\u0131 umuyorum. <\/p>\n
Orta\u00e7a\u011f\u0131 (M.S. 476-1453) \u0130slam ve Muhammed\u2019le \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmam anlay\u0131\u015fla kar\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc orta\u00e7a\u011f tarihi, uygulanmas\u0131 anlam\u0131nda de\u011fil, ad\u0131na ve \u00f6z\u00fcne ihanetiyle ger\u00e7ekten bir \u2018\u0130slam\u00ee, Muham-med\u00ee\u2019 \u00e7a\u011fd\u0131r. Kapitalizm denilen g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn hegemonik sisteminin \u00f6nc\u00fcl\u00fc ger\u00e7ekten bu \u0130slam\u2019d\u0131r. Tica-ret tekellerinin ilk zirve yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fd\u0131r. Halen merkez Ortado\u011fu\u2019dur. Kapitalizmin b\u00fct\u00fcn oyunlar\u0131n\u0131n icat edildi\u011fi, uyguland\u0131\u011f\u0131 \u00f6n d\u00f6nemdir. Venedik, \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l bu tekellerle i\u015fbirli\u011fi halinde, Ortado\u011fu\u2019nun maddi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131yan kent oldu. H\u0131ristiyanl\u0131k da Ortado\u011fu\u2019nun manevi k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc 6. ve 10. y\u00fczy\u0131llarda Avru-pa\u2019n\u0131n t\u00fcm\u00fcne ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131. \u0130slami R\u00f6nesans denilen 8.-12. y\u00fczy\u0131llar\u0131, binlerce y\u0131ll\u0131k uygarl\u0131k geleneklerinin \u00fczerine oturan c\u00fcceler gibiydiler. <\/p>\n
Gerek Ortado\u011fu\u2019nun bug\u00fcnk\u00fc k\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm halini, gerekse 12. y\u00fczy\u0131ldan itibaren ba\u015flayan s\u00fcrekli d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ben \u0130slam ad\u0131 alt\u0131ndaki ihanetle yak\u0131n ba\u011f i\u00e7inde g\u00f6r\u00fcr\u00fcm. \u0130hanet alt\u0131n de\u011ferinde bir hareketten de \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapsa, ancak en k\u00f6t\u00fcs\u00fcn\u00fc yapabilir. \u0130slamiyet\u2019te olup biten de biraz bu kural\u0131n do\u011frulanmas\u0131d\u0131r. \u015eu hususu \u00f6nemli buluyor ve inan\u0131yorum: E\u011fer en az Museviler ve \u0130seviler kadar Muhammed\u00eeler de ger\u00e7ek bir teolojik, etik, felsefi, sanatsal, politik tart\u0131\u015fma geli\u015ftirmi\u015f ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ahlaki ve politik topluma ta\u015f\u0131rm\u0131\u015f olsalard\u0131, klasik uygarl\u0131\u011f\u0131n hegemonik merkezi Bat\u0131\u2019ya kaymazd\u0131. Daha da \u00f6nemlisi olarak, klasik uygarl\u0131k yerine demokratik uygarl\u0131k ba\u015fat bir konumu ya\u015fayabilirdi. <\/p>\n
Avrupa\u2019ya \u00e7ekilen Musevi ve \u0130sevi gelenek tart\u0131\u015fmaya daha a\u00e7\u0131k olmu\u015ftur. \u015e\u00fcphesiz dinsel gelene\u011fin \u00f6z\u00fcnde olan dogmatizm ciddi bir engel konumunu s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Fakat t\u00fcm\u00fcyle bo\u015f kavram olmayan Ortado\u011fu manevi k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerini Avrupa\u2019ya yayabilmeleri, diyalektik gere\u011fi felsefi ve bilimsel kutbun geli\u015fimini h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam Ortado\u011fu\u2019sunda yap\u0131lmayan, halen de yap\u0131lmas\u0131na m\u00fcsaade edilmeyen, bu diyalektik tart\u0131\u015fma ve sonu\u00e7lar\u0131na sayg\u0131l\u0131 olmad\u0131r. Yoksa tar\u0131m ve ticari geli\u015fimde binlerce y\u0131l \u00f6nce Avrupa\u2019dan \u00f6ndeydiler. Manifakt\u00fcr end\u00fcstride de Avrupa\u2019dan geri de\u011fildiler. \u00d6zcesi Muhammed\u00ee Hare-ket Ortado\u011fu tarihine yara\u015f\u0131r bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f olabilirdi. Ama olduk\u00e7a k\u00f6rle\u015fmi\u015f kabile asabiyesi, \u0130bn-i Haldun\u2019un vaktinde \u00e7\u00f6z\u00fcmledi\u011fi gibi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn fa\u015fist, milliyet\u00e7i e\u011filimlerinin benzerini daha \u0130slam\u2019\u0131n ilk \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda dayatarak orta\u00e7a\u011f\u0131 heba ettiler. Ortado\u011fu\u2019da d\u00fc\u015f\u00fc\u015f e\u011filimine giren merkezi uygarl\u0131k sistemi, 15. y\u00fczy\u0131ldan itibaren Avrupa\u2019da tekrar y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7ti. Tar\u0131m devriminden sonra ge\u00e7en yakla\u015f\u0131k on bin y\u0131ll\u0131k maddi ve manevi k\u00fclt\u00fcr birikimi yeni hamlesini bu d\u00f6nemde ve bu co\u011frafyada ger\u00e7ekle\u015ftirecekti. <\/p>\n
Maksad\u0131m, demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n taslak d\u00fczeyinde dahi olsa bir tarihinden ziyade, tan\u0131m\u0131na, yerine, ne oldu\u011funa ve tarihsel i\u015flevini nas\u0131l a\u00e7\u0131klamak gerekti\u011fine ili\u015fkin bir denemedir. Tarihin bu a\u00e7\u0131klamaya kesinlikle ihtiyac\u0131 oldu\u011fu kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Aksi halde mucizev\u00ee denilen \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 hi\u00e7 anlamland\u0131rmam\u0131\u015f olu-ruz. Binlerce y\u0131ld\u0131r \u00e7ok zengin bir k\u00fclt\u00fcr atmosferi i\u00e7inde, kendini tanr\u0131 ilan edenlere, soylar\u0131n\u0131 kurutmak isteyenlere, k\u00f6lelik, serflik, i\u015f\u00e7ilik, kar\u0131l\u0131k gibi onursuz meslekleri dayatanlara, t\u00fcm maddi ve manevi de-\u011ferlerini talan etmeye \u00e7al\u0131\u015fanlara kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen direni\u015f, sava\u015f ve kom\u00fcn benzeri yap\u0131lar\u0131 \u00e7\u00f6zmeden tarihi nas\u0131l anlayabiliriz? Tarihi anlamadan insanl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 nas\u0131l tan\u0131yabiliriz? E\u011fer ak\u0131l, ahlak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sanat\u0131 olarak politika diye toplumsal vazge\u00e7ilmezlerimize sayg\u0131m\u0131z varsa, bu sorular\u0131 sormak ve yan\u0131tla-mak durumunday\u0131z. Ne dar s\u0131n\u0131f hileleriyle, ne kabile asabiyeleriyle hi\u00e7bir \u00e7\u00f6z\u00fcm geli\u015ftiremeyiz. Toplumsal do\u011fada olup biten mah\u015feri hareketleri sistemle\u015ftirmeden, nedenleri ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ortaya koymadan, insan olarak varolu\u015fumuzu da tan\u0131mlayamay\u0131z. O zaman ya\u015fam\u0131m\u0131z anlam\u0131n\u0131 bulmazd\u0131. Uygarl\u0131k ad\u0131 alt\u0131nda \u00e7ok\u00e7a propagandas\u0131 yap\u0131lan, ama \u00f6z\u00fc ger\u00e7ekten toplumun s\u0131rt\u0131ndan sermaye ve iktidar tekeli derlemek olan \u015febekelerin sunumlar\u0131yla anlaml\u0131 bir insanl\u0131k tarihi ortaya \u00e7\u0131kamaz. Demokratik uygarl\u0131\u011f\u0131n tarihsel-toplum giri\u015fimi, kapitalist \u015febekenin tarihin sonu ve tek d\u00fcnya aldatmacas\u0131na son verme, tahayy\u00fcl edilebildi\u011fi ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebildi\u011fi kadar yeni d\u00fcnyalar\u0131n sadece mevcut de\u011fil, vazge\u00e7ilmez ihtiyac\u0131ndan, gere\u011finden kaynaklanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Orta\u00e7a\u011f dogmatizminin insan\u0131 yok eden tarihi tam y\u0131k\u0131lmadan, bu sefer ulus-devlet tarihlerinin ondan beter dogmatizmi zihinleri teslim ald\u0131. Kabile asabiyesinden bin kat daha \u015fovenist, ger\u00e7eklere kar\u015f\u0131 k\u00f6r edici ve yok say\u0131c\u0131 ulus tarihleri yeni zihin \u00e7\u00f6lleri yaratt\u0131. Sel gibi kanlar s\u0131rf bu i\u011fren\u00e7 tarihlerin do\u011fru-lanmas\u0131, yarat\u0131lmas\u0131 u\u011fruna akt\u0131. En gerici puttan ba\u015fka bir \u015fey olmayan milliyet\u00e7ilik, ulus-devlet putu t\u00fcm g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kas\u0131p kavurdu. En karanl\u0131k denilen d\u00f6nemlerde bile insan toplumlar\u0131n\u0131n bu denli s\u0131\u011f ve \u00e7\u00f6lle\u015fmi\u015f zihinlere sahip olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu durumlara d\u00fc\u015fmedi\u011fini bilerek giri\u015fimde bulunmaya \u00e7abal\u0131yorum. <\/p>\n
Bir kez daha belirtmeliyim: Ger\u00e7eklik, toplumsal do\u011fan\u0131n tarihi bilinmeden hi\u00e7 anla\u015f\u0131lmaz bir \u015feydir. Kapitalist modernitenin bende yaratt\u0131\u011f\u0131 tarihe karamsar bak\u0131\u015f\u0131 asla affetmiyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc ger\u00e7ek bir in-sanl\u0131k mah\u015feri olan tarih bilinmeden, bunun gere\u011fi olarak ahlaki ve politik olunmadan, en sayg\u0131s\u0131z ve al\u00e7ak konumlara d\u00fc\u015fmekten kurtulamay\u0131z. Tarihsel olabildi\u011fin kadar ger\u00e7ekle birliktesin. Tarih ise, an-cak demokratik uygarl\u0131k anlam\u0131ndaysa toplumsal ger\u00e7eklikle ba\u011f kurabilir. <\/p>\n
Kapitalist modernizme kar\u015f\u0131 demokratik uygarl\u0131k tarihine ili\u015fkin yakla\u015f\u0131m\u0131, konunun \u00f6neminden \u00f6t\u00fc-r\u00fc bundan sonraki k\u0131s\u0131mda ayr\u0131 bir ana ba\u015fl\u0131k halinde sunmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n
K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n
www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n
<\/p>\n
\t<\/p>\n