\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/3007-1.png\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
\u015eARK ISLAHAT PLANI \u2013 I<\/strong><\/p>\n Kemalist y\u00f6netimin 1925\u2019te haz\u0131rlayarak y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 \u2018\u015eark Islahat Plan\u0131, a\u00e7\u0131k olarak \u201cK\u00fcrt kimli\u011fini yok etme ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131 s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme plan\u0131d\u0131r. Dahas\u0131, Plan\u0131n askeri y\u00f6netimler yoluyla yani \u201cs\u00fcng\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hayata ge\u00e7irilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Ba\u015fvurulacak di\u011fer siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel politika ise \u2018zoraki asimilasyon\u2019dur.<\/p>\n K\u00fcrt sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc ba\u011flam\u0131nda bug\u00fcne kadar \u00e7e\u015fitli kurum, kurulu\u015f ve ki\u015filerce bir\u00e7ok rapor yay\u0131mland\u0131 ve g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bunlar\u0131n en ilgi \u00e7ekici olanlar\u0131ndan biri, y\u0131llar \u00f6nce talihsiz bir kaza sonucu ya\u015fam\u0131n\u0131 yitiren, liberal politikac\u0131 Adnan Kahveci\u2019nin haz\u0131rlay\u0131p \u00e7e\u015fitli makamlara sundu\u011fu \u201cK\u00fcrt Sorunu Nas\u0131l \u00c7\u00f6z\u00fclmez?\u201c konulu K\u00fcrt Raporu\u2019ydu. Kahveci\u2019nin raporu, K\u00fcrt sorununa \u00e7\u00f6z\u00fcm aray\u0131\u015flar\u0131n\u0131n ilgin\u00e7 ve anlaml\u0131 \u00f6rneklerindendi. \u00c7\u00fcnk\u00fc O, raporunda, K\u00fcrt sorununun nas\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fclemeyece\u011fini irdeliyor ve \u201cT\u00fcrkiye, K\u00fcrt meselesine \u00e7\u00f6z\u00fcm getirmek i\u00e7in saplant\u0131s\u0131z ve \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorundad\u0131r\u201c diyordu. Dahas\u0131 Kahveci, bug\u00fcne kadarki yanl\u0131\u015f y\u00f6ntem ve uygulamalar\u0131n sorunu b\u00fcy\u00fcterek bug\u00fcnlere ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurguluyordu.<\/p>\n Biz de, K\u00fcrt sorununa bar\u0131\u015f\u00e7\u0131-demokratik bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn b\u00fct\u00fcn yak\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131yla g\u00fcndeme yerle\u015fti\u011fi bir a\u015famada K\u00fcrt sorununun nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bug\u00fcne kadar neden \u00e7\u00f6z\u00fclemedi\u011fini sergilemek amac\u0131nday\u0131z. Bu sergileme, bir \u00e7a\u011fda\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcm perspektifini de beraberinde getirecektir. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti, 1925\u2019ten bu yana K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeyi \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019yla y\u00f6netiyor. Plan\u2019\u0131n hedefi K\u00fcrt kimli\u011fini \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlerle ortadan kald\u0131rarak, K\u00fcrt sorununu \u00e7\u00f6zmek. Bunun i\u00e7in askeri zor, k\u00fclt\u00fcrel asimilasyon kurumlar\u0131 ve cezalarla \u00f6r\u00fcl\u00fc bir K\u00fcrt\u00e7e yasa\u011f\u0131 (dil, tarih, yay\u0131n gibi) uygulamaya konuyor. Zaman\u0131n Cumhurba\u015fkan\u0131 ve Bakanlar Kurulu\u2019nun karar\u0131yla haz\u0131rlanan ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren bu planla birlikte, K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeler \u201cm\u00fcstemleke yani s\u00f6m\u00fcrge stat\u00fcs\u00fcyle y\u00f6netilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Yaz\u0131 dizimizde \u015eark Islahat Plan\u0131 ile bu plan\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ve buna kar\u015f\u0131 K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n verdi\u011fi m\u00fccadeleyi ve yapt\u0131klar\u0131 uyar\u0131lar\u0131 sunaca\u011f\u0131z.<\/p>\n LOZAN\u2019DAN SONRA K\u00dcRT SORUNU\u2019NUN SER\u00dcVEN\u0130<\/strong><\/p>\n 1923\u2019e kadarki vaatlerin tam tersi bir yakla\u015f\u0131mla 1924\u2019ten itibaren dile getirilen \u201cK\u00fcrt sorununu s\u00fcng\u00fcyle \u00e7\u00f6zme politikas\u0131, K\u00fcrt ayd\u0131nlanma hareketi i\u00e7inde tam bir d\u00fc\u015f k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ve infiale yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. 1919-20\u2019lerde imzalanan Kongre Protokolleri, 1921 Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunu (Anayasa), Meclis konu\u015fmalar\u0131 1922\u2019de Meclis\u2019te g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen \u2018K\u00fcrt \u00f6zerkli\u011fi\u2019ne ili\u015fkin Kanun Tasar\u0131s\u0131, buna ba\u011fl\u0131 olarak bizzat \u201cB\u00fcy\u00fck Millet Meclisi Reisi Mustafa Kemal imzas\u0131yla cephe komutanl\u0131klar\u0131na g\u00f6nderilen genelgeler, 1923\u2019te yeni devletin e\u015fitlik\u00e7i yap\u0131lanmas\u0131 konusunda gazetelerin ba\u015fyazarlar\u0131na \u0130zmit\u2019te yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalar ve nihayet \u201cT\u00fcrk ve K\u00fcrt delegasyonu ad\u0131na Lozan\u2019a kat\u0131lan \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n, iki halk\u0131n e\u015fitli\u011fine ili\u015fkin s\u00f6ylemi unutulmu\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n Oysa, daha 6 Mart 1923\u2019te Meclis\u2019te bir konu\u015fma yapan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey, \u201cT\u00fcrk\u2019le K\u00fcrt te\u015frik-i mesai ederek ya\u015famazlarsa, ikisi i\u00e7in akibet yoktur. Bu nedenle herhangi biri, di\u011ferine ihanet ederse ikisi i\u00e7in de akibet yoktur diyerek, taraflar\u0131 uyar\u0131yordu. O zaman bu s\u00f6zler Meclis\u2019te ayakta alk\u0131\u015flan\u0131yordu.<\/p>\n Ancak, hemen bir y\u0131l sonra \u201cT\u00fcrk\u2019\u00fcn s\u00fcng\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc yerde K\u00fcrtl\u00fck biter slogan\u0131yla \u201cK\u00fcrt sorununu s\u00fcng\u00fcyle \u00e7\u00f6zme edebiyat\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131 ve K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 hakl\u0131 olarak bu politikay\u0131, \u201ckan ve demir siyaseti olarak nitelendiriyor ve buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131. Nitekim, bu politikalara bir tepki olarak, yine K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131nca \u201cger\u00e7ekte bir ihtilalden \u00e7ok, bir devrim olarak nitelendirilen \u201c1925 B\u00fcy\u00fck K\u00fcrt Ulusal Ayaklanmas\u0131 ger\u00e7ekle\u015fiyor ve iki y\u0131l \u00f6nce Meclis\u2019te ayakta alk\u0131\u015flanan yukardaki s\u00f6zlerin sahibi de dahil onlarca K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131 idam ediliyor, say\u0131lar\u0131 on be\u015f bine varan yurtsever K\u00fcrt de s\u00fcng\u00fclenerek ya da kur\u015funlanarak katlediliyordu.<\/p>\n K\u00dcRT AYDINLARININ UYARISI<\/strong><\/p>\n Katliamdan kurtulup \u00fclke d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kan K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131, 20 May\u0131s 1926\u2019da d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet Pa\u015fa\u2019ya g\u00f6nderdikleri \u201cMuht\u0131ra da ya\u015fanan ve gelecekte ya\u015fanabilecek ac\u0131 ger\u00e7ekleri \u015f\u00f6yle dile getiriyorlard\u0131: \u201cMevcut politikan\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinde ve kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda direnilirse, K\u00fcrtl\u00fck aleminden vazge\u00e7mi\u015f T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn, yaln\u0131z bug\u00fcn i\u00e7in de\u011fil yar\u0131n da g\u00fc\u00e7l\u00fckler ve korkun\u00e7 durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda kalmayaca\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcvencesini kim verebilir?<\/p>\n Bu anlay\u0131\u015f ve sorumlulukla, ac\u0131 ger\u00e7e\u011fe ihtilalin son demlerine kadar direniyorduk ve kesinlikle kan d\u00f6k\u00fclmesinden yana de\u011fildik. Ne yapal\u0131m ki, b\u0131\u00e7ak kemi\u011fe dayand\u0131, ac\u0131 ger\u00e7ek dolay\u0131s\u0131yla \u015eubat 1925 \u0130htilalini yapmakla milletimizi savunmaya mecbur kald\u0131k. \u0130htilalde yer alan ki\u015filerin, nefis savunmas\u0131 ya da ki\u015fisel \u00e7\u0131karlar i\u00e7in de\u011fil T\u00fcrk ve K\u00fcrt milletinin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131 olmak kutsal idealleri u\u011fruna hareket ettiklerine l\u00fctfen inan\u0131n\u0131z. Erzurum ve Sivas Kongrelerinde yeni esaslar\u0131 belirlenen Te\u015fkilat-\u0131 Esasiye Kanunnamesi\u2019nde (Anayasa) T\u00fcrk ve K\u00fcrt milletlerinin ulusal s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde h\u00fcr ve serbest ya\u015fayacaklar\u0131na ve birbirlerinin haklar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131l\u0131 olacaklar\u0131na dair a\u00e7\u0131k bir madde yok mudur?<\/p>\n \u0130\u015fte \u0130htilalciler onu, T\u00fcrk milletinin liderlerinin K\u00fcrtl\u00fc\u011fe reva g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc medeni ve milli haklar\u0131 istemek ve savunmak amac\u0131ndad\u0131rlar. \u201c(Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrtler ve Ulusal Demokratik M\u00fccadeleleri, \u00d6zge Yay. Ank. 1993, s. 494-495)<\/p>\n 1920\u2019lerde yurtlar\u0131n\u0131 terk etmek zorunda kalan K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 \u201cBiz K\u00fcrt\u00e7\u00fcler, K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn hayat ve bekas\u0131na suikast edilmemek \u015fart\u0131yla m\u00fcthi\u015f ve m\u00fcfrit Cumhuriyet ve uygarla\u015fma taraftar\u0131y\u0131z ve tam anlam\u0131yla sapk\u0131nl\u0131k ve efsane kayna\u011f\u0131 olan istibdat\u0131n ve zorbal\u0131\u011f\u0131n aleyhtar\u0131y\u0131z dedikten sonra, adeta bug\u00fcnlere \u0131\u015f\u0131k tutarcas\u0131na \u015fu anlaml\u0131 uyar\u0131y\u0131 yap\u0131yorlar: \u201cE\u011fer gen\u00e7 T\u00fcrkiye Cumhuriyeti ve muhterem y\u00f6neticileri, T\u00fcrk ve K\u00fcrtlerin birarada ya\u015famas\u0131n\u0131 ger\u00e7ekten istiyor ve K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn kuvvet ve kudretinden yararlanmay\u0131 ve K\u00fcrtl\u00fckten \u00e7ok T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak ve en az\u0131ndan K\u00fcrt milletini kazanmay\u0131 hedefliyorsa, tek \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu ve ila\u00e7 20. y\u00fczy\u0131l uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ulus ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck prensiplerine sayg\u0131 ve uyma ile K\u00fcrtlerin ya\u015fam hakk\u0131n\u0131 kabullenmek ve bu suretle Avrupal\u0131lar\u2019a, dost ve d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 olgunlu\u011funu ve siyasi yeterlili\u011fini g\u00f6stermektir. \u201c(age, s.498) Tersi durumda ne olaca\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6ylemi\u015f ve uyarm\u0131\u015flar: \u201cAksi takdirde, mevcut politikan\u0131n ve durumun devam ettirilmesinde \u0131srar edilirse, K\u00fcrdistan veya \u015earki Anadolu k\u0131tas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir kin ve k\u0131rg\u0131nl\u0131k yuvas\u0131na d\u00f6necektir… <\/p>\n Evet, d\u00f6nemin K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131m\u0131 ve uyar\u0131lar\u0131 b\u00f6yle. Ancak Kemalist y\u00f6netim, Frans\u0131zlar\u2019\u0131n ve \u201cK\u00fcrt milisleri nin yard\u0131m\u0131yla \u0130syan\u0131 bast\u0131rd\u0131ktan sonra zafer sarho\u015flu\u011funa kap\u0131larak \u0130ttihad\u00e7\u0131lar\u2019dan miras ald\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u00fcrt kimli\u011fini zorla yok etme politikalar\u0131n\u0131 daha a\u00e7\u0131k ve daha kat\u0131 bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokar. Bu politikan\u0131n ana belgesi, 1925\u2019te haz\u0131rlan\u0131p y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye ba\u015flanan \u2018\u015eark Islahat Plan\u0131\u2019d\u0131r. Bu, apa\u00e7\u0131k olarak \u201cK\u00fcrt kimli\u011fini yok etme ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131 s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirme plan\u0131d\u0131r. Dahas\u0131, Plan\u0131n askeri y\u00f6netimler yoluyla yani \u201cs\u00fcng\u00fc arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla hayata ge\u00e7irilmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Ba\u015fvurulacak di\u011fer siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel politika ise \u201czoraki asimilasyon dur.<\/p>\n Bu ama\u00e7la, \u201c\u015eark \u0130lleri Asayi\u015f M\u00fc\u015faviri s\u0131fat\u0131yla K\u00fcrdistan\u2019da g\u00f6revlendirilen Hasan Re\u015fit Tankut \u2013sonradan atamal\u0131 Prof. ve G\u00fcne\u015f-Dil Teorisyeni\u2013 1928 y\u0131l\u0131nda \u015eark \u0130lleri Umumi M\u00fcfetti\u015fi \u0130brahim Tali\u2019ye bir \u201cT\u00fcrkle\u015ftirme Raporu haz\u0131rlar. Ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7inde, Yahudi k\u00f6kenli \u0130ttihad\u00e7\u0131 Mois Kohen (Tekin Alp) taraf\u0131ndan da \u201cT\u00fcrkle\u015ftirme adl\u0131 bir el kitab\u0131 haz\u0131rlan\u0131r ve T\u00fcrk Ocaklar\u0131\u2019na da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r.<\/p>\n Ad\u0131 ge\u00e7en kitab\u0131n daha \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde T\u00fcrk\u00e7\u00fclerden Aka G\u00fcnd\u00fcz\u2019\u00fcn \u015fu s\u00f6zlerine yer verilmektedir: \u201cT\u00fcrkiye\u2019de, Allah\u2019\u0131n hakiki k\u0131l\u0131c\u0131 halk\u00e7\u0131lar\u0131n pen\u00e7esinde ve Allah\u2019\u0131n kalemi T\u00fcrk\u00e7\u00fclerin elinde… Bu k\u0131l\u0131\u00e7 ile bu kalem izdiva\u00e7 ettiler (evlendiler). Bu izdiva\u00e7tan bir cemiyet (toplum) do\u011fdu ki, ad\u0131 T\u00fcrk Milleti\u2019dir. (age,s.525)<\/p>\n M. Kemal, bu T\u00fcrkle\u015ftirme Raporu\u2019nda ger\u00e7ek k\u00fclt\u00fcr politikas\u0131n\u0131 ilk kez y\u00fcksek sesle dile getiriyor: \u201cBiz do\u011frudan do\u011fruya milliyetperveriz ve T\u00fcrk milliyet\u00e7isiyiz. Cumhuriyetimizin dayana\u011f\u0131 T\u00fcrk toplulu\u011fudur. Bu toplulu\u011fun bireyleri ne kadar T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle dolu olurlarsa, o toplulu\u011fa dayanan Cumhuriyet de o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olur. (age,s.526)<\/p>\n Peki, daha bir y\u0131l \u00f6nce K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n kendisine iyi niyetli bir muht\u0131ra verdikleri Ba\u015fvekil \u0130smet Pa\u015fa ne diyor: \u201cVazifemiz, bu vatan i\u00e7inde bulunanlar\u0131 behemahal T\u00fcrk yapmakt\u0131r. (age,s.526)<\/p>\n 1930\u2019da, d\u00f6nemin anl\u0131-\u015fanl\u0131 Adalet Bakan\u0131 Mahmut Esat Bozkurt \u015fu demeci veriyordu: \u201cT\u00fcrk bu \u00fclkenin yeg\u00e2ne efendisi, yegane sahibidir. Saf T\u00fcrk soyundan olmayanlar\u0131n bu memlekette tek haklar\u0131 vard\u0131r. T\u00fcrklere hizmet\u00e7i olma hakk\u0131, k\u00f6le olma hakk\u0131. Dost ve d\u00fc\u015fman hatta da\u011flar bu hakikat\u0131 b\u00f6yle bilsinler. (Milliyet, 19 Eyl\u00fcl 1930)<\/p>\n \u0130\u015fte, temelleri \u2018\u015eark Islahat Plan\u0131\u2019yla at\u0131lan b\u00f6ylesi bir \u2018K\u00fcrt politikas\u0131\u2019yla ba\u015flad\u0131 her \u015fey ve bug\u00fcnlere gelindi. Bu plan\u0131n uygulamas\u0131n\u0131, \u201cdevletin K\u00fcrtlerle \u00f6l\u00fcmc\u00fcl dans\u0131\u201c olarak g\u00f6r\u00fcyorum. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde K\u00fcrt kimli\u011fi ve demokratik haklar\u0131 konusunda yeni bir s\u00fcre\u00e7 ba\u015flam\u0131\u015f bulunuyor. \u00dcstelik, s\u00fcrekli silahl\u0131 m\u00fccadeleye zorlanan K\u00fcrtlerin bug\u00fcne kadar yeterince ba\u015fvurmad\u0131klar\u0131 veya vuramad\u0131klar\u0131 \u00f6nemli siyasi ve diplomatik bir m\u00fccadele s\u00fcrecidir bu. K\u00fcrtler, \u00e7e\u015fitli nedenlerle bug\u00fcne kadar yeterince kullanamad\u0131klar\u0131 bu yeni y\u00f6ntemi lay\u0131k\u0131yla de\u011ferlendirebilirlerse, hi\u00e7 ku\u015fku olmas\u0131n ki, K\u00fcrt sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yak\u0131n demektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, d\u00fcnyan\u0131n en ma\u011fdur ve mazlum halk\u0131 konumundaki K\u00fcrt halk\u0131, hakl\u0131 bir davan\u0131n pe\u015findedir ve sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc salt T\u00fcrkiye\u2019nin de\u011fil, Avrupa\u2019n\u0131n ve t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n yarar\u0131nad\u0131r…<\/p>\n \u2018\u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131 sorgularken \u201cDevletin\/Kemalizmin\/Resmi \u0130deoloji\u2019nin K\u00fcrt Plan\u0131, K\u00fcrt Oyunu, K\u00fcrt \u00c7\u0131kmaz\u0131 \u201cK\u00fcrtler\u2019e S\u0131k\u0131lan Kur\u015fun, K\u00fcrtler\u2019e Kurulan Tuzak, K\u00fcrtler\u2019e Vurulan Kelep\u00e7e gibi bir\u00e7ok niteleme ku\u015fat\u0131yor insan\u0131. Biz yine de, temelleri \u201c\u015eark Islahat Plan\u0131 ile at\u0131lan, devletin ret ve inkar politikas\u0131n\u0131n iflas\u0131 anlam\u0131na gelen \u2018TRT-6\u2019ya kadar plan\u0131n gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f t\u00fcm y\u00f6netimlerce esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zeterek, \u201cDevletin K\u00fcrt Program\u0131\/Devletin K\u00fcrtlerle \u00d6l\u00fcmc\u00fcl Dans\u0131: \u015eark Islahat Plan\u0131 demeyi uygun bulduk. \u00c7al\u0131\u015fma zoraki y\u00f6ntemlerin iflas\u0131 demokratik \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn zorunlulu\u011fu konusunda bir perspektif sunarsa amac\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f demektir…<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI\u2019NA KAR\u015eI K\u00dcRT AYDINLARIN G\u0130R\u0130\u015e\u0130MLER\u0130<\/strong><\/p>\n A) Dr. M. \u015e. Sekban ve \u201cK\u00fcrtler T\u00fcrkler\u2019den Ne \u0130stiyor? (1923)<\/strong><\/p>\n \u00dcnl\u00fc K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131 Dr. Mehmet \u015e\u00fckr\u00fc Sekban, Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019nde Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k Bakan\u0131 olan hem\u015fehrisi Fevzi Pirin\u00e7\u00e7izade arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla H\u00fck\u00fcmete bir muht\u0131ra-mektup g\u00f6ndererek, K\u00fcrtlerin isteklerini dile getirir. \u201cK\u00fcrtler T\u00fcrkler\u2019den Ne \u0130stiyorlar? ba\u015fl\u0131kl\u0131 bu muht\u0131ra-mektupta K\u00fcrtlerin T\u00fcrklerle e\u015fit ya\u015famas\u0131 talebi a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirilir. Mehmet \u015e\u00fckr\u00fc Sekban Bey, K\u00fcrt halk\u0131 ad\u0131na isteklerini, T\u00fcrk y\u00f6netimlerinin adeta bir kutsal metin gibi sunduklar\u0131 Misak-\u0131 Milli\u2019ye ve 1921 Anayasas\u0131\u2019na dayand\u0131r\u0131r.<\/p>\n Misak-\u0131 Milli\u2019nin 1. maddesinde \u015f\u00f6yle denmektedir: \u201c… Birtak\u0131m dinsel ve k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flarla bir di\u011ferine ba\u011fl\u0131 ve ayn\u0131 ama\u00e7 ile dolu unsurlardan olu\u015fan ve i\u015fgal \u00e7izgisinin \u00f6tesinde ve berisinde oturan Osmanl\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcman \u00e7o\u011funlu\u011funu kucaklayan topluluklar, birbirlerinin \u0131rksal (milli) haklar\u0131na ve toplumsal ko\u015fullar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sayg\u0131l\u0131 olmak ko\u015fuluyla hi\u00e7bir bahane ile fiilen ve hukuken ayr\u0131lmay\u0131 kabul etmezler. (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrdoloji Belgeleri s. 36-37)<\/p>\n K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131 Sekban\u2019\u0131n ikinci \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc ise 1921 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 22. maddesidir. Bu maddede ise \u015f\u00f6yle denmektedir: \u201cAralar\u0131ndaki ekonomik, toplumsal ve dilsel ili\u015fkilere g\u00f6re iller birle\u015ftirilerek Genel M\u00fcfetti\u015flik B\u00f6lgeleri olu\u015fturulur. <\/p>\n Sekban, bu maddelerden yola \u00e7\u0131karak \u00f6nerisini \u015f\u00f6yle koyuyor: \u201cMesele basit. \u00c7o\u011funlukla K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgeleri, 22. maddenin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere birle\u015ftirelim ve Genel M\u00fcfetti\u015flik kural\u0131m. Bu Genel M\u00fcfetti\u015fliklere, ayn\u0131 Yasan\u0131n 23. maddesini oldu\u011fu gibi uygulayal\u0131m. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130ller \u0130daresi Kanunu\u2019nun i\u00e7eri\u011fi de amac\u0131 sa\u011flar. Yaln\u0131z bu kanunda vurgulanmayan bir maddeyi ekleyelim: Genel M\u00fcfetti\u015f K\u00fcrt olmal\u0131d\u0131r.(…) Genel M\u00fcfetti\u015flik B\u00f6lgesi\u2019nde yap\u0131lacak genel se\u00e7imlerde se\u00e7ilecek milletvekilleri Genel M\u00fcfetti\u015flik y\u00f6netiminde \u0130l B\u00fcy\u00fck Genel Meclisi ad\u0131yla toplanarak, kendi s\u0131n\u0131r ve yetkileri i\u00e7inde yasalar\u0131n ve d\u00fczenli\u011fin yan\u0131s\u0131ra Genel M\u00fcfetti\u015flik b\u00fct\u00e7esini d\u00fczenleyecek ve y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini belirleyecektir. Bu Meclisin yetkileri bir Eyalet Parlamentosu (Landtag) niteli\u011finde olacakt\u0131r. T\u00fcrkiye ve K\u00fcrdistan\u2019a ili\u015fkin di\u011fer konular i\u00e7in Ankara \u2018da toplanan B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019ne K\u00fcrt milletvekilleri \u00f6nceden oldu\u011fu gibi devam edeceklerdir. <\/p>\n K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131 Mehmet \u015e\u00fckr\u00fc Sekban Bey, daha 1923\u2019te Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ne sundu\u011fu bu raporda, K\u00fcrt ulusal-demokratik haklar\u0131n\u0131n bu yolla verilmesi halinde, yarataca\u011f\u0131 yararlar\u0131 da \u015f\u00f6yle belirtiyor: \u201cMevcut devlet yasalar\u0131n\u0131n metin ve ruhuna uygun ve Misak-\u0131 Milli\u2019nin kapsam\u0131na denk d\u00fc\u015fen bu \u00f6nerim kabul edilirse, b\u00fct\u00fcn K\u00fcrt yurtta\u015flar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir i\u00e7tenlik ve ba\u011fl\u0131l\u0131kla \u00fclkeyi ve ortak milli ama\u00e7lar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeye son derece b\u00fcy\u00fck bir \u00e7aba ve gayret g\u00f6sterirler. K\u00fcrt Misak-\u0131 Millisi olarak da adland\u0131r\u0131lan ve adland\u0131r\u0131lmaya da lay\u0131k olan istekler \u2013ki (K\u00fcrt diline hakim ve eme\u011finin \u00fcr\u00fcn\u00fcne sahip olmal\u0131d\u0131r) c\u00fcmlesiyle \u00f6zetlenebilir\u2013 bu suretle ger\u00e7ekle\u015ferek iki karde\u015f millet aras\u0131ndaki tarihi dostluk ba\u011flar\u0131 bir s\u00f6zle\u015fme ile g\u00fc\u00e7lendirilmi\u015f olur. \u0130\u015fte tarihin hakl\u0131 tan\u0131klar\u0131ndan Dr. Mehmet \u015e\u00fckr\u00fc Sekban\u2019\u0131n 1923\u2019deki \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri…<\/p>\n B) K\u00dcRT AYDINLARININ MUHTIRA-MEKTUBU (1926)<\/strong><\/p>\n Dr. Mehmed \u015e\u00fckr\u00fc Sekban\u2019\u0131n 1923 y\u0131l\u0131nda kemalist y\u00f6netime sundu\u011fu Muht\u0131ra-Mektup\u2019un dikkate al\u0131nmamas\u0131 ve vaadedilen s\u00f6zlerin yerine getirilmemesi \u00fczerine patlak veren 1925 K\u00fcrt \u0130syan\u0131 \u2013ki K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 bunu K\u00fcrt Azim Kiyam-\u0131 Millisi yani B\u00fcy\u00fck K\u00fcrt Ulusal Ayaklanmas\u0131 olarak nitelendirirler\u2013 kanla bast\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n \u0130syandan sonra bir kanl\u0131 katliama d\u00f6n\u00fc\u015fen bu hareketin ard\u0131ndan, s\u00fcrg\u00fcndeki K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 so\u011fukkanl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 kaybetmeyerek, bu kez Ankara H\u00fck\u00fcmeti\u2019ne d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet Pa\u015fa (\u0130n\u00f6n\u00fc) arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla bir Muht\u0131ra-Mektup g\u00f6nderirler. Bu Muht\u0131ra-Mektup, 20 May\u0131s 1926 tarihinde zaman\u0131n Ba\u015fvekili \u0130smet Pa\u015fa\u2019ya hitaben yaz\u0131l\u0131p g\u00f6nderilmi\u015f, isyan\u0131 de\u011fi\u015fik boyutlar\u0131yla de\u011ferlendiren ve \u201cK\u00fcrt Ulusal \u0130steklerini i\u00e7eren son derece \u00f6nemli bir Muht\u0131ra-Mektup\u2019 tur. Mektubun zaman\u0131n Ba\u015fvekili \u0130smet Pa\u015fa\u2019ya g\u00f6nderilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n nedeni \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n K\u00fcrt k\u00f6kenli bir aileden gelmesi, Lozan\u2019da \u201cT\u00fcrklerin ve K\u00fcrtlerin temsilcisi olarak bulundu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmesi ve bu nedenle K\u00fcrt sorununun \u00f6ncelikli muhataplar\u0131 aras\u0131nda bulunmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle Muht\u0131ra-Mektup, g\u00f6nderildi\u011fi tarihte Ba\u015fbakanl\u0131k g\u00f6revini y\u00fcr\u00fcten \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n ki\u015fili\u011finde \u201cT\u00fcrkiye Gen\u00e7 Cumhuriyeti\u2019ni ikaz etmek amac\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Mektup, \u201cK\u00fcrt M\u00fcnevverleri Nam\u0131na yani K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 ad\u0131na yaz\u0131lm\u0131\u015f. 1925 K\u00fcrt \u0130syan\u0131\u2019n\u0131 de\u011ferlendiren tarihsel bir belge olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, o zamanki K\u00fcrt-T\u00fcrk ili\u015fkilerinin boyutlar\u0131n\u0131 yans\u0131tmas\u0131, o zamanki K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcyle K\u00fcrt sorununu irdelemesi ve bug\u00fcne de mesajlar sunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu mektup \u00f6nemlidir.<\/p>\n \u201cK\u00fcrt Metalib-i Millisi (K\u00fcrt Ulusal \u0130stekleri) ana ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6nderilen mektubun giri\u015finde mektubun g\u00f6nderili\u015f nedenleri \u015f\u00f6yle vurgulan\u0131yor: \u201cMuhterem Pa\u015fa Hazretleri, T\u00fcrk ve K\u00fcrt milletlerinin bug\u00fcn\u00fcn\u00fc ve gelece\u011fini so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla inceleyerek, bu iki milletin siyasi, ekonomik, sosyal yararlar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla birlikte ya\u015famakla, ancak hayatlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilecekleri konusunda besledi\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve vicdani kan\u0131y\u0131 bir kat daha sa\u011flamla\u015ft\u0131rarak, ger\u00e7ekten bu iki karde\u015f milletin birlikte kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ve \u00f6zellikle gelecekte de kalacaklar\u0131 korkun\u00e7 ve ku\u015fku verici durumdan \u00e7ekinerek ki\u015fisel de\u011fil, ba\u011fl\u0131 bulunmakla \u00f6v\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz K\u00fcrt milletinin \u015fimdiki ve gelecekteki yararlar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla birka\u00e7 sat\u0131rla sizi, ger\u00e7ekteyse T\u00fcrkiye Gen\u00e7 Cumhuriyeti\u2019ni uyarmay\u0131 ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca duygusall\u0131ktan ka\u00e7\u0131narak, g\u00f6r\u00fc\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerimizi sunmay\u0131 ulusal bir g\u00f6rev bildik. (Bkz.M. Bayrak: K\u00fcrtler ve Ulusal-Demokratik M\u00fccadeleleri, s. 493) Muht\u0131ra-Mektubun daha sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Osmanl\u0131 d\u00f6nemindeki K\u00fcrt hizmetleri ile Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019nda Kafkas cephesinden Basra K\u00f6rfezi\u2019ne ve en son Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan sonra K\u00fcrt fedakarl\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131lmakta daha sonraysa K\u00fcrt halk\u0131n\u0131n ilk\u00e7a\u011fdan bu yanaki k\u00f6kl\u00fc ve eski tarihine vurgu yap\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n Daha sonra 1925 isyan\u0131na de\u011finilmekte ve bu isyan\u0131n ger\u00e7ekte bir ink\u0131lab ve ihtilal hareketi oldu\u011fu, hatta bir ihtilalden \u00e7ok da bir devrim ve ulusal ayaklanma oldu\u011fu vurgulan\u0131yor ve \u015f\u00f6yle devam ediliyor: \u201cBu hususta d\u00f6k\u00fclen b\u00fct\u00fcn masum kanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck sorumlulu\u011fu K\u00fcrt ihtilalcilerine de\u011fil, do\u011frudan do\u011fruya T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019ne aittir. \u00c7\u00fcnk\u00fc gen\u00e7 Cumhuriyeti y\u00f6netenler, bu ihtilal ve ink\u0131lab (devrim) ruhunu bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir bi\u00e7imde pek kolayl\u0131kla teskin edebilirken, \u2018kan ve demir siyaseti\u2019 ile yok etme politikas\u0131n\u0131 ihtilalcilere ve K\u00fcrt milletine reva g\u00f6rd\u00fc. Bu tutumdan ne yaz\u0131k ki, ne K\u00fcrtler ne de T\u00fcrkler yarar g\u00f6rd\u00fc. <\/p>\n Bu saptaman\u0131n ard\u0131ndan ise \u015fu uyar\u0131 yap\u0131l\u0131yor: \u201cMevcut politikan\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesinde ve kal\u0131c\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda diretilirse K\u00fcrtl\u00fck aleminden vazge\u00e7mi\u015f T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn, yaln\u0131z bug\u00fcn i\u00e7in de\u011fil yar\u0131n da g\u00fc\u00e7 ve korkun\u00e7 durumlar kar\u015f\u0131s\u0131nda kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 kim garanti edebilir? <\/p>\n K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n 1926 tarihli bu \u00e7ok \u00f6nemli Muht\u0131ra-Mektubunun devam\u0131nda Erzurum ve Sivas Kongreleri ile yeni esaslar\u0131 belirlenen 1921 Anayasas\u0131\u2019na at\u0131fta bulunulmakta ve \u015fu ilke hat\u0131rlat\u0131lmaktad\u0131r: \u201cAnayasa\u2019da, T\u00fcrk ve K\u00fcrt milletlerinin ulusal s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde \u00f6zg\u00fcr ve serbest ya\u015fayacaklar\u0131na ve birbirlerinin haklar\u0131na sayg\u0131l\u0131 olduklar\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131k bir h\u00fck\u00fcm yok mudur? \u0130\u015fte ihtilalciler onu, T\u00fcrk milletinin liderlerinin K\u00fcrtl\u00fc\u011fe reva g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bu uygar ve ulusal haklar\u0131 istemeyi ve savunmay\u0131 \u00f6nlerine hedef olarak koymu\u015flard\u0131r. K\u00fcrt milleti her d\u00f6nemde kendi ulusal diline sahip olmay\u0131 ve eme\u011finin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 almay\u0131 ama\u00e7 edinmi\u015ftir. <\/p>\n Muht\u0131ra-Mektubun daha sonraki b\u00f6l\u00fcmlerinde de, K\u00fcrt sorununun \u201ckan ve demir siyaseti ile, ceza tehditleri ile de\u011fil, ancak bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l y\u00f6ntemlerle \u00e7\u00f6z\u00fcmlenebilece\u011fi vurgulan\u0131yor ve \u015fu \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi getiriliyor: \u201cD\u0131\u015f entrikalara meydan vermemek, K\u00fcrt-T\u00fcrk milletlerinin gelece\u011fini tehlike ve korkulu durumlardan kurtarmak ve dost ve d\u00fc\u015fmanlara kar\u015f\u0131 mah\u00e7up olmamak i\u00e7in K\u00fcrt toplumunun haklar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterilerek uyulmas\u0131 ve bir adem-i merkeziyet (\u00f6zerklik) y\u00f6netiminin verilmesi suretiyle ba\u011fr\u0131 yan\u0131k K\u00fcrt milletinin sevindirilmesi ve yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bu \u00e7\u00f6z\u00fcmle ger\u00e7ekten \u00f6nemli ve kangren olma noktas\u0131na gelen K\u00fcrt sorununun bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 bir bi\u00e7imde kesin \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015fturulmas\u0131 yolunun T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nce tercih ve lay\u0131k g\u00f6r\u00fclmesi… \u201c (Bkz. age, s.497)<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI \u2013 II<\/strong><\/p>\n \u201cUygar d\u00fcnya kamuoyu i\u00e7in K\u00fcrdistan sorunu yoktur ve bu konuda bilgilendirilmemi\u015flerdir. Ama, K\u00fcrdistan sorunu vard\u0131r ve d\u00fcnyada tek evlad\u0131 kalana dek de var olacakt\u0131r. Bu ger\u00e7ek, ulusun \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilan edildi\u011fi g\u00fcn bitecektir. K\u00fcrdistan halk\u0131 \u00f6zg\u00fcr ya\u015famak istiyor. <\/p>\n T\u00fcrk devletinin K\u00fcrdistan\u2019da uygulamaya koydu\u011fu \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019na kar\u015f\u0131 tarihin hakl\u0131 tan\u0131klar\u0131 olan K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 1926 y\u0131l\u0131nda, bir\u00e7ok mektup ve a\u00e7\u0131klamayla ya\u015fanan K\u00fcrt katliam\u0131n\u0131 d\u00fcnyaya duyarmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. K\u00fcrt sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne ili\u015fkin de bir\u00e7ok \u00f6neriler sunan K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7abalar\u0131 o d\u00f6nem de devletin so\u011fuk y\u00fcz\u00fcne \u00e7arparak bo\u015fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n C) K\u00dcRT HOYBUN \u00d6RG\u00dcT\u00dcN\u00dcN D\u00dcNYAYA \u00c7A\u011eRISI (1928): \u201cT\u00dcRK\u0130YE\u2019DE K\u00dcRTLER\u2019\u0130N KIRIMI <\/strong><\/p>\n K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n May\u0131s-1926\u2019da d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet Pa\u015fa\u2019n\u0131n ki\u015fili\u011finde Ankara y\u00f6netimine verdi\u011fi Muht\u0131ra-Mektup, i\u00e7indeki ak\u0131lc\u0131 \u00f6nerilere kar\u015f\u0131n Kemalist y\u00f6netimce kaale al\u0131nmam\u0131\u015f da\u011flarda silahl\u0131 direni\u015f devam ederken, idamdan kurtulan s\u00fcrg\u00fcndeki K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 da Suriye\u2019nin ba\u015fkenti \u015eam\u2019da 1927 y\u0131l\u0131nda Hoybun (Xoybun) ad\u0131yla bir \u00f6rg\u00fct kurmu\u015flard\u0131.<\/p>\n Bu \u00f6rg\u00fct, Cumhuriyet sonras\u0131 K\u00fcrt ulusal-demokratik taleplerini ve \u015fikayetlerini d\u00fcnya kamuoyuna yans\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fan en \u00f6nemli olu\u015fumdu. Nitekim ad\u0131 ge\u00e7en \u00f6rg\u00fct, kurulu\u015fundan hemen sonra 1928\u2019de d\u00fcnya kamuoyunu K\u00fcrt sorununda bilgilendirmek i\u00e7in \u0130ngilizce bir bro\u015f\u00fcr yay\u0131ml\u0131yordu. K\u00fcrt Hoybun \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019n\u00fcn d\u00fcnyaya \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 niteli\u011findeki bu bro\u015f\u00fcr \u201cT\u00fcrkiye\u2019de K\u00fcrtler\u2019in K\u0131r\u0131m\u0131 ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu. \u201cBu bro\u015f\u00fcr, binlerce su\u00e7suz insan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00fczerine, T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan K\u00fcrdistan sorununa ili\u015fkin olarak yay\u0131lan yalanlar\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r c\u00fcmlesiyle ba\u015flayan bro\u015f\u00fcr \u015f\u00f6yle devam etmekteydi:<\/p>\n \u201cK\u00fcrdistan sorunu, T\u00fcrkiye\u2019deki g\u00fcnl\u00fck gazeteler, T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan \u00e7ok s\u0131k\u0131 sans\u00fcr edildi\u011fi i\u00e7in yaz\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 gibi, uygar \u00fclkelerce de her zaman ihmal edilmi\u015ftir.<\/p>\n \u015e\u00fcphesiz ki K\u00fcrdistan\u2019\u0131n par\u00e7alar\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck \u00fclkeleri y\u00f6neten Bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7ler, sorunu tam olarak bilebilirler. G\u00fcn ge\u00e7miyor ki, bu \u00fclkelerden baz\u0131lar\u0131nda bunlar\u0131 g\u00f6renler ve onlar\u0131n ki\u015fisel ve ulusal talihsizliklerini anlatanlar olmas\u0131n. Bir kere daha tekrarlayal\u0131m ki, uygar d\u00fcnya kamuoyu i\u00e7in K\u00fcrdistan sorunu yoktur ve bu konuda bilgilendirilmemi\u015flerdir. Ama, K\u00fcrdistan sorunu vard\u0131r ve d\u00fcnyada tek evlad\u0131 kalana dek de var olacakt\u0131r. Bu ger\u00e7ek, ulusun \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilan edildi\u011fi g\u00fcn bitecektir. K\u00fcrdistan halk\u0131 \u00f6zg\u00fcr ya\u015famak istiyor.<\/p>\n YERY\u00dcZ\u00dcNDEK\u0130 KARDE\u015eLER!<\/strong><\/p>\n Sizler bu talihsiz karde\u015finizi kavgada yaln\u0131z m\u0131 b\u0131rakacaks\u0131n\u0131z? Hay\u0131r asla! Sizler, \u00f6zg\u00fcr ve mutlusunuz. \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn ve mutlulu\u011fun ne oldu\u011funu bilirsiniz. B\u00fcy\u00fck, ac\u0131l\u0131 davam\u0131zda bize yard\u0131m edin, bu asil davran\u0131\u015f\u0131n\u0131z bug\u00fcnk\u00fc ve gelecekteki nesillerimizce an\u0131lacakt\u0131r. Ya\u015fas\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck! (Bkz.M.<\/p>\n Bayrak: K\u00fcrdoloji Belgeleri, S.40) T\u00fcrkiye K\u00fcrtleri Asimile Neyi Umuyordu?<\/strong><\/p>\n Bro\u015f\u00fcr\u00fcn devam\u0131nda II. Me\u015frutiyet hareketinden sonraki geli\u015fmeler tek tek ele al\u0131nmakta ve Osmanl\u0131\u2019dan devral\u0131nan Arap, Ermeni, Arnavut, Rum, \u00c7erkez ve K\u00fcrt gibi \u0131rksal az\u0131nl\u0131klar\u0131n ve halklar\u0131n durumu irdelenmektedir. K\u00fcrtler\u2019in durumu de\u011ferlendirilirken \u00f6zetle \u015fu g\u00f6r\u00fc\u015flere yer verilmekteydi: \u201cEn \u00e7ok asimilasyona u\u011frat\u0131lmak istenen ulus K\u00fcrt ulusu idi. T\u00fcrk egemenli\u011fi alt\u0131nda d\u00f6rty\u00fcz y\u0131l cehalete terk edilen b\u00fcy\u00fck bir M\u00fcsl\u00fcman ulustu. (…) T\u00fcrkiye\u2019nin K\u00fcrdistan topraklar\u0131na girmesiyle birlikte, K\u00fcrtlerin diline, milliyetine, k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ve inan\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131 u\u011fra\u015f\u0131ya girdiler. K\u00fcrtleri kendi d\u00fczeylerine indirmek i\u00e7in, T\u00fcrkler ilerlemeye a\u00e7\u0131lan b\u00fct\u00fcn yollar\u0131 kapatt\u0131lar. (…) 1864\u2019te b\u00fct\u00fcn K\u00fcrdistan topraklar\u0131 onlar\u0131n y\u00f6netimi alt\u0131na ge\u00e7ti. K\u00fcrdistan\u2019\u0131 karanl\u0131\u011fa bo\u011fan ve b\u00fcy\u00fck \u015fehirlere kendi dilini sokan T\u00fcrkiye, K\u00fcrdistan halk\u0131n\u0131 asimile ile neyi umuyordu. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n patlamas\u0131yla bekledikleri an\u0131 yakalad\u0131lar. (age.s.42)<\/p>\n Daha sonra \u0130ttihad\u00e7\u0131larca uygulanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan asimilasyon politikalar\u0131na yer veriliyor ve M\u00fctareke d\u00f6neminde K\u00fcrtlere verilen s\u00f6zlere de\u011finildikten sonra Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra Kemalistler\u2019in ger\u00e7ek y\u00fczlerini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131na vurgu yap\u0131l\u0131yor: \u201cAnkara meseleye dikkatle bak\u0131p karar verdi. K\u00fcrtleri riske girmeden yok edebilmeleri i\u00e7in Musul \u00fczerindeki iddias\u0131ndan vazge\u00e7mesi gerekiyordu. \u00d6zellikle, b\u00f6lgenin n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu K\u00fcrt oldu\u011fu i\u00e7in… G\u00f6steri\u015f olarak hafif bir itiraz yapt\u0131ktan sonra Musul sorunu Ankara\u2019n\u0131n planlad\u0131\u011f\u0131 \u015fekilde halledildi. Bundan sonra teredd\u00fcte gerek yoktu. Art\u0131k silah, ate\u015f, balta kullanma zaman\u0131 gelmi\u015fti… K\u00fcrt dilinin yasaklanmas\u0131yla i\u015faret verildi. K\u00fcrt a\u011fa, \u015feyh ve liderleri yakalan\u0131p s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. Ayd\u0131nlar\u0131n kaderi ayn\u0131yd\u0131. Hepsi T\u00fcrk vilayetlerine do\u011fru yolland\u0131. Ama \u00e7ok az\u0131 ula\u015ft\u0131.<\/p>\n Tarlalar ve da\u011flarda daha \u00f6nce vah\u015fi hayvanlar taraf\u0131ndan yenilen zavall\u0131 Ermeniler\u2019in cesetlerinin yerlerini K\u00fcrtlerin \u015fehitleri almaya ba\u015flad\u0131. <\/p>\n K\u00dcRT \u0130SYANLARININ AMACI BA\u011eIMSIZLIK VE \u00d6ZG\u00dcRL\u00dcKT\u00dcR<\/strong><\/p>\n Bro\u015f\u00fcr\u00fcn bundan sonraki b\u00f6l\u00fcmlerinde, genelde K\u00fcrt isyanlar\u0131, \u00f6zelde 1925 K\u00fcrt Ulusal Direnme Hareketi, do\u011frudan \u015eark \u0130stiklal Mahkemesi yarg\u0131lamalar\u0131ndan \u00f6rneklerle veriliyor: \u201cT\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131 K\u00fcrt isyanlar\u0131, T\u00fcrk egemenli\u011finin var oldu\u011fu andan itibaren ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu isyanlar\u0131n amac\u0131 hep ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fc… \u015e\u00fcphesiz bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesinin propagandas\u0131 yap\u0131labilseydi, bir vatanseverlik destan\u0131 olurdu. Ne var ki, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n jeopolitik durumundan \u00f6t\u00fcr\u00fc destani sava\u015f d\u00fcnya taraf\u0131ndan duyulmad\u0131 veya \u00e7ok \u00e7arp\u0131k bir \u015fekilde yans\u0131d\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in davan\u0131n kutsall\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavramad\u0131. (…) T\u00fcrkler bu isyanlar\u0131 d\u00fcnyaya, e\u015fk\u0131yal\u0131k olarak sundular. Daha da ileri giderek, kendi ordular\u0131nca ger\u00e7ekle\u015ftirilen Ermeni Jenosidini K\u00fcrtlerin \u00fczerine y\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Unutulmas\u0131n ki, modern T\u00fcrkiye Cumhuriyeti de, eski Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu gibi, K\u00fcrtlere g\u00fcne\u015f alt\u0131nda ya\u015fayabilece\u011fi \u00f6zg\u00fcr bir yer b\u0131rakmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, medeniyet \u00f6n\u00fcnde her zaman sorumlu tutulacakt\u0131r. <\/p>\n Bro\u015f\u00fcr\u00fcn bir ba\u015fka yerinde ise T\u00fcrk y\u00f6netiminin Avrupa\u2019da K\u00fcrtlerin g\u0131yab\u0131nda, K\u00fcrtler hakk\u0131nda yalan haberler yayd\u0131klar\u0131, i\u00e7erdeyse \u00e7o\u011fu kez ger\u00e7e\u011fi itiraf etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131yor ve \u015f\u00f6yle devam ediliyor: \u201cAvrupa i\u00e7in farkl\u0131 bir yol izlendi. K\u00fcrtlerin ya\u011fmac\u0131, fanatik, duygusuz yaln\u0131zca Halifeye ba\u011fl\u0131 bir kitle olarak g\u00f6sterilmesi, isyanlar\u0131n Halifelik kurumu i\u00e7in yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 propagandas\u0131 yap\u0131ld\u0131. Bunun amac\u0131, uluslararas\u0131 kamuoyunda K\u00fcrtlerin ger\u00e7ek isteklerinin, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck taleplerinin kavranmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemekti… Evet, tarihin hakl\u0131 tan\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n 1928\u2019de d\u00fcnya kamuoyuna bir \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131ndan ilgin\u00e7 kesitlerdi bunlar. L\u00fctfen d\u00fcn\u00fc bug\u00fcnle bir kez daha kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?..<\/p>\n \u00c7) DR. SH\u0130RGUH (C. A. BED\u00ceRXAN) VE \u201cK\u00dcRT SORUNUNUN K\u00d6KENLER\u0130\u201c (1930)<\/strong><\/p>\n Hoybun \u00f6rg\u00fct\u00fc, 1930 y\u0131l\u0131nda da Dr. Bletch Shirguh imzas\u0131yla Celadet Ali Bed\u00eerxan\u2019a kapsaml\u0131 bir rapor-kitap haz\u0131rlatarak \u0130ngilizce, Frans\u0131zca ve Arap\u00e7a dilleriyle d\u00fcnya kamuoyunun dikkatine sunar.<\/p>\n \u201cK\u00fcrt Sorununun K\u00f6keni ve Nedenleri konulu bu rapor-kitap kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma, bir \u00f6ns\u00f6zden sonra \u015fu konular\u0131 i\u015fler: \u201cK\u00fcrdistan Co\u011frafyas\u0131, K\u00fcrtler\u2019in Dili ve Edebiyat\u0131, K\u00fcrtler\u2019in K\u00f6keni, T\u00fcrklerin Geli\u015fine Kadar K\u00fcrtler, \u0130lk K\u00fcrt-T\u00fcrk \u0130li\u015fkileri, K\u00fcrtler ve T\u00fcrkler, K\u00fcrt-T\u00fcrk \u0130li\u015fkilerinde \u0130lk Anla\u015fmazl\u0131klar, 1806\u2019dan Bu Yana K\u00fcrtlerde K\u00f6kl\u00fc De\u011fi\u015fimler, K\u00fcrtler ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131, Sevr Anla\u015fmas\u0131 ve K\u00fcrtler, Sevr\u2019den Lozan\u2019a, 1925 K\u00fcrt \u0130syan\u0131, T\u00fcrklerin Ac\u0131mas\u0131zl\u0131klar\u0131 (1925-1928), Hoybun, G\u00fcncel Durum, Duyars\u0131z ve Tarafl\u0131 Avrupa, Lozan Antla\u015fmas\u0131 ve Az\u0131nl\u0131k Haklar\u0131, 1925-1928 Y\u0131llar\u0131 Aras\u0131nda Yap\u0131lan Katliamlar. <\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, bu yeni rapor-kitap K\u00fcrt delegesi \u015eerif Pa\u015fa\u2019n\u0131n Sevr Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019na sundu\u011fu Nota dahil, o g\u00fcne kadar bu alanda yap\u0131lm\u0131\u015f en kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Bunun, \u00fcnl\u00fc K\u00fcrdolog Bazil Nikitin\u2019in \u201cK\u00fcrtler \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00fczerinde de etkili oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bu rapor-kitab\u0131n sonunda verilen geni\u015f bibliyografya neredeyse aynen Nikitin taraf\u0131ndan da de\u011ferlendirilmi\u015ftir.<\/p>\n Kitab\u0131n \u00d6ns\u00f6z\u2019\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n amac\u0131 \u015f\u00f6yle konmaktad\u0131r: \u201cK\u00fcrt ulusu, vatan\u0131 K\u00fcrdistan, bu ulusun \u00f6zlemleri, Halifelere ve Padi\u015fahlara kar\u015f\u0131 direni\u015flerinin nedenleri, i\u015fbirlik\u00e7ileri ve kemalizme kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131lmas\u0131, d\u00fcnya kamuoyunun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu taraf\u0131ndan bilinmeyen karanl\u0131k konulard\u0131r.<\/p>\n Bu yap\u0131t\u0131n amac\u0131, uygar d\u00fcnyaya K\u00fcrdistan\u2019\u0131 ve K\u00fcrt ulusunun k\u00f6kenini, ge\u00e7mi\u015fini ve gelece\u011fini tan\u0131tmakt\u0131r. K\u00fcrtlerin, kahraman Avrupa ve T\u00fcrkler taraf\u0131ndan incelendi\u011fi gibi, bir incelemeye lay\u0131k olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. Kara \u00e7almalar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctmek ve T\u00fcrklerin ger\u00e7ek y\u00fcz\u00fcn\u00fc ortaya koymakt\u0131r. (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrdoloji Belgeleri, s. 51)<\/p>\n Kitapta Meclis tutanaklar\u0131ndan ve g\u00fcnl\u00fck gazetelerden gidilerek 1920-30 d\u00f6nemine ili\u015fkin ilgin\u00e7 al\u0131nt\u0131lar yap\u0131l\u0131yor ve \u00e7arp\u0131c\u0131 belirlemelerde bulunuluyor. S\u00f6zgelimi, M. Kemal\u2019in, Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan sonra K\u00fcrtler\u2019e yakla\u015f\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yle belirleniyor: \u201cSevr Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan sonra K\u00fcrtlerle g\u00f6r\u00fc\u015fen M. Kemal, K\u00fcrt halk\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve y\u00fcceli\u011fini kabul ediyordu. M. Kemal, Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n K\u00fcrtlere tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 haklar\u0131n ayn\u0131s\u0131n\u0131n tan\u0131naca\u011f\u0131n\u0131, antla\u015fmada s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en ko\u015fullar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilece\u011fini taahh\u00fct ederek K\u00fcrtleri yan\u0131na ald\u0131. Yunan ordusu topraklardan at\u0131l\u0131r at\u0131lmaz, bar\u0131\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015f olacakt\u0131. Do\u011fal olarak T\u00fcrk-K\u00fcrt karde\u015fli\u011fi, dini birliktelik, K\u00fcrt milletinin kahramanl\u0131klarla dolu ge\u00e7mi\u015fi hen\u00fcz unutulmam\u0131\u015ft\u0131. B\u00fct\u00fcn bu laf kalabal\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrtleri etkiledi. (age,s.82)<\/p>\n Yazar, Erzurum Mebusu Heseyin Avni Bey\u2019in Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan \u00f6nce ilk Meclis\u2019teki \u015fu s\u00f6zlerini aktar\u0131yor: \u201cT\u00fcrklere ve K\u00fcrtlere ait olan bu \u00fclkenin k\u00fcrs\u00fcs\u00fcnden sadece \u015fu iki millet seslenme hakk\u0131na sahiptir: T\u00fcrk ve K\u00fcrt halk\u0131 . Yazar, o tarihte Meclis\u2019te benimsenen bu s\u00f6zlere kar\u015f\u0131l\u0131k Lozan\u2019dan sonra Avni Beyin bir daha mebus se\u00e7ilmemesine dikkat \u00e7ekiyor.<\/p>\n Yazar, 1925 \u0130syan\u0131\u2019na giden s\u00fcreci ise \u015fu s\u00f6zlerle \u00f6zetliyor: \u201cYunan ordusu yurttan at\u0131lm\u0131\u015f ve K\u00fcrtlerin de deste\u011fiyle Lozan\u2019da son derece avantajl\u0131 bir bar\u0131\u015f elde edilmi\u015fti. \u015eimdi de s\u0131ra Mustafa Kemal\u2019den verdi\u011fi vaatleri ve s\u00f6zleri yerine getirmesini isteme\u011fe gelmi\u015fti. K\u00fcrtler, M.Kemal\u2019e, vermi\u015f oldu\u011fu s\u00f6zleri hat\u0131rlatarak bunlar\u0131 yerine getirmesini istediler. Ancak M. Kemal ne verdi\u011fi s\u00f6zlerden ne de bir K\u00fcrt sorununun varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6zedilmesini bile istiyordu. Yap\u0131lan b\u00fct\u00fcn giri\u015fimler sonu\u00e7suz kald\u0131 ve M.Kemal de, K\u00fcrt sorununu Abd\u00fclhamid\u2019in Ermeniler\u2019e yapt\u0131\u011f\u0131 gibi bitirmek, katliam yoluyla ortadan kald\u0131rmak istedi. <\/p>\n Rapor-kitab\u0131n bu isyana ili\u015fkin bilan\u00e7osu korkun\u00e7tur: 8758 hane (ev) yak\u0131lm\u0131\u015f-y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, 15 bin 206 insan katledilmi\u015ftir. 1925-1928 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda k\u00f6t\u00fc ko\u015fullarda ya\u015fam\u0131n\u0131 yitiren insan say\u0131s\u0131 200 bini ge\u00e7mi\u015ftir…<\/p>\n Kitapta, T\u00fcrk y\u00f6neticilerin bilince \u00e7\u0131kan \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131klar\u0131 konusunda da ilgin\u00e7 gazete haberleri veriliyor. S\u00f6zgelimi d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 \u0130smet Pa\u015fa (\u0130n\u00f6n\u00fc), 1930 y\u0131l\u0131nda Sivas demiryolunun a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 dolay\u0131s\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada \u015f\u00f6yle diyor: \u201cSadece T\u00fcrk milleti bu \u00fclkede etnik ya da \u0131rki birtak\u0131m haklar isteyebilir. Ba\u015fka hi\u00e7bir ki\u015finin buna hakk\u0131 yoktur. Demiryolunun s\u0131n\u0131ra ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn b\u00fct\u00fcn teredd\u00fctler bu ger\u00e7ek kar\u015f\u0131s\u0131nda sonu\u00e7suz kalacakt\u0131r. (Bkz. Milliyet gaz. 31.8.1930\u2019dan aktar\u0131larak age, s. 96)<\/p>\n M. Kemal\u2019in anl\u0131-\u015fanl\u0131 Adalet Bakan\u0131 Mahmut Esat (Bozkurt) da, bundan hemen sonra \u00d6demi\u015f\u2019te yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cT\u00fcrkler bu \u00fclkenin tek yetki sahipleridirler. Saf T\u00fcrk olmayan hi\u00e7 kimsenin bu \u00fclkede hi\u00e7 bir hakk\u0131 yoktur. Onlar sadece ve sadece hizmet\u00e7i ve k\u00f6le olma hakk\u0131na sahiptirler. Bu ger\u00e7e\u011fi dost, d\u00fc\u015fman, herkes, da\u011flar bile bilmek zorundad\u0131r. (Bkz. 19.9.1930 tarihli Milliyet\u2019ten aktar\u0131larak, age, s. 101) K\u00fcrt \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00f6rg\u00fct\u00fc Hoybun ad\u0131na bu kitab\u0131 kaleme alan yazar, bilince \u00e7\u0131kan \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015f\u00f6yle isyan ediyor: \u201cBu ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fck ve k\u00fcstahl\u0131k kar\u015f\u0131s\u0131nda s\u00f6ylenebilecek her \u015fey hafif kalacakt\u0131r. K\u00fcrtlerin silahl\u0131 m\u00fccadelesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma sav\u0131 ve modern T\u00fcrkiye bahanesiyle ortaya \u00e7\u0131kan insan hak ve h\u00fcrriyetlerini hizmet\u00e7i, esir d\u00fczeyine indirgeyen halklara, devletlere bu d\u00fcnyada rastlanabilir mi? <\/p>\n \u0130\u015fte, size tarihin hakl\u0131 tan\u0131\u011f\u0131 K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n, K\u00fcrt diplomasi tarihine 1930\u2019da koyduklar\u0131 bir kilometre ta\u015f\u0131. S\u00fcrg\u00fcndeki K\u00fcrt ayd\u0131n ve \u00f6rg\u00fctleri Cumhuriyet\u2019in 10. y\u0131l\u0131na rastlayan 1933 y\u0131l\u0131nda da ata\u011fa ge\u00e7iyorlar.<\/p>\n D) CELADET BED\u00ceRXAN VE \u201cMUSTAFA KEMAL\u2019E A\u00c7IK MEKTUP\u201c (1933)<\/strong><\/p>\n \u00dcnl\u00fc K\u00fcrt ayd\u0131n\u0131 Celadet Al\u00ee Bed\u00eerxan, \u00fc\u00e7 y\u0131l sonra 1933\u2019te Cumhuriyet\u2019in 10. y\u0131l\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Cumhurba\u015fkan\u0131 Mustafa Kemal\u2019e bir a\u00e7\u0131k mektup g\u00f6nderir ve bunu kitap olarak da yay\u0131mlar. Kitab\u0131n ad\u0131, \u2018Cumhurreisi Gazi Mustafa Kemal Pa\u015fa Hazretlerine A\u00e7\u0131k Mektup\u2019tur. K\u00fcrtler hakk\u0131nda, II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n bitiminde H\u00fck\u00fcmetin iste\u011fiyle \u00f6nemli bir gizli rapor haz\u0131rlayan M\u00fclkiye Ba\u015fm\u00fcfetti\u015fi Ahmet Hasip Koylan, K\u00fcrt diplomasi tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan bu A\u00e7\u0131k Mektub\u2019un K\u00fcrt ulusal isteklerine ili\u015fkin b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kendi raporuna da al\u0131r. Gizli rapora al\u0131nan b\u00f6l\u00fcm A\u00e7\u0131k Mektubun \u201cK\u00fcrtler Ne \u0130stiyorlar? ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n \u201cPa\u015fa Hazretleri, bilinen ki\u015fisel ve medeni cesaretinize ra\u011fmen bilmem ki neden \u015fimdiye kadar T\u00fcrkiye\u2019de bir K\u00fcrdistan meselesinin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a itiraf edemediniz? \u00d6yle bir K\u00fcrdistan meselesi ki, h\u00fck\u00fcmetinizi, onunla me\u015fgul olurken, karars\u0131zl\u0131klara, ku\u015fkulara, geri d\u00f6n\u00fc\u015flere ve yar\u0131m \u00f6nlemlere y\u00f6neltiyor. (…) Mamafih ben de itiraf etmeliyim ki, K\u00fcrdistan \u00e7ok eski bir tarihsel kavramd\u0131r ve milletim K\u00fcrtlerin eski bir tarihi, belli bir co\u011frafyas\u0131 ve toplumsal bir \u00f6rg\u00fctl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131r. (…) (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrtler…, s. 575) Mustafa Kemal\u2019in de eski bir mensubu bulundu\u011fu \u0130ttihad-Terakki\u2019nin bir hesapla\u015fmas\u0131n\u0131 yapan Bed\u00eerxan bu y\u00f6netimin T\u00fcrk Ocaklar\u0131 arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc politikan\u0131n T\u00fcrklerle K\u00fcrtleri birbirlerinden olduk\u00e7a uzakla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayarak \u015f\u00f6yle der: \u201cK\u0131saca, T\u00fcrk Ocaklar\u0131 size T\u00fcrk\u00e7\u00fc yeti\u015ftirdi\u011fi kadar, bize de K\u00fcrt\u00e7\u00fc yeti\u015ftirdi. <\/p>\n Yazar, daha sonra \u0130ttihad ve Terakki\u2019nin \u201cM\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 asimile, M\u00fcsl\u00fcman olmayanlar\u0131 katletme politikas\u0131 izledi\u011fini ve bu T\u00fcrk\u00e7\u00fc hareketin plan\u0131na g\u00f6re \u201casimilasyon b\u00f6l\u00fcm\u00fcne dahil olan K\u00fcrtlerin eritilmesi i\u00e7in bir kanun yap\u0131larak, K\u00fcrtlerin bat\u0131ya nakledilmeye ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir ve Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131lan bu uygulamalar\u0131n, K\u00fcrtlerde milliyet\u00e7ilik bilincini daha da k\u0131rba\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. K\u00fcrtleri zorla asimile etmenin ve K\u00fcrt sorununu zorla \u00e7\u00f6zmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tarihten \u00f6rneklerle anlatan yazar, A\u00e7\u0131k Mektup\u2019un sonunda \u015fu somut \u00f6nerilerde bulunur: \u201cResmi bir duyuru ile K\u00fcrdistan\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, K\u00fcrtlerin tarihsel, ulusal, k\u00fclt\u00fcrel haklar\u0131n\u0131 tan\u0131r ve a\u00e7\u0131klars\u0131n\u0131z, i\u015fte o zamand\u0131r ki sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne do\u011fru b\u00fcy\u00fck ve \u00f6nemli bir ad\u0131m at\u0131lm\u0131\u015f olur. (…) Pa\u015fa Hazretleri, y\u00f6netiminiz d\u00f6neminde K\u00fcrdistan sorununu \u00e7\u00f6zmek istiyorsan\u0131z e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131na uygun tek yol budur. Ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir ve yoktur. Di\u011fer herhangi bir yol izlendi\u011fi taktirde elde edilecek ba\u015far\u0131n\u0131n, g\u00f6lde denizler bo\u011fan kahraman\u0131n zaferinden y\u00fcksek bir sonu\u00e7 vermeyece\u011fini kabul ediniz. Buna ra\u011fmen bunca deneyim ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde dururken g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fum yol izlenmezse, Ba\u015fkanl\u0131k amac\u0131n\u0131z\u0131n K\u00fcrdistan sorununu \u00e7\u00f6zmek de\u011fil, tersine K\u00fcrdistan yang\u0131n\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctmek oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar. Pa\u015fa Hazretleri, K\u00fcrtleri eritmek veya esir etmek emin olunuz ki, onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmekten daha zordur. K\u00fcrtlerin h\u00fcrriyeti, tabiattan do\u011fan bir \u00e7eliktir. Sadi-i \u015eirazi\u2019nin dedi\u011fi gibi, \u00e7elikle pen\u00e7ele\u015fenin sonu elini-kolunu yaralamakt\u0131r. (…) Her \u015feye ra\u011fmen M\u00fcsl\u00fcman kan\u0131 d\u00f6kerek M\u00fcsl\u00fcman kur\u015funu ile \u00f6len Anadolu yavrular\u0131na ac\u0131m\u0131yorsan\u0131z, biliniz ki K\u00fcrd\u00fcn de damarlar\u0131nda \u00f6lerek, \u00f6ld\u00fcrerek d\u00f6kece\u011fi kan her zaman i\u00e7in bolca mevcuttur. (Bkz. age, s. 579) Evet, tarihin hakl\u0131 tan\u0131kl\u0131klar\u0131ndan birini daha birlikte izledik. Celadet Al\u00ee Bed\u00eerxan, belki hi\u00e7bir zaman \u00fclkesine d\u00f6nemedi, ama Cumhuriyet\u2019in 85. y\u0131l\u0131nda tarihin kimi hakl\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ortada de\u011fil mi?..<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI \u2013 III<\/strong><\/p>\n K\u00f6y bo\u015faltma, s\u00fcrg\u00fcn ve tedip y\u00f6ntemiyle K\u00fcrdistan\u2019\u0131n demografik yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek, 1925\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 yasalar\u0131n bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcd\u00fcr. T\u00fcrk devletinin bu politikas\u0131 on y\u0131llard\u0131r K\u00fcrtler \u00fczerinde uygulanmaya devam etmektedir.<\/p>\n Cumhuriyetin kurulu\u015fundan sonra K\u00fcrtlere verilen s\u00f6zlerin hi\u00e7birisi tutulmam\u0131\u015f, aksine K\u00fcrtler yo\u011fun bir asimilasyon cenderesine al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fma yasaklan\u0131yor, okul ve askeri k\u0131\u015flalar asimilasyon merkezleri haline getiriliyordu. Hemen sonras\u0131nda ise yeni bir tarih tezi yaz\u0131larak, K\u00fcrtler asl\u0131nda T\u00fcrklerin bir kolu oldu\u011fu ispatlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. K\u00fcrtlerin ise verilen s\u00f6zlerin tutulmamas\u0131, yo\u011funla\u015fan asimilasyon \u00e7abalar\u0131na kar\u015f\u0131 isyan etmekten ba\u015fka \u00e7areleri kalm\u0131yordu.<\/p>\n E) DERS\u0130M KATL\u0130AMI VE D\u0130PLOMAT\u0130K G\u0130R\u0130\u015e\u0130MLER (1937)<\/strong><\/p>\n Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131ndan sonra, K\u00fcrdistan Teali Cemiyeti\u2019nin y\u00f6nlendirmesiyle Dersim merkez olmak \u00fczere Kuzey K\u00fcrtlerine b\u0131rak\u0131lan b\u00f6lgede \u201c\u00f6zerk bir K\u00fcrt y\u00f6netimi kurulmas\u0131 \u00e7abas\u0131na girilmi\u015f, ancak bu \u00e7aba \u201cMilli M\u00fccadele ko\u015fullar\u0131nda, kar\u015f\u0131 propaganda \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bo\u011fulup kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Lozan Antla\u015fmas\u0131\u2019ndan sonraki uygulamalar ise, ba\u015fta 1925 K\u00fcrt Ulusal Direnme Hareketi olmak \u00fczere A\u011fr\u0131, Z\u00eelan, Oromar, Tend\u00fcrek gibi bir\u00e7ok isyana, katliama, tedip (\u015fiddet y\u00f6ntemleriyle dize getirme) tenkil (cezaland\u0131rma) ve tenqil (zorla g\u00f6\u00e7\u00fcrtme ve etkisizle\u015ftirme) hareketine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. T\u00fcm bu hareketleri kanl\u0131 bi\u00e7imde bast\u0131ran kemalist y\u00f6netim 1930\u2019lu y\u0131llara gelindi\u011finde s\u0131ran\u0131n \u201cson \u00e7\u0131ban ba\u015f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen Dersim\u2019e geldi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle Cumhuriyet\u2019in 10. y\u0131l\u0131 kutland\u0131ktan hemen sonra bu konuda kollar s\u0131van\u0131yor ve gerekli haz\u0131rl\u0131klara giri\u015filiyordu. 1937 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde Dersim\u2019i vurmak i\u00e7in art\u0131k her \u015fey haz\u0131rd\u0131. Bir askeri manevra ad\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen bu vurma ve katliam 1938\u2019e kadar devam etti.<\/p>\n Dersim liderlerinin ba\u015fl\u0131calar\u0131 Seyid R\u0131za, Al\u00ee\u015f\u00ear ve Vet. Dr. Mehmet Nuri Dersim\u00ee\u2019dir. Bu \u00f6nderler aras\u0131nda en e\u011fitimlisi Nuri Dersim\u00ee\u2019dir. Elimizde Dersim \u00f6nderleri taraf\u0131ndan uluslararas\u0131 platformlara g\u00f6nderilen iki diplomatik belge bulunuyor. Bunlardan biri Nuri Dersimi taraf\u0131ndan Frans\u0131zca olarak kaleme al\u0131n\u0131p \u201cDersim A\u015firetleri Ad\u0131na Milletler Cemiyeti Umumi K\u00e2tipli\u011fine (Birle\u015fmi\u015f Milletler Genel Sekreterli\u011fine) g\u00f6nderiliyor. 20 Kas\u0131m 1937 tarihli bu Mektup, olup-bitenleri yal\u0131n bi\u00e7imde anlatmaktad\u0131r. Baz\u0131 kesitleri \u015f\u00f6yle: \u201cT\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmetinin on be\u015f y\u0131ldan beri b\u00fct\u00fcn K\u00fcrdistan\u2019da \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde izledi\u011fi yok etme siyasetini, \u00f6zellikle iki y\u0131ldan beri Dersim ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan b\u00f6lgemizde yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015fimdiye kadar \u00e7e\u015fitli yollarla uygarl\u0131k d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bak\u0131\u015flar\u0131na sundu\u011fu gibi birkez daha insanl\u0131k ve uygarl\u0131k d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en y\u00fcksek mahkemesi olan Cemiyetinize (Toplulu\u011funuza) bildirmek zorunda bulunuyoruz.<\/p>\n Irk, dil, tarih, k\u00fclt\u00fcr ve uygarl\u0131k gibi, en esasl\u0131 farklarla T\u00fcrklerden ayr\u0131 olan K\u00fcrtlerin y\u00fczy\u0131llardan beri ve T\u00fcrklerden y\u00fczy\u0131llarca \u00f6nce \u00fczerinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00f6z ve tarihi yurtlar\u0131 \u00fczerindeki ulusal hayatlar\u0131na son vermek amac\u0131yla, T\u00fcrkiye, tarihinin kaydetmedi\u011fi zul\u00fcm y\u00f6ntemlerine ba\u015fvururken, bu hareketlerine bir \u2018uygarla\u015fma\u2019 ad\u0131n\u0131 takmak suretiyle tarih ve d\u00fcnya kar\u015f\u0131s\u0131nda en ac\u0131mas\u0131z yalan\u0131 da s\u00f6ylemi\u015f oluyor. Kendi tarihi yurdu \u00fczerinde, kendi dilini ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc geli\u015ftirerek, tarihin ve uygarl\u0131\u011f\u0131n kendisine verdi\u011fi kutsal g\u00f6revi yerine getirmekten ba\u015fka bir ama\u00e7 g\u00f6zetmeyen K\u00fcrt ulusu gen\u00e7leri, ya\u015fl\u0131lar\u0131, kad\u0131nlar\u0131, k\u0131zlar\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131yla T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin \u00e7e\u015fitli \u015fekil ve sistemdeki yok etme siyasetine kurban olmaktad\u0131r. Bu h\u00fck\u00fcmet K\u00fcrt ulusunun varl\u0131\u011f\u0131na son vermek i\u00e7in aile aile, grup grup, k\u00f6y k\u00f6y zorla g\u00f6\u00e7\u00fcrtme uygulamas\u0131ndan ba\u015flayarak top, mitraly\u00f6z ve u\u00e7ak bombard\u0131manlar\u0131 ve bo\u011fucu gaz sald\u0131r\u0131lar\u0131na var\u0131ncaya kadar, hi\u00e7bir \u00f6l\u00fcm arac\u0131n\u0131 kullanmaktan \u00e7ekinmemektedir. (Bkz. K\u00fcrdistan Tarihinde Dersim\u2019den aktar\u0131larak, K\u00fcrdoloji Belgeleri, s. 177-178) \u201c \u2013 B\u00fct\u00fcn K\u00fcrt okullar\u0131n\u0131 kapatmak, K\u00fcrt diliyle her t\u00fcrl\u00fc yay\u0131n\u0131, okuyup yazmay\u0131, hatta K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fmay\u0131 en \u015fiddetli tehditlerle yasaklamak,<\/p>\n \u2013 K\u00fcrt \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n, T\u00fcrk dili ile ve T\u00fcrk okullar\u0131nda olsa bile orta ve y\u00fcksek e\u011fitim g\u00f6rmemeleri i\u00e7in \u015fiddetli \u00f6nlemler almak,<\/p>\n \u2013 T\u00fcrk ordusunda, K\u00fcrt subaylar\u0131n\u0131n yeti\u015fmemesi i\u00e7in gizli kanunlar yapmak,<\/p>\n \u2013 K\u00fcrdistan b\u00f6lgesinde hi\u00e7bir K\u00fcrd\u00fcn -sivil memurlukta bile olsa- memur al\u0131nmas\u0131na izin vermemek (buna ili\u015fkin kanun ilan edilmi\u015ftir),<\/p>\n \u2013 K\u00fcrt ve K\u00fcrdistan gibi K\u00fcrtl\u00fc\u011fe ili\u015fkin kelime ve terimleri, tarih ve co\u011frafya gibi bilimsel eserlerden ve bas\u0131ndan \u00e7\u0131karmak,<\/p>\n \u2013 Bir k\u0131s\u0131m K\u00fcrtleri kad\u0131nlar\u0131na ve gen\u00e7 k\u0131zlar\u0131na var\u0131ncaya kadar, Anadolu\u2019da en ac\u0131mas\u0131z d\u00f6nemleri geride b\u0131rakacak bir ac\u0131mas\u0131zl\u0131kla kam\u00e7\u0131 alt\u0131nda askeri in\u015faatta hizmet ettirmek,<\/p>\n \u2013 Di\u011fer bir k\u0131s\u0131m K\u00fcrtleri de b\u00fct\u00fcn mal ve e\u015fyalar\u0131ndan mahrum ederek, be\u015fer onar ki\u015filik kafileler halinde T\u00fcrk b\u00f6lgelerine, T\u00fcrk n\u00fcfusunun y\u00fczde be\u015fini ge\u00e7meyecek bi\u00e7imde zorla iskan etmek… <\/p>\n T\u00fcrk y\u00f6netiminin \u2018uygarla\u015fma\u2019 olarak sundu\u011fu uygulamalar\u0131n, K\u00fcrtlerin kimliklerinden kopar\u0131lmas\u0131ndan ve asimilasyonundan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 vurgulanan mektubun sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Birle\u015fmi\u015f Milletler\u2019e \u00e7a\u011fr\u0131da bulunularak, \u015f\u00f6yle deniyor: \u201cIrksal ve ulusal varl\u0131\u011f\u0131 ka\u00e7 kez siyasi konferanslar ve uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerle tan\u0131nm\u0131\u015f olan K\u00fcrt ulusunun insani haklar\u0131na kar\u015f\u0131 T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin bu zul\u00fcmleri, en b\u00fcy\u00fck ve biricik makam olarak tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z m\u00fcessesenizin (Birle\u015fmi\u015f Milletlerin) y\u00fcksek ve kurtar\u0131c\u0131 prensipleriyle taban tabana z\u0131tt\u0131r. Bu zul\u00fcmlere, o kurulu\u015fun asla kay\u0131ts\u0131z ve ilgisiz kalmayaca\u011f\u0131na b\u00fcy\u00fck inanc\u0131m\u0131z vard\u0131r. <\/p>\n Bu mektuplardan bir tanesi de, ilk kez Nokta dergisinin \u201c50. Y\u0131l\u0131nda Dersim \u0130syan\u0131 konulu \u00f6zel say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ngilizce kaleme al\u0131nan bu mektup ise, \u201cDersim Generali Seyid R\u0131za imzas\u0131yla \u0130ngiltere D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na g\u00f6nderiliyordu. 30 Temmuz 1937 tarihli bu mektupta da, geli\u015fmeler anlat\u0131lmakta ve \u015f\u00f6yle denmektedir: \u201cZindanlar yumu\u015fakba\u015fl\u0131 K\u00fcrt halk\u0131yla dolup ta\u015f\u0131yor. Ayd\u0131nlar kur\u015funa diziliyor, as\u0131l\u0131yor ya da T\u00fcrkiye\u2019nin soyutlanm\u0131\u015f b\u00f6lgelerine s\u00fcrg\u00fcn ediliyor… \u00dc\u00e7 milyon K\u00fcrt, benim sesimden Ekselanslar\u0131na sesleniyor ve h\u00fck\u00fcmetinizin y\u00fcksek manevi etkisinden K\u00fcrt halk\u0131n\u0131 yararland\u0131rman\u0131z\u0131 sizden rica ediyor. Evet, bu \u00e7a\u011fr\u0131dan k\u0131sa zaman sonra Seyid R\u0131za ve Al\u00ee\u015f\u00ear gibi Dersim \u00f6nderleri de katledilecek, Dr. Mehmet Nuri Dersim\u00ee ise bir daha d\u00f6nmemek \u00fczere \u00fclkesini terk edecektir. Geriye kalansa, onun bug\u00fcn de hemen t\u00fcm\u00fcyle ge\u00e7erlili\u011fini koruyan bu \u201c\u00c7a\u011fr\u0131 s\u0131 olacakt\u0131r…<\/p>\n \u2018\u015eARK ISLAHAT PLANI\u2019 UYGULAMALARI<\/strong><\/p>\n K\u00fcrtlere y\u00f6nelik k\u00fclt\u00fcrel asimilasyon, t\u00fcm resmi kurum ve kurulu\u015flar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor ve ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131nda uygulanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yordu. 1925\u2019te \u201c\u015eark Islahat Plan\u0131 ile K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fulmas\u0131 yasaklan\u0131yor, kamuya a\u00e7\u0131k yerlerde K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fanlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 ve resmi kurumlarda T\u00fcrk\u00e7e bilmeyenlerin i\u015flerinin yap\u0131lmamas\u0131 ve zorluk \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. \u0130\u015fte, M.Kemal, Cumhuriyet\u2019in kurulmas\u0131ndan sonra yeni T\u00fcrk Alfabesi ile birlikte dil ve k\u00fclt\u00fcr derlemelerine giri\u015fiyor ve \u00fcniversitelerde T\u00fcrk dilini, tarihini, edebiyat\u0131n\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc geli\u015ftirecek b\u00f6l\u00fcmler a\u00e7\u0131yor. Ancak di\u011fer k\u00fclt\u00fcrler ya g\u00f6rmezlikten geliniyor ya da onlara ipotek konuyordu. Be\u015fik\u00e7i, bu Kemalist k\u00fclt\u00fcr politikas\u0131n\u0131n ikinci aya\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131ml\u0131yor: \u201cBu konu\u015fmadan \u00e7\u0131kar\u0131lacak ikinci sonu\u00e7 \u015fudur. E\u011fer herhangi bir ulusu boyunduruk alt\u0131nda tutmak istiyorsan o ulusu Alfabesiz b\u0131rakacaks\u0131n. O ulusun dilinin, edebiyat\u0131n\u0131n geli\u015fmesini, tarihinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 yasaklayacaks\u0131n. O halk\u0131n ulusal bilince ula\u015fmas\u0131na engel olacaks\u0131n. \u00c7\u00fcnk\u00fc, ulusal bilince ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 zaman kendi tarihini, kendi hayat\u0131n\u0131 ya\u015famak isteyecek, senin boyunduru\u011funu tan\u0131mayacak, sana ba\u015fkald\u0131racakt\u0131r. \u0130\u015fte, Cumhuriyet\u2019in kurulu\u015fuyla birlikte K\u00fcrt dilinin yasaklanmas\u0131n\u0131 K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n ve tarihinin incelenmesinin engellenmesini bu \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde de\u011ferlendirmek gerekir. K\u00fcrt diline, tarihine ve edebiyat\u0131na ili\u015fkin bir iz b\u0131rakmamak i\u00e7in her \u015fey yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni do\u011fan \u00e7ocuklara K\u00fcrt\u00e7e isimler verilememesi, K\u00fcrt\u00e7e k\u00f6y ve m\u0131nt\u0131ka isimlerinin T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmesi bunlardan sadece birka\u00e7\u0131d\u0131r. (Bkz. agy)<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI\u2019NA E\u015eL\u0130K EDEN B\u0130R GENELGE (1930)<\/strong><\/p>\n \u015eu ana kadar vurgulanagelen politikalar\u0131n uygulanmas\u0131 i\u00e7in Vilayet \u0130daresi Kanunu\u2019nun 31. maddesiyle valiliklere de g\u00f6rev veriliyor. 1930 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131nca valiliklere g\u00f6nderilen \u201c\u00e7ok gizli ve ki\u015fiye \u00f6zel bir \u201cT\u00fcrkle\u015ftirme Genelgesi nde ba\u015fta K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcr\u00fc olmak \u00fczere farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerin yokedilmesi konusunda son derece ilgin\u00e7 \u00f6neriler yer al\u0131yor. Valiliklere verilen g\u00f6revlerden baz\u0131 maddeler \u015funlar:<\/p>\n \u201c1- Yabanc\u0131 leh\u00e7elerle g\u00f6r\u00fc\u015fen k\u00f6yleri isimleriyle, n\u00fcfuslar\u0131yla, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen leh\u00e7eleriyle tesbit etmek…<\/p>\n 4- Yeniden yabanc\u0131 leh\u00e7eli hi\u00e7 bir k\u00f6y\u00fcn, mahallenin kurulmas\u0131na izin vermemek…<\/p>\n 8- \u015eehir ve k\u00f6ylerde dil dernekleri kurularak, yaln\u0131z T\u00fcrk\u00e7eyi konu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmak,<\/p>\n 9- T\u00fcrkl\u00fc\u011fe ve T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye pay ve paye vermek, som T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn ve \u00f6zellikle T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fman\u0131n, yaln\u0131z \u015ferefli oldu\u011funu de\u011fil, maddeten k\u00e2rl\u0131 oldu\u011funu da kendilerine bilfiil g\u00f6stermek,<\/p>\n 10- \u00d6zellikle kad\u0131nlar aras\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmak bunlardan T\u00fcrk k\u0131zlar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmayan k\u00f6yl\u00fclerle evlendirilmesini te\u015fvik etmek <\/p>\n 11- T\u00fcrkl\u00fck toplulu\u011funun genel \u00f6zelliklerine ayk\u0131r\u0131 olan herhangi bir yabanc\u0131 hissin zarar\u0131n\u0131 ve fenal\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendilerine her vesileyle anlatmak <\/p>\n 12- K\u0131yafetin, \u015fark\u0131lar\u0131n, oyunlar\u0131n, d\u00fc\u011f\u00fcn ve toplum gelenek ve g\u00f6reneklerinin de milliyet ve \u0131rk hislerini daima uyan\u0131k tutan ve toplumlar\u0131 ge\u00e7mi\u015flerine ba\u011flayan ba\u011flar oldu\u011fu unutulmamal\u0131 bundan dolay\u0131 leh\u00e7eyle birlikte bu gibi ayk\u0131r\u0131 gelenekleri de fena ve zararl\u0131 g\u00f6rmek, o leh\u00e7eyi konu\u015fan z\u00fcmrelere mensup ki\u015filerin ve ailelerin isim ve lakaplar\u0131n\u0131 T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirmek, n\u00fcfustaki kay\u0131tlar\u0131n\u0131 ve k\u00fcnyelerini f\u0131rsat d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e d\u00fczeltmek. <\/p>\n GENELGEN\u0130N BUNDAN SONRAK\u0130 B\u00d6L\u00dcM\u00dcNDE <\/strong><\/p>\n K\u00fcrt, Bo\u015fnak, \u00c7erkez, Laz, \u00c2baza, G\u00fcrc\u00fc, T\u00fcrkmen, Tatar, Af\u015far, Pomak lakab\u0131 verilmemesi, bu adlarla an\u0131lan k\u00f6ylerin adlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi \u00f6nerilmekte ve \u015f\u00f6yle denmektedir:<\/p>\n \u201c\u00d6zetle (bu nitelikteki unsurlar\u0131n) dillerini, geleneklerini ve dileklerini T\u00fcrk yapmak, T\u00fcrk\u00fcn tarihine ve baht\u0131na ba\u011flamak her T\u00fcrk\u2019e d\u00fc\u015fen milli ve \u00f6nemli bir g\u00f6revdir. (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrtler…, s. 508-509)<\/p>\n Dahiliye Vekaleti\u2019nin (\u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131) valiliklere g\u00f6nderdi\u011fi bu gizli genelge, ku\u015fkusuz 1925\u2019te haz\u0131rlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan gizli \u2018\u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n uygulamalar\u0131ndan biriydi. \u201cK\u00fcrt\u00e7e konu\u015fman\u0131n yasaklanmas\u0131 ve konu\u015fanlar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131 <\/p>\n K\u00fcrdistan\u2019\u0131n \u2018F\u0131rat\u2019\u0131n bat\u0131s\u0131-F\u0131rat\u2019\u0131n do\u011fusu\u2019 olmak \u00fczere ikiye b\u00f6l\u00fcnmesi ve \u2018F\u0131rat\u2019\u0131n bat\u0131s\u0131\u2019n\u0131n, asimilasyona tabi tutulacak \u00f6ncelikli y\u00f6re olarak se\u00e7ilmesini hat\u0131rlat\u0131yordu.<\/p>\n BASIN, S\u0130YASET VE MAR\u015eLARDA PLANIN YANSIMALARI<\/strong><\/p>\n Kemalist rejimin bu gizli plan ve program\u0131, derhal Kemalist bas\u0131n ve yay\u0131n organlar\u0131nda da ifadesini buluyor ve tam bir propaganda sald\u0131r\u0131s\u0131 ba\u015flat\u0131l\u0131yordu. S\u00f6zgelimi ate\u015fli Kemalist kalemlerden biri olan Esat Mahmut Karakurt, A\u011fr\u0131 \u0130syan\u0131\u2019 n\u0131 bahane ederek, 1 Eyl\u00fcl 1930 tarihli Ak\u015fam gazetesinde K\u00fcrtleri \u015f\u00f6yle anlat\u0131yordu \u201cBunlara a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 vah\u015fi denilebilir. Hayatlar\u0131nda hi\u00e7bir \u015feyin fark\u0131na varmam\u0131\u015flard\u0131r. B\u00fct\u00fcn bildikleri sema (g\u00f6k) ve kayad\u0131r. Bir ay\u0131 yavrusu nas\u0131l ya\u015farsa, o da \u00f6yle ya\u015far. \u0130\u015fte A\u011fr\u0131\u2019dakiler bu nevidendir… \u015eimdi siz tasavvur edin bir kurdun, bir ay\u0131n\u0131n bile dola\u015fma\u011fa cesaret edemedi\u011fi bu yal\u00e7\u0131n kayalar\u0131n \u00fczerinde y\u0131rt\u0131c\u0131 bir hayvan hayat\u0131 ya\u015fayanlar ne derece vah\u015fidirler. Hayatlar\u0131nda ac\u0131man\u0131n man\u00e2s\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmemi\u015flerdir. Hunhar, at\u0131lgan, vah\u015fi ve y\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131rlar… \u00c7ok al\u00e7akt\u0131rlar. Yakalad\u0131klar\u0131 takdirde sizi bir kur\u015funla \u00f6ld\u00fcrmezler. G\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc oyarlar, burnunuzu keserler, t\u0131rnaklar\u0131n\u0131z\u0131 s\u00f6kerler ve \u00f6yle \u00f6ld\u00fcr\u00fcrler!.. Kad\u0131nlar\u0131 da kendileri gibi imi\u015f… <\/p>\n Burada, dikkat \u00e7eken husus, ge\u00e7mi\u015fte Osmanl\u0131\u2019n\u0131n \u201cT\u00fcrk unsura d\u00f6n\u00fck \u201cEtr\u00e2k-i n\u00e2p\u00e2k, Etr\u00e2k-i merkep-etvar, a\u011fa\u00e7 ayaklu T\u00fcrkler gibi su\u00e7lama ve k\u00f6t\u00fclemelerinin bu kez Kemalistlerce K\u00fcrtlere d\u00f6n\u00fck olarak yap\u0131lmas\u0131d\u0131r… \u00d6te yandan, hangi anlay\u0131\u015f\u0131n insan kellesi kesip, kulak ticareti yapt\u0131\u011f\u0131ysa hen\u00fcz belleklerdedir.<\/p>\n O zamanlar Kemalist rejimin yar\u0131-resmi s\u00f6zc\u00fcs\u00fc konumundaki Cumhuriyet gazetesinin 31.7.1930 tarihli n\u00fcshas\u0131nda yer alan \u015fu ifadeler de, bu tarihten sonraki uygulamalar\u0131n adeta bir habercisiydi: \u201cH\u00fck\u00fcmet, \u015eark\u2019ta umumi bir temizlik yapmaya karar vermi\u015ftir. \u0130sk\u00e2n edilmemi\u015f hi\u00e7bir a\u015firet kalmayacak, g\u00f6\u00e7ebeli\u011fi tamamen kald\u0131racak, bu kitle aras\u0131nda devlete kar\u015f\u0131 olanlar te\u2019dip edilecektir (zorla hizaya getirilecektir). Bu sebeple, kabile hayat\u0131 \u015eark havalisinde son g\u00fcnlerini ya\u015f\u0131yor. Tek bir nizam etraf\u0131nda toplanm\u0131\u015f arl\u0131-namuslu vatanda\u015flar\u0131n memleketi olacakt\u0131r. (M.\u00c7imen: D\u00fcn\u00fc ve Bug\u00fcn\u00fcyle Gerikalm\u0131\u015fl\u0131k Sorunu, \u00d6z-Ge yay.Ank.l991,s.94) Solcular\u0131m\u0131z\u0131n pek sevdi\u011fi Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00fcnl\u00fc Adalet Bakan\u0131 Mahmet Esat Bozkurt da ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7inde verdi\u011fi bir deme\u00e7te \u201cT\u00fcrkten ba\u015fka hi\u00e7 kimsenin y\u00f6netme ve ya\u015fama hakk\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 yolunda ifadeler bulunuyordu. Cumhuriyet\u2019in 10.y\u0131l\u0131na rastlayan 1933\u2019ten sonra art\u0131k hi\u00e7 bir \u015fey gizlenmeye gerek g\u00f6r\u00fclm\u00fcyordu. On y\u0131ll\u0131k s\u00fcre i\u00e7inde ba\u015fg\u00f6steren on dolay\u0131nda K\u00fcrt isyan\u0131 katliam, te\u2019dip ve tenkil y\u00f6ntemleriyle bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve art\u0131k d\u00fcze \u00e7\u0131k\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inan\u0131lmaktayd\u0131. Bu inan\u00e7, Onuncu Y\u0131l Mar\u015f\u0131\u2019na bile yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n \u201c\u00c7\u0131kt\u0131k a\u00e7\u0131k al\u0131nla on y\u0131lda her sava\u015ftan<\/p>\n On y\u0131lda on be\u015f milyon gen\u00e7 yaratt\u0131k her ya\u015ftan<\/p>\n Ba\u015fta b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n sayd\u0131\u011f\u0131 Ba\u015fkumandan<\/p>\n Demir a\u011flarla \u00f6rd\u00fck anayurdu d\u00f6rt ba\u015ftan<\/p>\n T\u00fcrk\u00fcz, Cumhuriyetin g\u00f6\u011fs\u00fcm\u00fcz tun\u00e7 siperi<\/p>\n T\u00fcrk\u2019e durmak yara\u015fmaz, T\u00fcrk \u00f6nde, T\u00fcrk ileri… <\/p>\n Ayn\u0131 anlay\u0131\u015f, Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Onuncu Y\u0131l Nutku\u2019nda da ifadesini buluyordu: \u201cYurtta\u015flar\u0131m! Az zamanda \u00e7ok ve b\u00fcy\u00fck i\u015fler yapt\u0131k. Bu i\u015flerin en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, temeli T\u00fcrk kahramanl\u0131\u011f\u0131 ve y\u00fcksek T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc olan T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019dir. (…) T\u00fcrk milletinin karakteri y\u00fcksektir. T\u00fcrk milleti \u00e7al\u0131\u015fkand\u0131r. T\u00fcrk milleti zekidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk milleti, milli birlik ve beraberlikle g\u00fc\u00e7l\u00fckleri yenmesini bilmi\u015ftir. (…) Y\u00fcksek bir insan cemiyeti olan T\u00fcrk milletinin tarihi… (…) Ne mutlu T\u00fcrk\u2019\u00fcm diyene! <\/p>\n Bu tarihten bir y\u0131l sonra 1934\u2019te, \u201c2510 Say\u0131l\u0131 Mecburi \u0130skan Kanunu \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor ve K\u00fcrt kimli\u011fini yok etme operasyonu a\u00e7\u0131ktan yasal bir d\u00fczenlemeye ba\u011flan\u0131yordu. Bu kanunun 1, 2, 9, 10, 11, 12 ve 13. maddeleri do\u011frudan K\u00fcrtlerin s\u00fcrg\u00fcn ve mecburi isk\u00e2n yoluyla asimilasyonunu h\u00fckme ba\u011fl\u0131yordu. Geriye, \u201c\u00e7\u0131ban ba\u015f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen Dersim\u2019in te\u2019dibi (zorla yola getirme) kalm\u0131\u015ft\u0131. Nitekim 1935\u2019te Tunceli Kanunlar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor ve 1937-38\u2019de bilinen Dersim katliamlar\u0131 ve mecburi isk\u00e2n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiriliyordu… Ondan sonraki s\u00fcre\u00e7 ise genel \u00e7izgileriyle biliniyor. \u0130\u015fte, siyasal-k\u00fclt\u00fcrel yak\u0131nmalar\u0131n resmi tan\u0131klar\u0131 ve san\u0131klar\u0131 ya da asimilasyon politikalar\u0131n\u0131n k\u0131sa tarih\u00e7esi…<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI\u2019NIN B\u0130R \u00d6NG\u00d6R\u00dcS\u00dc: K\u00d6Y BO\u015eALTMALAR VE K\u00dcRT S\u00dcRG\u00dcNLER\u0130<\/strong><\/p>\n D\u00f6nem d\u00f6nem gazeteler, bo\u015falt\u0131lan K\u00fcrt k\u00f6ylerinin yeniden yerle\u015fime a\u00e7\u0131lacaklar\u0131n\u0131 m\u00fcjdeliyordu!.. S\u00f6zgelimi H\u00fcrriyet gazetesi, konuya ili\u015fkin haberini \u015fu ba\u015fl\u0131kla veriyordu: \u201cBo\u015falt\u0131lan k\u00f6yler a\u00e7\u0131l\u0131yor . Haberin alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndaysa \u015f\u00f6yle deniyordu: \u201cGenelkurmay Ba\u015fkan\u0131 \u0130. H. Karaday\u0131, Ba\u015fbakan Erbakan\u2019a, ter\u00f6r nedeniyle bo\u015falt\u0131lan k\u00f6ylerin sahiplerine yeniden a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131 m\u00fcjdesini verdi. (H\u00fcr. 12.7.1996) Haberin devam\u0131ndaysa, bug\u00fcne kadar 2421 k\u00f6y ve mezran\u0131n bo\u015falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131, yerle\u015ftirme i\u015flemineyse Elaz\u0131\u011f ve Bing\u00f6l\u2019den ba\u015flanaca\u011f\u0131 bildiriliyordu. Bo\u015falt\u0131lan k\u00f6y ve mezra say\u0131s\u0131n\u0131n 3 binin \u00fczerinde oldu\u011fu konusunda elde ciddi bilgilerin bulunmas\u0131 bir yana, 21. y\u00fczy\u0131la girmeye birka\u00e7 y\u0131l kala b\u00f6ylesi bir utan\u00e7 tablosu acaba neden uygulamaya kondu?.. \u015eimdi, k\u00f6y bo\u015faltma ve s\u00fcrg\u00fcn y\u00f6ntemiyle K\u00fcrdistan\u2019\u0131n demografik yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmenin, 1925\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n ve buna ba\u011fl\u0131 yasalar\u0131n bir \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc oldu\u011funu s\u00f6ylersem, herhalde bizim a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fcl\u00fc kemalistlerimiz yine rahats\u0131z olur… Oysa, ger\u00e7ekten 1925\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan gizli \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n bir\u00e7ok maddesi k\u00f6y bo\u015faltmalar ve s\u00fcrg\u00fcn yoluyla K\u00fcrt ulusal hareketini etkisizle\u015ftirmeyi ve asimilasyonu yayg\u0131nla\u015ft\u0131rmay\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu.<\/p>\n S\u00f6zgelimi \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n 9. maddesi \u015f\u00f6yleydi: \u201cK\u00fcrt isyan\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiren ve y\u00f6netenlerle, bunlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131, yanda\u015flar\u0131 ve a\u015firet reislerinden, H\u00fck\u00fcmetin do\u011fuda kalmalar\u0131n\u0131 uygun g\u00f6rmedi\u011fi ki\u015fi, aile ve gruplar bat\u0131da H\u00fck\u00fcmetin g\u00f6sterece\u011fi yerlerde isk\u00e2n edileceklerdir. 10 Haziran 1927 tarih 1097 say\u0131l\u0131 \u201cBaz\u0131 E\u015fhas\u0131n \u015eark M\u0131nt\u0131kas\u0131ndan Garp Vilayetlerine Nakline Dair Kanun la bu s\u00fcrg\u00fcn\u00fcn boyutlar\u0131 daha da geni\u015fletilmi\u015f ve isyan b\u00f6lgesinin d\u0131\u015f\u0131na ta\u015f\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1934 y\u0131l\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan 2510 say\u0131l\u0131 \u201cMecburi \u0130sk\u00e2n Kanunu , gizli \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n resmi bir belge olarak devam\u0131 ve d\u0131\u015fa vurumuydu. Bu yasa ile 1937-38\u2019lerde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan \u201cTunceli Kanunlar\u0131 yeni k\u00f6y bo\u015faltmalara ve kitlesel s\u00fcrg\u00fcnlere kaynakl\u0131k ediyordu. Dahas\u0131, Jandarma Genel Komutanl\u0131\u011f\u0131nca, Dersim katliam\u0131ndan \u00f6nce haz\u0131rlanan \u201cDersim adl\u0131 bir gizli raporda hangi a\u015firetlerin bat\u0131da nerelere s\u00fcr\u00fclece\u011fi \u00f6nceden belirlenmi\u015fti.<\/p>\n 12 Eyl\u00fcl Askeri Cuntas\u0131 ve 1986\u2019da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Hal Yasas\u0131\u2019yla ger\u00e7ekle\u015ftirilen k\u00f6y bo\u015faltmalar ile kitlesel s\u00fcrg\u00fcnler ise, yak\u0131n d\u00f6neme rastlad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in herkesin belle\u011findedir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, halk\u0131n yerle\u015fim sorunlar\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek bir yana, bizatihi bu sorunlar\u0131 \u00e7\u0131karan, uluslararas\u0131 yerle\u015fim konferans\u0131 HAB\u0130TAT\u2019a evsahipli\u011fi yapan T.C. devletinin kendisidir. Ancak 1920\u2019lerin kafas\u0131yla K\u00fcrt sorununu \u00e7\u00f6zmeye yeltenen bug\u00fcnk\u00fc askeri-siyasi erk, tez zamanda \u00e7uvallad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc mant\u0131\u011fa ve bar\u0131\u015fa dayanmayan her zoraki \u00e7\u00f6z\u00fcm, bir\u00e7ok sorunu da beraberinde getirir. Nitekim, K\u00fcrdistan\u2019daki ana yerle\u015fim birimleri, altyap\u0131 ve kaynak yetersizli\u011finden dolay\u0131 bunca y\u00fck\u00fc \u00fcstlenemezken b\u00fcy\u00fck metropollerin varo\u015flar\u0131 da bu yo\u011fun g\u00f6\u00e7 dolay\u0131s\u0131yla adeta barut f\u0131\u00e7\u0131s\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. \u00d6te yandan, K\u00fcrdistan\u2019da tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k neredeyse t\u00fcm\u00fcyle bitti. Sava\u015f\u0131n maliyeti ise b\u00fct\u00e7enin neredeyse yar\u0131s\u0131na yakla\u015f\u0131yor. K\u0131saca, bu \u00e7\u00fcr\u00fck kantar bunca a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ta\u015f\u0131maz hale geldi. Bu nedenle, insanlar\u0131n topraklar\u0131na geri d\u00f6nmeleri bir bak\u0131ma ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz duruma gelmi\u015fti.<\/p>\n Ancak, burada bir noktaya dikkat etmek gerekiyor. Devlet, bu yerle\u015fimde yine eski kafaya giderek devlet yanl\u0131lar\u0131 ve devlet kar\u015f\u0131tlar\u0131 olmak \u00fczere halk\u0131 ikiye ay\u0131racak ve ba\u015fta korucular olmak \u00fczere devlet yanl\u0131lar\u0131na \u00f6ncelik ve ayr\u0131cal\u0131k tan\u0131yacak. Yani b\u00f6lgeyi devlet yanda\u015flar\u0131yla donatacak. Ancak bunun \u00e7\u00f6z\u00fcm olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da k\u0131sa zamanda g\u00f6recek. \u00c7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7bir k\u00f6yl\u00fc, ta\u015f\u0131n\u0131n-topra\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkas\u0131na verilmesini ve Hamidiye Alaylar\u0131\u2019ndaki gibi devlet yanl\u0131s\u0131 k\u00f6yl\u00fclerin g\u00fcd\u00fcm\u00fcnde ya\u015famay\u0131 kabul etmeyecektir.<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI \u2013 IV<\/strong><\/p>\n Nereden gelirse gelsin ev yakmalar insana ihanetle, orman yakmalar do\u011faya ihanetle, dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcm\u00fc topluma ve insanl\u0131\u011fa ihanetle e\u015fde\u011ferdir… Ge\u00e7mi\u015fte, feodalizmin yaratt\u0131\u011f\u0131 gerilim \u00e7er\u00e7evesinde ot yakma, ekin yakma ve ev yakma bir \u00f6\u00e7 alma, giderek m\u00fccadele bi\u00e7imi olarak alg\u0131lan\u0131yordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc ot k\u0131\u015f\u0131n hayvan besini, ekin insan besini ve ev bar\u0131nak olarak ya\u015famsal \u00f6neme sahipti k\u0131rsal toplumlarda. Ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019de ortaya \u00e7\u0131kan kimi orman yang\u0131nlar\u0131, bu konuyu yeniden kamuoyu g\u00fcndemine getiriyordu. 1925\u2019te ikame edilen \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019yla birlikte, K\u00fcrdistan\u2019da k\u00f6y yak\u0131p y\u0131kmalar, k\u00f6yleri ortadan kald\u0131r\u0131p halk\u0131 belli merkezlerde toplama, K\u00fcrt sorununu \u00e7\u00f6zmede bir y\u00f6ntem olarak belirlenmi\u015f ve uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6zgelimi 1925-28 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda katledilen insanlar\u0131n say\u0131s\u0131 15 binin \u00fczerindedir. \u0130l\u00e7eler itibar\u0131yla yak\u0131lan ev say\u0131lar\u0131 ise \u015f\u00f6yle s\u0131ralanmaktad\u0131r:<\/p>\n Katliam B\u00f6lgesi Yak\u0131lan Ev Say\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n Lice —- 1284<\/p>\n Darahini —- 2197<\/p>\n Nusaybin —- 440<\/p>\n Palu\/Ekin\u00f6z\u00fc —- 905<\/p>\n Ertu\u015fi —- 125<\/p>\n \u00c7apak\u00e7ur —- 576<\/p>\n Eylan —- 790<\/p>\n Midyat —- 450<\/p>\n Hasankeyf —- 37<\/p>\n Diyarbak\u0131r —- 728<\/p>\n Gen\u00e7 —- 643<\/p>\n Toplam —- 8175<\/p>\n (Kaynak: Dr. Bletch Shirgun K\u00fcrt Sorununun K\u00f6keni ve Nedenleri\u2019nden aktar\u0131larak, M.Bayrak K\u00fcrdoloji Belgeleri, s. 101-110) K\u0131lavuz\u2019un \u201cK\u00f6yde e\u015fk\u0131ya aramas\u0131 ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, evlerin nas\u0131l yak\u0131laca\u011f\u0131 \u015f\u00f6yle anlat\u0131l\u0131yor: \u201cDamlar ta\u015f ve topraktan ibaret olup, yaln\u0131z tavan ve direkleri ve a\u011fa\u00e7 dallar\u0131 vard\u0131r. Bunlar\u0131 yakmak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Ancak dam \u00fcst\u00fcnden bir k\u0131s\u0131m toprak at\u0131larak a\u011fa\u00e7lar meydana \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Toplanacak odun ve \u00e7al\u0131lar burada yak\u0131lmak suretiyle bina ate\u015fe verilir. O da, kap\u0131s\u0131ndan i\u00e7eriye odun y\u0131\u011farak ate\u015fleme sureti ile geni\u015fletilir. (Bkz. H\u0131d\u0131r G\u00f6kta\u015f: K\u00fcrtler-\u0130syan-Tenkil, \u0130st, 1991, s. 141)<\/p>\n Evrensel gazetesinde g\u00f6\u00e7 ve tehcir konusunda bir yaz\u0131 okumu\u015ftum (14.6.1995). Semra Somersan imzal\u0131 yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131: \u201cErgenekon\u2019a inanan Prof\u2019un k\u00f6y\u00fcn\u00fc yak\u0131yorlar . Haberde Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc Profes\u00f6r Hamza Ero\u011flu\u2019nun Siirt\u2019e ba\u011fl\u0131 Salanzo (Yedikap\u0131) adl\u0131 k\u00f6y\u00fcn\u00fcn askerler taraf\u0131ndan yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Ergenekoncu Prof. Ero\u011flu\u2019nun, Demirel dahil Ankara\u2019daki t\u00fcm giri\u015fimlerinin sonu\u00e7suz kald\u0131\u011f\u0131, Jandarma Karakolunun iki y\u0131ld\u0131zl\u0131 Astsubay Komutan\u0131\u2019n\u0131n, \u201conlar da kim? Burada benim dedi\u011fim ge\u00e7er dedi\u011fi ve Salanzo\u2019yu yak\u0131p y\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bildiriliyordu.<\/p>\n Bu durum, kimilerini yad\u0131rgatabilir, ama beni yad\u0131rgatm\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu, daha 1925\u2019te kararla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve askerlere verilmi\u015f bir g\u00f6revdir!.. Ya orman yakmalar… \u201cE\u015fk\u0131ya takibi ve e\u015fk\u0131yan\u0131n gizlenmesini \u00f6nleme gerek\u00e7esiyle bu da onlarca y\u0131ld\u0131r K\u00fcrdistan\u2019da y\u00fcr\u00fct\u00fclegelen bir y\u00f6ntemdir. B\u00f6lgenin a\u011fa\u00e7s\u0131zla\u015fmas\u0131n\u0131n nedeni, herhalde yaln\u0131zca yakacak sa\u011flama de\u011fildi.<\/p>\n Hat\u0131rl\u0131yorum, daha 1970\u2019li y\u0131llarda Tekin S\u00f6nmez adl\u0131 \u015fair-gazeteci bir arkada\u015f, K\u00fcrdistan\u2019da kas\u0131tl\u0131 orman yakmalar\u0131n\u0131 i\u015fleyen bir r\u00f6portaj yay\u0131mlam\u0131\u015f ve bunu 1977\u2019de kitap olarak yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131. Ad\u0131 m\u0131, ad\u0131 \u2018Orman\u0131 Yedi Fa\u015fistler\u2019di… \u0130\u015fte size, herkesin belirli dersler \u00e7\u0131karabilece\u011fi 30 y\u0131l \u00f6ncesinin belgesel bir edebiyat \u00fcr\u00fcn\u00fc. Gizli belgeler ve kitaplar, \u00e7irkin politikalar\u0131 b\u00f6yle eleveriyor i\u015fte…<\/p>\n B\u0130R \u015eARK ISLAHAT PLANI UYGULAMASI OLARAK S\u00d6M\u00dcRGELE\u015eT\u0130RME<\/strong><\/p>\n Cumhuriyet d\u00f6neminden bu yana zaman zaman h\u00fck\u00fcmetler, \u201cOsmanl\u0131\u2019n\u0131n k\u00f6t\u00fc idaresi ve derebeylerin elinde zar a\u011flayan da\u011f T\u00fcrklerini kurtarmak i\u00e7in hamasi nutuklar atar, ancak bu \u2018da\u011f T\u00fcrkleri\u2019nin makus talihi bir t\u00fcrl\u00fc yenilmez ve kaderi de\u011fi\u015fmez…<\/p>\n Mustafa Kemal, Albay olarak Silvan\u2019da ve Pa\u015fa olarak Diyarbak\u0131r\u2019da g\u00f6rev yaparken, K\u00fcrtlerle yak\u0131n diyaloga girerek, onlar\u0131 a\u011fa ve \u015feyhlerin bask\u0131s\u0131ndan kurtaraca\u011f\u0131na \u00f6yle inand\u0131r\u0131r ki, emek\u00e7i K\u00fcrtler adeta kendisine taparlar. O, Hasan Hayri komutas\u0131nda t\u00fcm\u00fcyle K\u00fcrtlerden olu\u015fan bir \u00f6zel koruma taburu olu\u015fturur, yoksul K\u00fcrt \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 arabas\u0131nda ta\u015f\u0131r. Bat\u0131l\u0131lar\u0131n s\u00f6yleyi\u015fiyle o adeta bir \u2018K\u00fcrt Lawrens\u2019i kesilir.<\/p>\n Devlet Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neminde de benzeri s\u00f6ylemleri s\u00fcrd\u00fcrmesine kar\u015f\u0131n, hi\u00e7bir zaman i\u015fbirlik\u00e7i K\u00fcrt a\u011fa ve \u015feylerine dokunmad\u0131\u011f\u0131 gibi onlarla \u00f6rt\u00fcl\u00fc ya da a\u00e7\u0131k bir dayan\u0131\u015fma i\u00e7ine girer. 1923\u2019ten itibaren K\u00fcrdistan temsilcisi olarak kendi b\u00fcrokratlar\u0131n\u0131 Meclis\u2019e atar bunlara birka\u00e7 da K\u00fcrt a\u011fas\u0131 e\u015flik eder. Atad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcrokratlar, genellikle K\u00fcrt ulusal hareketlerine kar\u015f\u0131 ve K\u00fcrt asimilasyonunda g\u00f6rev alm\u0131\u015f kimselerdir. Cumhuriyetin 50. y\u0131l\u0131 dolay\u0131s\u0131yla haz\u0131rlanan TBMM Alb\u00fcm\u00fc incelendi\u011finde, bu ger\u00e7ek b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kar. Ulusal demokratik haklar bir yana, halk\u0131n ekonomik ve sosyal durumunu d\u00fczeltecek toprak reformu ve teknik yat\u0131r\u0131mlara hi\u00e7bir zaman giri\u015filmez.<\/p>\n Toplumsal kalk\u0131nmay\u0131 sa\u011flayacak bu t\u00fcr uygulamalar bir yana resmi bina ve demiryolu, karayolu gibi yat\u0131r\u0131mlar da salt g\u00fcvenlik nedeniyle ve K\u00fcrdistan\u2019dan hammadde sevkiyat\u0131 i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Bak\u0131n\u0131z, devletin K\u00fcrt politikas\u0131n\u0131 belirleyen gizli \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019n\u0131n ilgili maddelerinde neler \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor <\/p>\n Madde-18) H\u00fck\u00fcmet binalar\u0131 ve jandarma karakollar\u0131, askeri yap\u0131lar ve s\u0131n\u0131r karakollar\u0131 s\u00fcratle in\u015fa edilecektir.<\/p>\n Madda-19) B\u00f6lgedeki b\u00fct\u00fcn yollar\u0131n in\u015faat program\u0131 Umumi M\u00fcfetti\u015flik\u2019\u00e7e d\u00fczenlenir. \u00d6ncelikle genel ve \u00f6zel y\u00f6netim i\u00e7in gerekli, \u00f6nemli askeri ula\u015f\u0131m yollar\u0131 yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Madde-21) T\u00fcm karakollar, savunmaya elveri\u015fli bi\u00e7imde in\u015fa edilmekle birlikte, telefon ve helyosta ile donanmal\u0131d\u0131r. Bu b\u00f6lgede birka\u00e7 telsiz istasyonu bulunmalad\u0131r. (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrtler ve Ulusal-Demokratik M\u00fcc. s. 487-488)<\/p>\n O tarihten sonra K\u00fcrdistan\u2019da yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlar hep g\u00fcvenli\u011fe d\u00f6n\u00fck oluyor ve yukar\u0131da \u00f6ng\u00f6r\u00fclenlere ek olarak bol miktarda hapishane yap\u0131l\u0131yordu. Yakla\u015f\u0131k 40 y\u0131l T\u00fcrkiye\u2019nin kaderinde s\u00f6z sahibi olan Cumhurba\u015fkan\u0131 S\u00fcleyman Demirel de, d\u00f6nemin Ba\u015fbakan\u0131 Tansu \u00c7iller\u2019e bir \u201cG\u00fcneydo\u011fu Raporu veriyor ve \u00e7e\u015fitli \u00f6nerilerde bulunuyordu. Demirel, raporunda eski deyimle tecah\u00fcl-\u00fc arifaneden yani bilip bilmezlikten gelerek kimi \u00f6neriler s\u0131ral\u0131yor. Sanki kendisi de olup bitenlerin en \u00f6nemli sorumlular\u0131ndan biri de\u011filmi\u015f gibi. Raporunda \u2018G\u00fcneydo\u011fu \u0130llerinin Genel Durumu\u2019nu \u015f\u00f6yle belirliyor: \u201c\u015eehirlere a\u015f\u0131r\u0131 g\u00f6\u00e7 var. Bunun sonucu olarak \u015fehirlerde i\u00e7me suyu, kanalizasyon, yollar, belediye hizmetleri, e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k hizmetleri yetersiz. \u0130\u015fsizlik, en b\u00fcy\u00fck sorun. Konut, en b\u00fcy\u00fck ikinci sorun. K\u0131rsal kesimde meralar, meyve ve sebze bah\u00e7eleri, tarlalar b\u00fcy\u00fck \u00e7apta terk edilmi\u015f. Hayvanc\u0131l\u0131k can \u00e7eki\u015fiyor. Okullar\u0131n \u00e7o\u011fu kapal\u0131. (Bkz. H\u00fcr. 25.7.1995)<\/p>\n \u0130nsan\u0131n, burada \u201cg\u00fcnayd\u0131n! diyesi geliyor. Sanki t\u00fcm bunlar kendili\u011finden olmu\u015f ve Demirel aydan yeni gelmi\u015f. Ve kimi y\u00fczeysel yat\u0131r\u0131m \u00f6nerilerinin yan\u0131nda, manevi propaganda i\u00e7in b\u00f6lgeye \u201cen iyi imam, hoca ve m\u00fcft\u00fclerin g\u00f6nderilmesi \u00f6neriliyor… Di\u011fer yat\u0131r\u0131m \u00f6nerileri, neredeyse 85 y\u0131l \u00f6nce \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019nda \u00f6nerilenlerin ayn\u0131s\u0131.<\/p>\n 1995 y\u0131l\u0131 i\u00e7inde Birle\u015fmi\u015f Milletler Kalk\u0131nma Program\u0131\u2019n\u0131n deste\u011fiyle T\u00fcrk bilim adamlar\u0131nca haz\u0131rlanan \u0130nsani Kalk\u0131nma Raporu\u2019nda \u201cG\u00fcneydo\u011fu\u2019nun yat\u0131r\u0131m yoksulu ve mahrumiyet b\u00f6lgesi oldu\u011fu \u00e7arp\u0131c\u0131 bi\u00e7imde ortaya konuyordu: \u201cT\u00fcrkiye\u2019de b\u00f6lgesel e\u015fitsizlik, k\u00f6y-\u015fehir ve cinsiyet e\u015fitsizli\u011fi ya\u015fan\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019deki 73 \u015fehirden 8\u2019i y\u00fcksek, 53\u2019\u00fc orta, 12\u2019si de d\u00fc\u015f\u00fck insani kalk\u0131nma grubunda bulunurken G\u00fcneydo\u011fu\u2019daki illerin hepsi d\u00fc\u015f\u00fck kalk\u0131nma grubunda yer al\u0131yor. (Cum.11-18.8.1996)<\/p>\n 1997 y\u0131l\u0131 i\u00e7inde yeni H\u00fck\u00fcmet, Siirt\u2019e \u00e7\u0131karma yap\u0131yor ve tantanal\u0131 bir Bakanlar Kurulu toplant\u0131s\u0131 yap\u0131yordu. Ancak bu defa da, \u015fah\u0131slar de\u011fi\u015fmi\u015f ama anlay\u0131\u015f de\u011fi\u015fmemi\u015fti. H\u00fck\u00fcmetin, K\u00fcrt k\u00f6kenli \u201cDo\u011fu ve G\u00fcneydo\u011fu\u2019dan Sorumlu Devlet Bakan\u0131 Salih Y\u0131ld\u0131r\u0131m toplant\u0131 \u00f6ncesinde \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cHalk bu kez de hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frarsa neler olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek bile istemiyorum… (Cum.5.9.1997) Biz de d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz da, hamam de\u011fi\u015fmedik\u00e7e, tellaklar\u0131n de\u011fi\u015fmesinin bir \u015fey de\u011fi\u015ftirmeyece\u011fi, \u00fcstteki \u00f6rneklerden belli de\u011fil mi?..<\/p>\n ACI GER\u00c7EK: B\u00d6LGELERARASI SERMAYE-SEFALET U\u00c7URUMU<\/strong><\/p>\n Devlet \u0130statistik Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn 1989 y\u0131l\u0131ndaki verilerine g\u00f6re, T\u00fcrkiye\u2019nin en zengin 10 ili \u015f\u00f6yle: Kocaeli\/\u0130zmit, \u0130stanbul, \u0130zmir, \u0130\u00e7el, Zonguldak, Bursa, Tekirda\u011f, Ankara, Eski\u015fehir, K\u0131rklareli. Ayn\u0131 d\u00f6nemde T\u00fcrkiye\u2019nin en yoksul 10 ili ise \u015f\u00f6yle s\u0131ralan\u0131yordu: Hakkari, Bing\u00f6l, A\u011fr\u0131, Bitlis, Ad\u0131yaman, Mu\u015f, Tunceli, Van, Kars, Diyarbak\u0131r. (Bkz. Sabah gaz. 8.9.1989)<\/p>\n Bu sermaye-sefalet u\u00e7urumunun 1989-2000 aras\u0131nda daha da derinle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemeye bilmem gerek var m\u0131? Bir zamanlar d\u00fcnyan\u0131n en verimli topraklar\u0131na sahip olan Mezopotamya\u2019n\u0131n ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yine bir\u00e7ok yeralt\u0131 maden ve petrol zenginliklerinin yan\u0131 s\u0131ra \u00e7a\u011f\u0131n en \u00f6nemli de\u011ferlerinden su kaynaklar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne oturan K\u00fcrdistan\u2019\u0131n bug\u00fcnk\u00fc sakinleri d\u00fcnyan\u0131n en sefil ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorlar. Askeri \u00e7\u00f6pl\u00fcklerde beslenen \u00e7ocuklar\u0131 g\u00f6ren \u2018insan\u2019lar\u0131n y\u00fczleri k\u0131zar\u0131yor…<\/p>\n Asl\u0131nda K\u00fcrt sorununun d\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc, \u00f6nce \u0130ttihad\u00e7\u0131larca, ondan sonra da o gelenekten gelen Takrir-i S\u00fck\u00fbncularca at\u0131ld\u0131. Bunun belgesi 1925\u2019te gizlice haz\u0131rlan\u0131p y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan \u015eark Islahat Plan\u0131\u2019d\u0131r. Bu plan\u0131 haz\u0131rlayanlardan d\u00f6nemin \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 Cemil (Uybad\u0131n) ne diyordu: \u201cK\u00fcrdistan, umumi valilikle ve m\u00fcstemleke (s\u00f6m\u00fcrge) y\u00f6ntemiyle idare edilmelidir. \u0130\u015fte, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki b\u00f6lgeleraras\u0131 sermaye-sefalet \u00e7eli\u015fkisini yans\u0131tan tablo, bu anlay\u0131\u015f\u0131n eseridir…<\/p>\n S\u00dcRG\u00dcN, SANS\u00dcR VE YASAKLA K\u00dcRT SORUNU \u00c7\u00d6Z\u00dcL\u00dcR M\u00dc?<\/strong><\/p>\n \u015eark Islahat Plan\u0131 nedeniyle K\u00fcrdistan\u2019a y\u00f6nelik y\u00f6netim yasalar\u0131 hep farkl\u0131 olmu\u015f. Takrir-i S\u00fck\u00fbn ve bu \u00e7er\u00e7evede d\u00fczenlenen \u201cSans\u00fcr ve S\u00fcrg\u00fcn Talimnameleri , 1927\u2019de \u00e7\u0131kar\u0131lan \u201cBaz\u0131 E\u015fhas\u0131n \u015eark M\u0131nt\u0131kas\u0131ndan Garp Vilayetlerine Nakline Dair Kanun , bug\u00fcnk\u00fc koruculuk sisteminin \u00f6ncelini olu\u015fturan \u201c\u0130zale-i \u015eekavet Kanunu , 1934\u2019te y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konan \u201cMecburi \u0130sk\u00e2n Kanunu , daha sonra gelen \u201cTunceli Kanunlar\u0131 , askeri cunta taraf\u0131ndan 1980\u2019den sonra uygulamaya konan 2932 say\u0131l\u0131 \u201cK\u00fcrt\u00e7e\u2019yi yasaklayan kanun ve tabii bunun anas\u0131 Ald\u0131ka\u00e7t\u0131 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n kimi \u00f6zel h\u00fck\u00fcmleri ile son Ter\u00f6rle M\u00fccadele Kanunu gibi yasal d\u00fczenlemeler, bu \u201cret, inkar ve asimilasyon politikas\u0131n\u0131n k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyor.<\/p>\n 1925 ve 1990 Takrir-i S\u00fck\u00fbn\u2019lar\u0131n\u0131n ayr\u0131nt\u0131l\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131na girmenin yeri buras\u0131 de\u011fil. Ancak \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyelim ki eski kanun da koruculuk sistemini \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu, bu kanun da \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor ve peki\u015ftiriyor eski kanun da \u201cHavali-i \u015earkiyede \u0130dare-i \u00d6rfiye M\u0131ntakas\u0131nda Tatbik Edilecek Sans\u00fcr Talimatnamesi yle yayg\u0131n bir sans\u00fcr\u00fc \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu, 1990 Kararnameleri de… Eski kanun da ba\u015fta halk\u0131n liderlerine y\u00f6nelik olmak \u00fczere \u201cs\u00fcrg\u00fcnler i \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu, bu kanun da… Her ne kadar Mustafa Kemal, \u201cKan ile yap\u0131lan ink\u0131l\u00e2plar daha muhkem olur, kans\u0131z ink\u0131l\u00e2p ebed\u00eele\u015ftirilemez diyorsa da, bunun ger\u00e7ek\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sonraki geli\u015fmeler g\u00f6stermi\u015ftir. Tabii 1923\u2019te Bursa\u2019da s\u00f6ylenen bu s\u00f6zlerden iki y\u0131l sonra ger\u00e7ekle\u015ftirilen Takrir-i S\u00fck\u00fbn\u2019un bir \u201cink\u0131l\u00e2p m\u0131 yoksa ba\u015fka bir dava arkada\u015f\u0131 olan milletvekili Ekrem Rize\u2019nin dedi\u011fi gibi, demokratikle\u015fmeye ve \u00f6zg\u00fcrle\u015fmeye darbe vuran bir \u201cgerile\u015fme hareketi mi oldu\u011fu ayr\u0131 konu…<\/p>\n K\u0131saca, 1925 Takrir-i S\u00fck\u00fbn\u2019u ve devam\u0131 yasal d\u00fczenlemeler nas\u0131l T\u00fcrk ve K\u00fcrt halklar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fckten ba\u015fka hi\u00e7bir yarar getirmediyse, 1990 Kararnameleri\u2019nin ve TMK\u2019n\u0131n da getirece\u011fi oydu. Kan, g\u00f6zya\u015f\u0131, kinlerin bileylenmesi \u015fiddetin yeniden kan\u0131, kan\u0131n yeniden \u015fiddeti do\u011furmas\u0131… Bu anlay\u0131\u015f, 1925\u2019ten sonra 20 dolay\u0131nda isyan ve katliamdan ba\u015fka ne yaratt\u0131 ki, bug\u00fcn ne yarats\u0131nd\u0131?…<\/p>\n ASKER\u0130 Y\u00d6NTEM \u00c7\u00d6Z\u00dcM DE\u011e\u0130L<\/strong><\/p>\n Askeri y\u00f6ntemin \u00e7\u00f6z\u00fcm olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu \u00fclkeyi y\u00f6netenler bilmiyorlar m\u0131 peki? \u015eayet bilmiyorlarsa, K\u00fcrt sorununda ve ba\u015fkaca ulusal ve toplumsal sorunlarda askeri y\u00f6ntemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm getiremeyece\u011fini, askerlerin \u00f6nerisi ve TBMM\u2019nin onay\u0131yla uygulanan s\u0131k\u0131y\u00f6netimler listesiyle birkez daha g\u00f6zlerinin \u00f6n\u00fcne serelim. Evet, 1920-27 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00d6rfi \u0130dare, 1927-47 y\u0131llan aras\u0131nda Umumi M\u00fcfetti\u015flik, o tarihten sonra da s\u0131k aral\u0131klarla S\u0131k\u0131y\u00f6netim ve 1986 y\u0131l\u0131ndan sonra ise Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Hal uygulamas\u0131. Birlikte izleyelim:<\/p>\n 1- Sivas\u2019ta Ko\u00e7giri Hareketi dolay\u0131s\u0131yla ilan edilmi\u015f olan \u0130dare-i \u00d6rfiye\u2019nin ref\u2019i (kald\u0131r\u0131lmas\u0131) hakk\u0131nda kararname. No: 427 Tarih: 12.12.1920.<\/p>\n 2- Mamuret\u00fclaziz, Erzincan, Divri\u011fi ve Zara kazalar\u0131nda idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131 hakk\u0131nda kararname. No: 727 Tarih: 10.3.1921.<\/p>\n 3- \u015eark vilayetlerinin bir k\u0131sm\u0131nda (Elaziz, Gen\u00e7, Mu\u015f, Ergani, Dersim, Diyarbekir, Mardin, Urfa, Siverek, Siirt, Bitlis, Van, Hakkari, Malatya, Ki\u011f\u0131 ve H\u0131n\u0131s) idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131na m\u00fctedair karar. No: 114, Res. Gaz. No: 85 Tarih: 25 \u015eubat 1925.<\/p>\n 4- \u015eark vilayetlerinin bir k\u0131sm\u0131nda ilan edilen idare-i \u00f6rfiyenin (1) ay daha temdidine (uzat\u0131lmas\u0131na) dair karar. No: 121 R. G. No: 90 Tarih: 23.3.1925.<\/p>\n 5- \u015eark vilayetlerinin bir k\u0131sm\u0131nda ilan edilen idare-i \u00f6rfiyenin (7) ay daha temdidine (uzat\u0131lmas\u0131na) dair karar. No: 133 R. G. No: 96, Tarih: 20.4.1925.<\/p>\n 6- \u0130dare-i \u00f6rf\u0131yenin temdidine dair karar. No: 163 Tarih: 25.11.1925.<\/p>\n 7- Erzurum vilayeti dahilinde (1) ay m\u00fcddetli idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131na dair karar. No: 167. Tarih: 25.11.1925.<\/p>\n 8- \u0130syan sahas\u0131 ve civar\u0131ndaki vilayetlerde ilan edilmi\u015f olan idare-i \u00f6rfiyenin (1) sene daha temdidine dair karar. No: 271. Tarih: 22. 11.1926.<\/p>\n 9- Gen\u00e7, Mu\u015f, Erzincan, Elaziz, Dersim, Diyarbekir, Mardin, Siverek, Urfa, Siirt, Bitlis, Van ve Hakkari vilayetlerinde ve Erzurum\u2019un Ki\u011f\u0131 ve H\u0131n\u0131s kazalar\u0131nda (1) ay m\u00fcddetle idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131na dair kararname. No: 11547. Tarih: 23.2.1925.<\/p>\n 10- Malatya vilayetinde (1) ay m\u00fcddetle idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131na dair Kararname. No: 1551 Tarih: 24.2.1925.<\/p>\n 11- 1547 ve 1551 No\u2019lu kararnamelerle ilan edilen idare-i \u00f6rfiyenin (1) ay m\u00fcddetle temdidine dair kararname. No: 1640 Tarih: 23.3.1925.<\/p>\n 12- Erzurum vilayet dahilinde (1) ay m\u00fcddetle idare-i \u00f6rfiye ilan\u0131na dair kararname. No: 2754 Tarih: 24.11.1925. (NOT: Bu arada, 1927-1947 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 20 y\u0131l s\u00fcreyle Umumi M\u00fcfetti\u015flik y\u00f6netimi h\u00e2kimdir.)<\/p>\n 13- Ankara, \u0130stanbul ve Kocaeli gibi i\u015f\u00e7i ve K\u00fcrt yo\u011funluklu illerde 1963\u2019ten 1970 y\u0131l\u0131na kadar 7 defa S\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan\u0131.<\/p>\n 14- \u0130stanbul, Kocaeli, \u0130zmir, Ankara, Adana, Hatay. Diyarbak\u0131r ve Siirt illerini de kapsayan s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan\u0131na dair TBMM karan. No: 250 Tarih: 26.4.1971.<\/p>\n 15- Ayn\u0131 illerde s\u0131k\u0131y\u00f6netim s\u00fcresinin uzat\u0131lmas\u0131na dair TBMM karar\u0131. No: 251. Tarih: 26.5.1971.<\/p>\n 16- Ayn\u0131 illerde s\u0131k\u0131y\u00f6netim uzatmalar\u0131 (1975\u2019te Hakkari ve Mardin illeri de ekleniyor.)<\/p>\n 17- 1972 y\u0131l\u0131ndan 1975 y\u0131l\u0131na kadar k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fikliklerle ayn\u0131 illerde 25 defa daha TBMM karar\u0131yla s\u0131k\u0131y\u00f6netim uzatmalar\u0131 (1975\u2019te Hakkari ve Mardin illeri de ekleniyor).<\/p>\n 18- Adana, Ankara, Bing\u00f6l, Elaz\u0131\u011f, Erzincan, Erzurum, Gaziantep, \u0130stanbul, Kahramanmara\u015f, Kars, Malatya, Sivas ve Urfa illerinde s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan\u0131na dair TBMM karar\u0131. No: 518 Tarih: 26. 12. 1978.<\/p>\n 19- S\u0131k\u0131y\u00f6netim Ad\u0131yaman, Diyarbak\u0131r, Hakkari, Mardin, Siirt, Tunceli illerini de kapsayarak 1978, 1979, 1980 y\u0131llar\u0131nda (8) defa uzat\u0131lm\u0131\u015f.<\/p>\n 20- Parlamento ve H\u00fck\u00fcmetin feshedilmesi ve Parlemento \u00fcyelerinin dokunulmazl\u0131klar\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve b\u00fct\u00fcn yurtta s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan edilmesi hakk\u0131nda Milli G\u00fcvenlik Konseyi bildirisi. Tarih: 12 Eyl\u00fcl 1980.<\/p>\n 21- MGK\u2019nin S\u0131k\u0131y\u00f6netim karar\u0131 1980 y\u0131l\u0131ndan 1986 y\u0131l\u0131na kadar, hemen t\u00fcm K\u00fcrt yo\u011funluklu illeri kapsayacak bi\u00e7imde (11) defa d\u00f6rder ayl\u0131k s\u00fcrelerle uzat\u0131l\u0131yor.<\/p>\n 22- 1986 y\u0131l\u0131ndan itibaren \u2018Do\u011fu \u0130llerinde Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Hal Uygulamas\u0131\u2019na ge\u00e7iliyor ve bu uygulama t\u0131pk\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki Umumi M\u00fcfetti\u015flik gibi Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Hal B\u00f6lge Valili\u011fi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor 90\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n sonlar\u0131na kadar devam ediyor. Salt Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Hal Uygulamas\u0131 23 kez uzat\u0131lm\u0131\u015f. (Bkz. TBMM K\u00fct\u00fcphane-Dok\u00fcmantasyon ve Terc\u00fcme M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\/Ara\u015ft\u0131rma Servisi: S\u0131k\u0131y\u00f6netimler)<\/p>\n SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n Bu k\u0131sa irdelemeden de anla\u015f\u0131l\u0131yor ki resmi ideoloji, tarihsel ve toplumsal ger\u00e7ekli\u011fimize ters d\u00fc\u015fen bir s\u00f6ylemin ad\u0131d\u0131r. Bunu kavrayabilmek i\u00e7in ise, d\u00fc\u015f\u00fcnceyi birazc\u0131k olsun temellendirmek bile yeterlidir!..<\/p>\n \u0130\u015fte, K\u00fcrt sorunu ba\u015fta olmak \u00fczere g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar s\u00fcregelen bir\u00e7ok sorunun temelinde, \u2018tek tiple\u015ftirme\u2019yi dayatan bu resmi ideoloji yatmaktad\u0131r\u2026 Oysa, K\u00fcrt ayd\u0131nlanma hareketi, \u201cMilli M\u00fccadele y\u0131llar\u0131n\u0131n o dar ve zor g\u00fcnlerinde \u201ckara g\u00fcn dostlu\u011fu g\u00f6stermi\u015f ve \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015fen sorumlulu\u011fu yerine getirmi\u015fti.<\/p>\n S\u00f6zgelimi Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey, 1925\u2019te idam edilmeden iki y\u0131l \u00f6nce daha Lozan Anla\u015fmas\u0131, ayakta alk\u0131\u015flanan \u015fu konu\u015fmay\u0131 yap\u0131yordu: \u201cK\u00fcrd\u00fcn birli\u011fi, K\u00fcrd\u00fcn itaati, K\u00fcrd\u00fcn iki par\u00e7aya ayr\u0131lmas\u0131nda de\u011fil, bir par\u00e7a halinde idare edilmesindedir\u2026 T\u00fcrk\u2019le K\u00fcrt i\u015fbirli\u011fi ederek ya\u015famazlarsa, ikisi i\u00e7in son yoktur. Bundan dolay\u0131 herhangi birisi di\u011ferine ihanet ederse, ikisi i\u00e7in de akibet (son, gelecek) yoktur. (Bkz. TBMM Gizli Celse Zab\u0131tlar\u0131, IV, s. 163)<\/p>\n K\u00fcrt ayd\u0131nlanma hareketinin, \u015eark Islahat Plan\u0131 kar\u015f\u0131 1926\u2019da H\u00fck\u00fcmete verdi\u011fi Muht\u0131ra-Mektup\u2019taki \u015fu \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerisi ise, 80 y\u0131l sonra bug\u00fcn bile ge\u00e7erlili\u011fini korumaktad\u0131r: \u201cTek \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu ve ila\u00e7 20. y\u00fczy\u0131l uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ulus ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck prensiplerine sayg\u0131 ve uyma ile K\u00fcrtler\u2019in ya\u015fam hakk\u0131n\u0131 kabullenmek ve bu suretle Avrupal\u0131lar\u2019a, dost ve d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 olgunlu\u011funu ve siyasi yeterlili\u011fini g\u00f6stermektir. (Bkz. M. Bayrak: K\u00fcrtler ve Ulusal-Demokratik M\u00fccadeleleri, \u00d6zge Yay. Ank. 1993, s. 498) \u015eARK ISLAHAT PLANI \u2013 V<\/strong><\/p>\n T\u00fcrk devletinin K\u00fcrtlere y\u00f6nelik inkar ve imha siyasetini bir proje halinde devreye soktu\u011fu \u015eark Islahat Plan\u0131, g\u00fcncellenerek s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. \u00d6yle ki, 1925 y\u0131l\u0131ndan haz\u0131rlanan bu plan\u0131n bir\u00e7ok maddesi, hala farkl\u0131 yol ve y\u00f6ntemlerle uygulan\u0131yor. Bu anlamda denilebilir ki, 1925\u2019lerden bug\u00fcne T\u00fcrk devletinin K\u00fcrtlere ve di\u011fer halklara yakla\u015f\u0131m\u0131nda bir milim ilerleme s\u00f6z konusu de\u011fil…<\/p>\n \u015eARK ISLAHAT PLANI 24 EYL\u00dcL 341 (1925)<\/strong><\/p>\n \u0130rtica hadisesinde mahall-i ceryan olan vilayetlerimizdeki m\u00fc\u015fahedat\u0131 tetkik ve icabeden tedabiri tezekk\u00fcr ve bir rapor halinde tanzim eylemek \u00fczere Dahiliye Vekili Cemil, Adliye Vekili Mahmut Esat, \u00c7ank\u0131r\u0131 Mebusu Mustafa Abd\u00fclhalik beylerle Erk\u00e2n-\u0131 Harbiye-i Umumiye Reisi sanisi Mirliva K\u00e2z\u0131m Pa\u015fa\u2019n\u0131n i\u015ftirakile bir Enc\u00fcmen te\u015fkili hakk\u0131ndaki 8\/Eyl\u00fcl\/341 tarih ve 2536 numaral\u0131 mahrem \u0130cra Vekilleri Heyeti Kararnamesi mucibince Dahiliye Vek\u00e2letinde i\u00e7tima ve netice-i m\u00fczakeratta berve\u00e7h-i \u00e2ti mukarrerat\u0131n arz\u0131na karar verilmi\u015ftir:<\/p>\n Plan Uygulan\u0131ncaya Kadar Askeri Y\u00f6netim:<\/strong><\/p>\n 1- \u015eark vil\u00e2yetlerinde mevcut idare-i \u00f6rfiye berve\u00e7h-i \u00e2ti pro\u011fram\u0131n hitam-\u0131 tatbikine kadar idame olunacakt\u0131r.<\/p>\n 2- T\u00fcrkiye 5 umumi m\u00fcfetti\u015flik m\u0131nt\u0131kas\u0131na tefrik edilmi\u015ftir. 5\u2019inci Umumi M\u00fcfetti\u015flik m\u0131nt\u0131kas\u0131 bervech-i \u00e2ti vil\u00e2yattan terekk\u00fcp eder: <\/p>\n Umumi M\u00fcfetti\u015flik B\u00f6lgesi\u2019ne giren yerler: \u201cHakk\u00e2ri, Van, Mu\u015f, Bitlis, Siirt, Gen\u00e7, Diyarbekir, Mardin, Urfa, Siverek, El\u00e2ziz, Dersim, Malatya, Ergani Bayezit vil\u00e2yeti ile P\u00fcl\u00fcm\u00fcr, Ki\u011f\u0131 ve H\u0131n\u0131s kazalar\u0131 program\u0131n tatbikine kadar muvakkaten Be\u015finci M\u00fcfetti\u015flik emrinde bulunacakt\u0131r.<\/p>\n Umumi M\u00fcfetti\u015fin G\u00f6rev ve Yetkileri:<\/strong><\/p>\n M\u00fcfetti\u015f-i Umumi, Isl\u00e2hat Program\u0131n\u0131n aleddevam tatbikine memur olup maiyetinde her vek\u00e2letten bir m\u00fcfetti\u015f ile bir de askeri m\u00fc\u015favir ve ayr\u0131ca maiyet heyeti vard\u0131r. M\u0131nt\u0131kas\u0131ndaki seyyar jandarma alaylar\u0131 emri alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n \u0130dare-i \u00f6rfiye m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n \u00e2mir-i askerisi 7. Kolordu kumandan\u0131 olup idare-i \u00f6rfiye reisi s\u0131fatile M\u00fcfetti\u015fe merbuttur. AS\u0130M\u0130LASYON VE T\u00dcRKLE\u015eT\u0130RME \u00c7ABALARI<\/strong><\/p>\n S\u00fcrekli S\u0131k\u0131y\u00f6netim ve Mahkemelerin T\u00fcrkle\u015ftirilmesi:<\/strong><\/p>\n 3- Mahakim-i nizamiye ve divan-\u0131 harb-i \u00f6rfilerde asker ve sivil yerli hakim bulunmayacakt\u0131r.<\/p>\n 4- 13\/\u015eubat\/341 tarihine kadar haklar\u0131nda takibat-\u0131 adli yap\u0131l\u0131p da i\u015fleri inta\u00e7 edilemeyen maznun ve m\u00fchtehimlerin hukuk-u \u015fahsiye baki kalmak \u015fartile davalar\u0131 tecil olunacakt\u0131r. Ancak m\u00fcrur-u zamana u\u011framam\u0131\u015f katl-i m\u00fcnti\u00e7 cinayetlerle isyan-\u0131 \u00e2hirden mukaddem isyan mahiyetindeki cinayetler tecil edilmez, buna nazaran Meclis-i \u00e2liye teklif-i kanuni yap\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n Ermeniler\u2019den Bo\u015falan Alana T\u00fcrkler Yerle\u015ftirilecek:<\/strong><\/p>\n 5- Van \u015fehri ile Midyat aras\u0131ndaki hatt\u0131n garb\u0131nda Ermeniler\u2019den metr\u00fbk araziye T\u00fcrk muhacirleri yerle\u015ftirilecektir. Bunun i\u00e7in idare-i \u00f6rfiye m\u0131nt\u0131kas\u0131ndaki vil\u00e2yatta bulunan Ermeni emvali maliyece sat\u0131lmayacak K\u00fcrtler\u2019e icar dahi edilmeyecektir. Yugoslavya\u2019dan gelmekte olan T\u00fcrk ve Arnavutlar ile \u0130ran ve Kafkasya\u2019dan gelecek te\u015fkil edece\u011fi muhacirin, evvelemirde El\u00e2ziz-Ergani-Diyar\u0131bekir, El\u00e2ziz-Palu-Ki\u011f\u0131, Palu-Mu\u015f aras\u0131ndaki Murat Vadisi, Bing\u00f6l Da\u011f\u0131n\u0131n \u015fark ve cenubu ve H\u0131n\u0131s, Murat vadileri, Mu\u015f Ovas\u0131, Van G\u00f6l\u00fc havzas\u0131, Diyar\u0131bekir-Garzan-Bitlis haylar\u0131nda isk\u00e2n edilecek.<\/p>\n LAZ, G\u00dcRC\u00dc VE BENZERLER\u0130 DE K\u00dcRD\u0130STAN\u2019A SERP\u0130L\u0130YOR<\/strong><\/p>\n Bunlardan ba\u015fka Rize, Trabzon vil\u00e2yetleriyle Erzurum vil\u00e2yetinin \u015fimali \u015fark\u0131 kazalar\u0131nda m\u00fctek\u00e2sif olan halktan inzimam ve muvafakatlarile ve muhacirlerin isk\u00e2n\u0131 i\u00e7in m\u00fcttehaz \u015feraitten istifade ederek H\u0131n\u0131s \u00c7ay\u0131 ve Murat Vadisine ve Van G\u00f6l\u00fcn\u00fcn \u015fimal m\u0131nt\u0131kas\u0131na naklolunacakt\u0131r. Yerle\u015fim masraflar\u0131n\u0131 devlet kar\u015f\u0131layacak: \u015earka yerle\u015ftirilecek muhacirin ve yerli T\u00fcrklerin isk\u00e2n edilecekleri m\u0131nt\u0131kalara kadar h\u00fck\u00fcmetin vesait-i serias\u0131 ile nakilleri ve esnay-i nakilde ia\u015feleri ve evlerinin taraf-\u0131 h\u00fck\u00fcmetten in\u015fas\u0131 bir senelik ia\u015felerinin temini, hayvanat ve al\u00e2t-\u0131 ziraiyelerinin de kez\u00e2lik taraf-\u0131 h\u00fck\u00fcmetten itas\u0131 l\u00e2z\u0131m gelir.<\/p>\n K\u00fcrtler, i\u015fgal ettikleri topraklardan \u00e7\u0131kar\u0131larak eski yerlerine veya bat\u0131ya aktar\u0131lacaklar: T\u00fcrk muhacirinin yerle\u015ftirilece\u011fi Ermeni emv\u00e2lini ves\u00e2ik-i tasarrufiye ibraz edilmeyerek ne sebeple olursa olsun i\u015fgal etmi\u015f olan K\u00fcrtler \u00e7\u0131kar\u0131larak geldikleri eski yerlerine iade veya arzu ettikleri garpte h\u00fck\u00fcmetin irae edece\u011fi mahallere naklolunacakt\u0131r. Yerle\u015ftirilecek T\u00fcrkler\u2019in, K\u00fcrtler\u2019in taarruzundan muhafazalar\u0131 i\u00e7in tedabir-i mahsusa al\u0131nacakt\u0131r. 341 senesinde azami 50 bin n\u00fcfus sevk ve isk\u00e2n edilecektir. <\/p>\n Bat\u0131\u2019dan ve Kuzeydo\u011fu\u2019den G\u00f6\u00e7men \u0130thali:<\/strong><\/p>\n Ayni ve\u00e7hile 10 senede Yugoslavya, Bulgaristan, Kafkas ve Azerbaycan\u2019dan be\u015fy\u00fczbin n\u00fcfusun celp ve b\u00e2l\u00e2da arzedilen m\u0131nt\u0131kaya yerle\u015ftirilmesi i\u00e7in 343 ten itibaren her sene b\u00fct\u00e7eye ekalli be\u015f milyon lira tahsisat konmas\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n Arazi Yaz\u0131m\u0131:<\/strong><\/p>\n 6- Bu m\u0131ntakada arazi tahrirlerine Maliye Vek\u00e2letince tercihan ve m\u00fcstacelen ba\u015flanacakt\u0131r.<\/p>\n N\u00fcfus Yaz\u0131m\u0131:<\/strong><\/p>\n 7- Dahiliye Vek\u00e2leti 342 b\u00fct\u00e7esine mevzu tahsisatla evvelemirde 5. M\u00fcfetti\u015flik m\u0131ntakas\u0131nda tahrir-i n\u00fcfus yap\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n \u0130syanc\u0131lara Vergi:<\/strong><\/p>\n 8- \u0130syana i\u015ftirak eden m\u0131ntakalardaki halka isyandan m\u00fctevellit masraf\u0131n tahmili muvaf\u0131kt\u0131r. Bunun temini i\u00e7in Maliye Vek\u00e2letince Meclis-i aliye bir kanun teklif edilecektir. Bu m\u0131ntakada bulunup da isyana i\u015ftirak etmeyen k\u00f6yler bu vergi ile m\u00fckellef tutulmayacakt\u0131r. (Bu k\u00f6yler Erk\u00e2n-\u0131 Harbiye-i Umumiyece tesbit edilmi\u015f olanlard\u0131r.)<\/p>\n K\u00dcRTLER\u0130N BATIYA S\u00dcRG\u00dcN ED\u0130LMES\u0130<\/strong><\/p>\n Tehlikeli Bulunan Ailelerin Bat\u0131ya \u0130sk\u00e2n\u0131:<\/strong><\/p>\n 9- \u0130syan\u0131 te\u015fvik ve idare etmi\u015f olanlar ile bunlar\u0131n akraba ve taall\u00fbkat\u0131 ve r\u00fcesadan h\u00fck\u00fcmetin \u015earkta kalmalar\u0131n\u0131 muvaf\u0131k g\u00f6rmedi\u011fi e\u015fhas, aile ve taall\u00fbkatile beraber Garpte h\u00fck\u00fcmetin g\u00f6sterece\u011fi mahallere nakledilecektir. Terk edecekleri emval ve arazi h\u00fck\u00fcmet\u00e7e sat\u0131n al\u0131narak bedeli nakten veya nakledilecekleri mahallerde ayni k\u0131ymette eml\u00e2k ve arazi tefviz olunacakt\u0131r. H\u00fck\u00fcmet Yanda\u015flar\u0131 Yerinde Kalacak: \u0130syan harek\u00e2t\u0131 esnas\u0131nda h\u00fck\u00fcmete arz-\u0131 hizmet ve sadakat edenlerden h\u00fck\u00fcmetle beraber bizzat isyan aleyhinde hareket etmi\u015f olan r\u00fcesan\u0131n nakilleri tehir olunacakt\u0131r.<\/p>\n K\u00fcrdistan\u2019a Mefrukeli ve Muktedir Memur Tayini:<\/strong><\/p>\n 10- A\u015firet yap\u0131s\u0131n\u0131n on sene zarf\u0131nda ilgasi ve halktan do\u011frudan do\u011fruya h\u00fck\u00fcmetle temas ve hukukunun bil\u00e2vas\u0131ta h\u00fck\u00fcmet\u00e7e muhafazas\u0131 ve temini hususu peyderpey mevki-i fiile konacakt\u0131r. Bunun i\u00e7in \u015earkta h\u00fck\u00fcmet kuvvet ve n\u00fcfuzunun her \u015fube-i idareden mefk\u00fbreli ve muktedir memur g\u00f6nderilmek suretile takviyesi l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n 2. Derecedeki memurluklara bile K\u00fcrtleri atamamak: Ayn\u0131 zamanda bu m\u0131ntakadaki tali memuriyetlere dahi K\u00fcrt memur tayine olunmamal\u0131d\u0131r. Merkezden mansup memurin (jandarma dahil) i\u00e7in berve\u00e7h-i \u00e2ti teklif-i kanuniye l\u00fczum vard\u0131r:<\/p>\n Zaml\u0131 \u00dccret:<\/strong><\/p>\n A- \u0130dare-i \u00f6rfiye m\u0131ntakas\u0131nda merkezden mansup bilumum memurin (jandarma dahil) orada bulunduklar\u0131 m\u00fcddet\u00e7e tahsisat-\u0131 fevk\u00e2ladelerinin y\u00fczde 75\u2019i nisbetinde zam al\u0131rlar.<\/p>\n Mecburi Hizmet:<\/strong><\/p>\n B- Bu m\u0131ntakada memurin laakal 3 sene hizmet ederler, 3 seneden sonra her m\u0131ntaka haricinde s\u0131n\u0131file m\u00fctenasip di\u011fer bir hizmete nakledilirler ve yerlerine ba\u015fkalar\u0131 g\u00f6nderilir. 3 Seneden fazla kalmak isteyenler yerlerinde ipka edilir ve 6 seneden fazla ayn\u0131 mevkide kimse kalamaz.<\/p>\n B\u00d6LGEN\u0130N S\u0130LAHTAN ARINDIRILMASI<\/strong><\/p>\n C- Bu m\u0131ntakadaki ordu mensubinine de aile n\u00fcfus miktar\u0131na nazaran 1-5 nefer tay\u0131n\u0131 nisbetinde zam verilir.<\/p>\n Askeri G\u00fcc\u00fcn Art\u0131r\u0131lmas\u0131:<\/strong><\/p>\n 12- Hakk\u00e2ri, Van vil\u00e2yetlerinde bulunan 4 hudut taburlarile Van\u2019da te\u015fekk\u00fcl\u00fc Erk\u00e2n-\u0131 Harbiye-i Umumiyece arzu edilen 2 taburdan bir avc\u0131 livas\u0131 te\u015fkili ve bu 6 tabur ile bunlara m\u00fccavir olan di\u011fer 3 hudut taburu mevcutlar\u0131n\u0131n sekiz y\u00fczere ibl\u00e2\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00fct\u00e7eye tahsisat il\u00e2ve edilmelidir.<\/p>\n Silahlar\u0131n Yasaklanmas\u0131:<\/strong><\/p>\n 13- Sil\u00e2hlar toplanacak ve sil\u00e2h ta\u015f\u0131nmas\u0131 men edilerek ancak vesika taht\u0131nda ta\u015f\u0131nmas\u0131na m\u00fcsaade edilecektir. Vesikas\u0131z sil\u00e2hlar evlerde dahi olsa m\u00fcsadere edilecek ve sahipleri Divan-\u0131 Harb-i \u00d6rfilere tevdi olunacakt\u0131r.<\/p>\n K\u00fcrt\u00e7e Konu\u015fanlar\u0131n Cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131:<\/strong><\/p>\n 14- Aslen T\u00fcrk olup K\u00fcrtl\u00fc\u011fe ma\u011flup olmaya ba\u015flayan berve\u00e7h-i \u00e2ti Malatya, El\u00e2ziz, Diyar\u0131bekir, Bitlis, Van, Mu\u015f, Urfa, Ergani, Hozat, Erci\u015f, Adilcevaz, Ahlat, Palu, \u00c7arsancak, \u00c7emi\u015fkezek, Ovac\u0131k, H\u0131sn\u0131mansur, Behisni, Arga, Hekimhan, Birecik, \u00c7ermik, vil\u00e2yat ve kaza merkezlerinde h\u00fck\u00fcmet ve belediye dairelerinde ve sair m\u00fcessesat ve te\u015fkil\u00e2tta, mekteplerde, \u00e7ar\u015f\u0131 ve pazarlarda T\u00fcrk\u00e7e\u2019den maada lisan kullananlar evamir-i h\u00fck\u00fcmete ve belediyeye muhalif ve mukavemet c\u00fcrmile tecziye edilirler.<\/p>\n E\u011fitim Yoluyla Eritme:<\/strong><\/p>\n 15- Aslen T\u00fcrk olan ve fakat K\u00fcrtl\u00fc\u011fe temess\u00fcl etmek \u00fczere bulunan mevakide ve Siirt, Mardin, Savur gibi ahalisi Arap\u00e7a konu\u015fan mahallerde T\u00fcrk Ocaklar\u0131 ve mektep a\u00e7\u0131lmas\u0131 ve bilhassa her t\u00fcrl\u00fc fedak\u00e2rl\u0131k iktiham olunarak m\u00fckemmel k\u0131z mektepleri tesis ve k\u0131zlar\u0131n mekteplere ra\u011fbetlerinin suver-i adide ile temini l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n AS\u0130M\u0130LASYON MERKEZ\u0130 YATILI OKULLAR<\/strong><\/p>\n Dersim\u2019e yat\u0131l\u0131 okul: Hassaten Dersim, tercihan ve m\u00fcstacelen leyli iptidailer a\u00e7\u0131lmak suretiyle K\u00fcrtl\u00fc\u011fe kar\u0131\u015fmaktan bir an evvel kurtar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Dersimiler\u2019in Bat\u0131ya Nakli:<\/strong><\/p>\n 16- Dersimliler\u2019in Dersim\u2019den \u00e7\u0131kmak isteyen k\u0131s\u0131mlar\u0131 Sivas garbinde g\u00f6sterilecek m\u0131ntakaya nakledilebilirler. M\u00fcfetti\u015flik m\u0131ntakas\u0131ndan bu suretle Anadolu dahiline nakledilmek arzu edenlerin h\u00fck\u00fcmet\u00e7e irae olunacak yerlere nakilleri de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n F\u0131rat\u0131n Bat\u0131s\u0131nda Oturanlara Yap\u0131lacak Uygulama:<\/strong><\/p>\n 17- F\u0131rat garb\u0131ndaki vil\u00e2yetlerimizin baz\u0131 aksam\u0131nda da\u011f\u0131n\u0131k bir surette yerle\u015fmi\u015f olan K\u00fcrtler\u2019in K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fmalar\u0131 behemahal men edilmeli ve k\u0131z mekteplerine ehemmiyet verilerek kad\u0131nlar\u0131n T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fmalar\u0131 temin olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Resmi Yap\u0131lar:<\/strong><\/p>\n 18- H\u00fck\u00fcmet binalar\u0131 ile jandarma karakollar\u0131 ve mebani-i askeriye ve hudut karakollar\u0131 cem-i ianat kanununa tevfikan s\u00fcratle in\u015fa edilecektir.<\/p>\n Yaln\u0131z h\u00fck\u00fcmet konaklar\u0131 in\u015faat\u0131na h\u00fck\u00fcmet de muvazene-i umumiyeden yard\u0131m eder. Bu mebani meyan\u0131nda memurin ve zabitan ikametg\u00e2hlar\u0131 da imk\u00e2n nisbetinde nazar-\u0131 dikkate al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yol Yap\u0131m\u0131:<\/strong><\/p>\n 19- Bu nuntakadaki bil\u00fbmum yollar\u0131n in\u015faat program\u0131 M\u00fcfetti\u015f-i Umumilik taraf\u0131ndan tanzim edilir. Evvelemirde idare-i umumiye ve hususiyeden olup m\u00fchim sevk\u00fclcey\u015fi yollar\u0131 in\u015fa edilmelidir.<\/p>\n Demiryolu:<\/strong><\/p>\n 20- \u015eark \u015fimendiferlerinin Erzincan\u2019a, Sivas, El\u00e2ziz-Diyar\u0131bekir, El\u00e2ziz-\u00c7apak\u00e7ur-Mu\u015f, Van G\u00f6l\u00fcne m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar az zamanda varmas\u0131n\u0131 temine \u00e7al\u0131\u015fmak l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n Asayi\u015f Tedbirleri Karakollar\u0131n Yeri ve Donan\u0131m\u0131:<\/strong><\/p>\n 21- Bil\u00fbmum karakollar, m\u00fcdafaaya m\u00fcsait in\u015fa edilmekle beraber telefon ve helyosta ile m\u00fccehhez olmal\u0131d\u0131r. Bu m\u0131ntakada behemahal bir ka\u00e7 telsiz istasyonu bulunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u0130stihbarat:<\/strong><\/p>\n 22- Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131k, istihbarat, casusluk ve emniyet nokta-i nazar\u0131ndan hudut komiserleri esasl\u0131 vazi\u00fclceyi\u015f tebedd\u00fclat\u0131ndan maada hususat i\u00e7in Umumi M\u00fcfetti\u015ften ev\u00e2mir-i mucibe alabilirler.<\/p>\n Z\u0131rhl\u0131 Ara\u00e7:<\/strong><\/p>\n 23- Ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011fa mani olmak i\u00e7in Maliye Vek\u00e2letince al\u0131nacak otomobillerden bir ka\u00e7\u0131n\u0131n z\u0131rhl\u0131 otomobil olmas\u0131 ve bu otomobillerden indell\u00fbzum hudut k\u0131taat\u0131n\u0131n dahi istifadesi muvaf\u0131kt\u0131r.<\/p>\n Kolluk Kuvvetlerinin G\u00f6rev B\u00f6l\u00fcm\u00fc:<\/strong><\/p>\n 24- \u015eehir, kasaba ve nahiyelerde vazaif-i zabitan\u0131n k\u00e2milen polise tevdii ve jandarman\u0131n k\u0131ta halinde asayi\u015f ve takibatla tavzifi muvaf\u0131kt\u0131r. Bu bapta Dahiliye Vek\u00e2leti taraf\u0131ndan bir kanun tanzimi ve b\u00fct\u00e7elere buna nazaran nakliyat ve zammiyat icras\u0131 l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n Ecnebilerin B\u00f6lgeye Giri\u015finin Yasaklanmas\u0131:<\/strong><\/p>\n 25- Bu m\u0131ntakaya ecnebi bir \u015fah\u0131s ve m\u00fcessesenin h\u00fck\u00fcmetin m\u00fcsaadesi olmaks\u0131z\u0131n duh\u00fbl ve teess\u00fcs\u00fcne m\u00fcsaade edilmeyecektir.<\/p>\n Asker Al\u0131m\u0131:<\/strong><\/p>\n 26- Tahrir-i n\u00fcfus yap\u0131lan m\u0131ntakalarda derhal ahz\u0131asker te\u015fkil\u00e2t\u0131 yap\u0131lacakt\u0131r. Dahil-i esnan olanlar bu m\u0131ntaka haricinde hizmet-i askeriyelerini ifa edeceklerdir. Bunlar\u0131n bir m\u00fcddet i\u00e7in gayr-i m\u00fcsellah hidematta istihdamlar\u0131 muvaf\u0131k olur.<\/p>\n Arac\u0131n\u0131n Kald\u0131r\u0131lmas\u0131:<\/strong><\/p>\n 27- Bu m\u0131ntakada h\u00fck\u00fcmet, b\u00fct\u00fcn \u015fuabat-i idarede halk\u0131n i\u015fini bil\u00e2vas\u0131ta ve bizzat g\u00f6rmeli ve mutavass\u0131tlar\u0131 \u015fiddetle red ve men eylemelidir.<\/p>\n 28- M\u00fcfetti\u015flik m\u0131ntakas\u0131ndaki vil\u00e2yet taksimat\u0131n\u0131n t\u00e2dil ve isl\u00e2h\u0131 umumi te\u015fkil\u00e2t\u0131n kabul ve icras\u0131na kadar tehir olunabilir. 24\/Eyl\u00fcl\/341 (1925)<\/p>\n Islahat Program\u0131\u2019n\u0131 Haz\u0131rlayanlar:\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/em><\/p>\n M. Cemil (Uybadin)<\/p>\n Mehmet Esat (Bozkurt)<\/p>\n K\u00e2z\u0131m (Orbay)<\/p>\n \u00a0Mustafa Halik (Renda)<\/p>\n \u201cNot: Bu Raporun asl\u0131 Vil\u00e2yetler \u0130daresinin Birinci \u015eubesindeki dosyas\u0131nda \u00fc\u00e7 numaral\u0131 g\u00f6mlekte mahfuzdur. <\/p>\n Yeni \u00d6zg\u00fcr Politika<\/p>\n K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n www.navendalekolin.com – www.lekolin.org – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n \t<\/p>\n
Cumhuriyet\u2019in 10. y\u0131l\u0131nda Kemalist y\u00f6netimin \u201c150\u2019likler ad\u0131yla yurtd\u0131\u015f\u0131na s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ayd\u0131nlardan b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc af edilmi\u015f, ancak K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131 bundan yararland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131. T\u0131pk\u0131 tutuklu K\u00fcrtlerin sonraki kimi aflardan yararland\u0131r\u0131lmamas\u0131 gibi.<\/p>\n
Bed\u00eerxan, \u00e7ok eski zamandan beri mevcut olan bu sorun i\u00e7in, \u2018bug\u00fcnk\u00fc \u015fekil ise, esasen y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck karakteristi\u011fi olan a\u00e7\u0131k bir milliyet \u015feklidir der. K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011finin, II. Me\u015frutiyet\u2019ten sonra T\u00fcrk Ocaklar\u0131 ile ilk tohumlar\u0131 sa\u00e7\u0131lan T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011finden \u00e7ok eski oldu\u011funu belirten yazar, Ahmed\u00ea Xan\u00ee\u2019nin \u2018Mem \u00fb Z\u00een\u2019ini buna \u00f6rnek olarak g\u00f6sterir (Koylan da, raporunun bir yerinde, K\u00fcrtlere milliyet ve istiklal fikir ve a\u015fk\u0131n\u0131 ilk a\u015f\u0131layan ki\u015finin Ahmed\u00ea Xan\u00ee oldu\u011funu s\u00f6yler).<\/p>\n
Mektubun daha sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetinin temdin yani \u2018uygarla\u015ft\u0131rma\u2019 ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi bu yok etme siyaseti, \u00f6rneklerle anlat\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n
1928 y\u0131l\u0131nda 3 ay gibi \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde insanlar, binlerce y\u0131ldan beri kulland\u0131klar\u0131 Osmanl\u0131ca Alfabe\u2019den kopar\u0131larak Latin Alfabesi\u2019ne y\u00f6neltiliyorlard\u0131. T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u0131\u015f\u0131ndaki k\u00fclt\u00fcrlerin asimilasyonu temelinde tam bir \u2018resmi k\u00fclt\u00fcr seferberli\u011fi\u2019ne ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131. Bunun i\u00e7in yap\u0131lacak ilk i\u015flerden biri, bir \u201cResmi Tarih yazmakt\u0131. \u00d6ncelikle bir T\u00fcrk Tarih Enc\u00fcmeni olu\u015fturuluyordu. Bu kurulda, asker ve sivil kemalist ayd\u0131nlar yer al\u0131yordu. Bu giri\u015fim, daha sonra T\u00fcrk Tarih Kurumu\u2019na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcl\u00fcyordu. Bunu, T\u00fcrk Dili Tetkik Cemiyeti olarak ba\u015flay\u0131p T\u00fcrk Dil Kurumu\u2019na d\u00f6n\u00fc\u015fen kurumla\u015fma izliyordu. Mustafa Kemal bir toplant\u0131 s\u0131ras\u0131nda T\u00fcrk Tarih Kurumu \u00fcyelerine \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cBiz Balkanlar\u0131 ni\u00e7in kaybettik biliyor musunuz? Bunun tek bir sebebi vard\u0131r. Bu da Slav ara\u015ft\u0131rma cemiyetlerinin kurdu\u011fu Dil Kurumlar\u0131\u2019d\u0131r. Bizim i\u00e7imizdeki insanlar\u0131n milli tarihlerini yaz\u0131p, milli \u015fuurlar\u0131n\u0131 uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 zaman, biz Balkanlar\u2019da Trakya hudutlar\u0131na \u00e7ekildik. (Bkz. Utkan Kocat\u00fcrk: Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn Fikir ve D\u00fc\u015f\u00fcnceleri\u2019nden aktar\u0131larak, Be\u015fik\u00e7i\u2019nin, Komkar-1988 Genel Kurulu\u2019na g\u00f6nderdi\u011fi mesaj, Deng\u00ea Komkar, Say\u0131: 108\/1988)<\/p>\n
Hele bir devletin k\u00f6y yakma konusunda k\u0131lavuz bile haz\u0131rlayabilece\u011fini hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnebilir misiniz? D\u00fc\u015f\u00fcnemiyorsan\u0131z, d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131n! \u00c7\u00fcnk\u00fc buras\u0131 T\u00fcrkiye… Evet, Tunceli Vali ve Kumandanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan 1938\u2019de bir k\u0131lavuz yay\u0131mlan\u0131yor. K\u0131lavuzun ad\u0131: \u201cTunceli B\u00f6lgesinde Yap\u0131lan E\u015fk\u0131ya Takibi Hareketleri, K\u00f6y Arama ve Silah Toplama \u0130\u015fleri Hakk\u0131nda K\u0131lavuz (Elaz\u0131\u011f, Turan Matbaas\u0131)<\/p>\n
Evet, i\u015fte i\u015fin p\u00fcf noktas\u0131 buradad\u0131r ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki K\u00fcrt sorununun nabz\u0131 da burada atmaktad\u0131r\u2026<\/p>\n
M\u00fcfetti\u015f-i umumilik ihdas olununcaya kadar 3. Ordu M\u00fcfetti\u015fi bu vazifeyi ifaya devam edecektir. \u0130dare-i \u00f6rfiyenin Beyazit vilayeti ile P\u00fcl\u00fcm\u00fcr kazas\u0131na te\u015fmili ve \u0131sl\u00e2hat\u0131n hitam-\u0131 tatbikine kadar temdidi hakk\u0131nda Meclis-i Aliye bir teklifte bulunmak icapeder.<\/p>\n