{"id":5669,"date":"2020-03-15T01:30:48","date_gmt":"2020-03-14T22:30:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lekolin.org\/seyid-riza-onurlu-bir-direnisin-oykusu\/"},"modified":"2020-03-15T01:30:48","modified_gmt":"2020-03-14T22:30:48","slug":"seyid-riza-onurlu-bir-direnisin-oykusu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/seyid-riza-onurlu-bir-direnisin-oykusu\/","title":{"rendered":"Seyid R\u0131za: Onurlu Bir Direni\u015fin \u00d6yk\u00fcs\u00fc"},"content":{"rendered":"<p>19 Kas\u0131m 2011 Cumartesi Saat 07:15<\/p>\n<\/p>\n<div class=\"detail content_14\" id=\"text_detail\">\n<div class=\"newsImage\">\n<b>Seyid R\u0131za (1863\u2019de\u2019de Dersim\u2019in Lirtik k\u00f6y\u00fcnde do\u011fdu. Ancak do\u011fum tarihi kesin bilinmiyor.<\/b><\/p>\n<p>\t\t\t\t\t\t\t <img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1826-1.jpg\">\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n<p>\t\t\t\t\t\tSeyid R\u0131za (1863\u2019de\u2019de Dersim\u2019in Lirtik k\u00f6y\u00fcnde do\u011fdu. Ancak do\u011fum tarihi kesin bilinmiyor. 1937\u2019de idam edildi\u011finde, 75 ya\u015f\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck olmad\u0131\u011f\u0131 80\u2019in \u00fczerinde oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u0130lerlemi\u015f ya\u015f\u0131, yasalara g\u00f6re idam\u0131na engeldir. Ya\u015f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fcl\u00fcr ve \u00f6yle idam edilir. Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n bu ya\u015f k\u00fc\u00e7\u00fcltme davas\u0131nda \u015f\u00f6yle bir olay ya\u015fan\u0131r: Muhundulu Seyid U\u015fen (H\u00fcseyin Do\u011fan), S. R\u0131za\u2019n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131 belirleme davas\u0131nda tan\u0131k olur. Tan\u0131k Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n ya\u015f\u0131n\u0131n (ya\u015f\u0131n\u0131n idam\u0131 sa\u011flayan ya\u015ftan) k\u00fc\u00e7\u00fck oldu\u011funu s\u00f6yler. Dava yarg\u0131c\u0131, ya\u015f\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclen Seyid R\u0131za\u2019ya, tan\u0131k beyan\u0131na bir itiraz\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorunca, Seyid R\u0131za, i\u015flemin bir formalite oldu\u011funu anlar, yarg\u0131ca \u015fu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc yan\u0131t\u0131 verir:<\/p>\n<p>-Tan\u0131k, benim b\u00fcy\u00fck o\u011flumdan iki y\u0131l k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. O\u011flumdan k\u00fc\u00e7\u00fck biri ya\u015f\u0131m\u0131 belirler ve yasa da bunu kabul ediyorsa, benim itiraz\u0131m olmaz.<br \/>Seyid R\u0131za Dersim\u2019in ileri gelenlerinden Seyid \u0130brahim\u2019in o\u011fludur. Seyid \u0130brahim e\u011fitimini Nuri Dersimi\u2019nin atalar\u0131ndan Mehmet Ali Efendi\u2019den g\u00f6rd\u00fc. Seyid R\u0131za, Seyid \u0130brahim\u2019in d\u00f6rt erkek \u00e7ocu\u011funun en k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fc idi. Babas\u0131 onun, yetenek ve cesareti yan\u0131nda bilgeli\u011fini sezmi\u015f olmal\u0131 ki a\u015firet y\u00f6netimini ona b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za \u015eex Hesenan a\u015firetinin yukar\u0131 Abbasan koluna mensuptu. \u015eex Hesenan a\u015firetinin atas\u0131 \u015eex Hesen oldu\u011fu i\u00e7in a\u015fireti de ayn\u0131 isimle an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eex Hesen\u2019in t\u00fcrbesi Malatya\u2019n\u0131n Arapgir il\u00e7esinin G\u00eekey\u00eek k\u00f6y\u00fcndedir.<\/p>\n<p>\u015eex Hesen\u2019in soy \u015feceresi eskiden G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da yerle\u015fik bulunan Baxsi Xan nam\u0131nda bir K\u00fcrt\u2019e ula\u015f\u0131r. 13.yy.\u2019da G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019\u0131n Mo\u011fol sald\u0131r\u0131lar\u0131na u\u011framas\u0131 nedeniyle \u015eex Hesen\u2019de bir\u00e7ok K\u00fcrt a\u015fireti gibi G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019dan g\u00f6\u00e7 ederek Kuzey K\u00fcrdistan\u2019\u0131n D\u00earsim b\u00f6lgesine gelip yerle\u015fmi\u015f.<\/p>\n<p>\u015eex Hesen D\u00earsim\u2019e vard\u0131\u011f\u0131nda Kalmemo S\u00eer\u2019\u0131n derg\u00e2h\u0131na gelmi\u015ftir. Kalmemo S\u00eer\u2019\u0131n derg\u00e2h\u0131nda hizmet\u00e7ilik yapan \u015eex Hesen g\u00f6sterdi\u011fi zekilik ve g\u00fczel ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile Kalmemo S\u00eer\u2019\u0131n be\u011fenisini sa\u011flam\u0131\u015f ve Kalmemo S\u00eer\u2019\u0131n Kince S\u00fbr ad\u0131ndaki k\u0131z\u0131yla evlenmi\u015ftir. Kalmam\u2019da ailece \u00e7ok b\u00fcy\u00fcyen \u015eex Hesenan a\u015fireti Kalmam\u2019dan Lert\u00eek m\u0131nt\u0131kas\u0131na yerle\u015fmi\u015fler.<\/p>\n<p>K\u00fcrt\u2019ler Seyid R\u0131za\u2019ya Rizo, Rayber ve babas\u0131n\u0131n o\u011flu anlam\u0131na gelen Lace Baboyi \u00fcnvanlar\u0131yla seslenirlerdi. Babas\u0131 Seyid \u0130brahim\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Tujik Da\u011f\u0131 eteklerindeki A\u011fdat k\u00f6y\u00fcne yerle\u015fti.<\/p>\n<p>Yumu\u015fak tavr\u0131, bilge s\u00f6zleri, olaylar\u0131 so\u011fukkanl\u0131l\u0131kla halledi\u015fi onun \u201cReyber  (yol g\u00f6steren) ve \u201cBava  (hikmet sahibi) rol\u00fcn\u00fc y\u00fcceltir. Bu nedenle halk aras\u0131nda  \u201cR\u0131za Reyber  veya \u201cLace Bavi  gibi de\u011fi\u015fik isimlerle an\u0131l\u0131r. K\u0131sa s\u00fcrede, ac\u0131l\u0131 ya\u015fam\u0131n bu diyar\u0131nda mistik umar\u0131n aranan simgesi olur. \u00dcnl\u00fc a\u015firet reisi Diyab A\u011fa\u2019n\u0131n k\u0131z\u0131 ile evlenmesi, g\u00fcvenirli\u011fi yan\u0131nda \u00fcn\u00fcn\u00fc daha da peki\u015ftirir.<\/p>\n<p>Ko\u00e7giri Hareketi nin ka\u00e7an iki lideri Ali\u015f\u00ear ve Nur\u00ee Dersimi, Seyid R\u0131za\u2019ya s\u0131\u011f\u0131n\u0131r. Seyid R\u0131za, Dersim a\u015firet gelene\u011fini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Merkezi otorite ile politik ba\u011flar\u0131 olan kimi g\u00fc\u00e7l\u00fc a\u015firet liderlerine uymaz ve onlar\u0131 teslim etmez, bu iki lideri sonuna dek, kellesi pahas\u0131na korur. Onu, Dersim a\u015firetleri lideri durumuna getiren bu d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fc, mertli\u011fi, g\u00fcvenirlili\u011fidir. Bu iki liderle ayn\u0131 ideali s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kan\u0131t\u0131 onlar\u0131 korumas\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerine kat\u0131lmas\u0131d\u0131r. Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n bu iki liderin etkisi alt\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 kesin. Nur\u00ee Dersimi, Seyid R\u0131za\u2019dan \u201csayg\u0131n bir yurtsever  diye s\u00f6z eder ve onun ideolo\u011fu oldu\u011funu belirtir.<\/p>\n<p>Nuri Dersimi  \u201c&#8230; \u00d6ncelikle memnuniyete de\u011fer bir \u015fey varsa, o da Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n b\u00fct\u00fcn kuvvet ve kudretiyle ve hakiki bir imamla beni sevmesi ve takdir etmesi ve her t\u00fcrl\u00fc hareket arzular\u0131m\u0131 kay\u0131ts\u0131z ve \u015farts\u0131z kabul edilmesi idi.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n bana bu derecede itimad\u0131, T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmet makamlar\u0131n\u0131n zarar\u0131 dikkatini celbetmi\u015f bulundu\u011fundan, her ne suretle olursa olsun Dersim\u2019den \u00e7\u0131kar\u0131lmam veya yok edilmem konusunda gizli y\u00f6ntemlere ba\u015fvuruldu\u011fu da anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Malum oldu\u011fu \u00fczere Garbi Dersim\u2019de Seyid R\u0131za umum \u015e\u00eax Hesanan\u2019\u0131n a\u015firetleri rehberi ve manevi reisi ve hem de ba\u015f evlad\u0131 bulunuyordu. Pederim M\u0131lla \u0130brahim\u2019den hususi tahsil g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. M\u00fctefekkir, Milliyetperver ve f\u0131tri zek\u00e2s\u0131 dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye h\u00fck\u00fcmeti Seyid R\u0131za\u2019y\u0131 umum Dersim\u2019in y\u00fcksek bir reisi ve bu suretle beni de Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n kati surette ideolo\u011fu tan\u0131makta idi. <\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n 3 o\u011flu  1.\u015eeyusen, 2. \u015eex Hasan, 3.Bava (Baba)\u2019d\u0131r.<\/p>\n<p>Ba\u015f\u0131ndan itibaren otoritesini kuramad\u0131\u011f\u0131 Dersim&#8217;i ezmek, politik ilhak s\u00fcrecinde Kemalist burjuvazinin stratejik hedefini olu\u015fturuyordu. B\u00f6lge b\u00f6lge b\u00fct\u00fcn isyan ocaklar\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fclerek, K\u00fcrdistan istila edilerek Dersim etraf\u0131ndaki \u00e7ember daralt\u0131ld\u0131. TC, b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7lerini Dersim&#8217;i imha etmeye seferber etti. 1936&#8217;da M. Kemal meclisin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f konu\u015fmas\u0131nda &#8220;D\u00e2hili i\u015flerimizden en m\u00fchim bir safra varsa o da Dersim meselesidir&#8221; diyerek, \u201cezilmesi i\u00e7in ne gerekiyorsa yap\u0131lmal\u0131d\u0131r  diyordu. 2 Ocak 1936&#8217;da y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren Tunceli Kanunu\u2019yla Dersim&#8217;in adi Tunceli olarak de\u011fi\u015ftirildi. General Abdullah Alpdogan Dersim&#8217;e vali ve kumandan 3. Umum M\u00fcfetti\u015fi olarak atand\u0131. Alpdogan&#8217;\u0131n Dersim \u00fczerinde her t\u00fcrl\u00fc tasarrufa yetkisi vard\u0131. Alpdogan, s\u0131k\u0131y\u00f6netim ilan ederek, ter\u00f6r ve idamlara ba\u015flayarak Dersim&#8217;e asker y\u0131\u011fd\u0131. Bu katil eleba\u015f\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Dersimliler direni\u015f baglar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdiler. Dersimliler Seyid R\u0131za \u00f6nderliginde 1937 y\u0131l\u0131 ba\u015f\u0131nda M. Kemal&#8217;e bir uyar\u0131 bildirisi sunarak &#8220;B\u00fct\u00fcn jandarma ve ordu mensuplar\u0131n\u0131n b\u00f6lgeden \u00e7ekilmesini, her t\u00fcrl\u00fc imar (askeri ama\u00e7li) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n (k\u00f6pr\u00fc, demiryolu vb.) durdurulmas\u0131n\u0131 isteyip silahlar\u0131n\u0131 koruma hakk\u0131 ve vergilerin hafifletilmesi&#8221; taleplerinde bulundular. T\u00fcrk devleti kuvvetleri 1937 ilkbahar\u0131ndan tanklarla toplarla, u\u00e7aklarla sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7tiler. T\u00fcrk ordu birlikleri, insanl\u0131k tarihinin en b\u00fcy\u00fck katliamlar\u0131ndan birini ger\u00e7ekle\u015ftirmeyi ba\u015fard\u0131lar. Kendi saflar\u0131nda yer al\u0131p, Seyid R\u0131za g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 \u00e7arp\u0131\u015fan a\u015firetleri bile katliama u\u011fratmalar\u0131 yap\u0131lan soyk\u0131r\u0131m\u0131n d\u00fczeyinin ifadesidir. Sava\u015fta yenemeyece\u011fini anlayan T\u00fcrk birlikleri, hileye ba\u015fvurarak g\u00f6r\u00fc\u015fmek i\u00e7in Erzincan&#8217;a \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131klar\u0131 Seyid R\u0131za&#8217;y\u0131 15 Eyl\u00fcl 1937&#8217;de tutuklad\u0131lar. 1938 y\u0131l\u0131nda tekil ayaklanmalarla devam eden direni\u015f tam bir katliamla sonu\u00e7land\u0131\/yenildi. 60 bin Dersimli katledildi, on binlercesi s\u00fcrg\u00fcn edildi. Y\u00fczlerce gen\u00e7 k\u0131z, kad\u0131n, namusunu teslim etmemek i\u00e7in kendilerini kayal\u0131klardan, Munzur&#8217;un suyuna att\u0131lar. K\u00fcrd\u00fcn s\u0131rt\u0131ndaki ihanet han\u00e7eri bu direni\u015fte de ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Seyid R\u0131za&#8217;n\u0131n ye\u011feni Rayber, General Alpdo\u011fan&#8217;\u0131n talimat\u0131yla, Ko\u00e7giri ve Dersim ayaklanmas\u0131n\u0131n kahraman \u00f6nderi Ali\u015fer ve e\u015fi Zarife&#8217;yi al\u00e7ak\u00e7a bir oyunla \u00f6ld\u00fcr\u00fcp, ba\u015flar\u0131n\u0131 keserek bir \u00e7uval i\u00e7erisinde General Alpdo\u011fan&#8217;a teslim etti.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za, 1937\u2019de kendini sava\u015f i\u00e7inde bulur. Ba\u015f\u0131na toplar ya\u011far. Beklemedi\u011fi tepkilerle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. \u00c7ok g\u00fcvendi\u011fi dostu Ali\u015f\u00ear ve e\u015fi Zarife\u2019nin haince katledilmelerine dayanmaz. Uzun ve yo\u011fun s\u00fcren bir \u00e7at\u0131\u015fmadan sonra, bar\u0131\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fmelerini yapmak i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Erzincan\u2019da 5 Eyl\u00fcl 1937\u2019de tutuklan\u0131r. Elaz\u0131\u011f\u2019a getirilerek yarg\u0131lan\u0131r. Bu yarg\u0131lama sonucunu ve Seyid R\u0131za, dara\u011fac\u0131na giderken bile, \u00f6l\u00fcm\u00fc hi\u00e7e sayan biri oldu\u011funu, idam\u0131 i\u00e7in Ankara\u2019dan g\u00f6nderiler \u0130hsanSabri \u00c7a\u011flayangil\u2019in an\u0131lar\u0131ndan \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n ailesinin \u00e7o\u011fu 1938 Dersim isyan\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Seyid R\u0131za\u2019ya Erzincan Valisi\u2019nden isteklerinin kabul edilece\u011fi haberi ula\u015f\u0131r. \u0130ki arkada\u015f\u0131 ile birlikte Erzincan yoluna d\u00fc\u015fen Seyid R\u0131za F\u0131rat nehri \u00fczerindeki k\u00f6pr\u00fcden ge\u00e7tikten sonra k\u00f6pr\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131 taraf\u0131nda kurulu olan asker \u00e7ad\u0131r\u0131ndaki askerler taraf\u0131ndan iki arkada\u015f\u0131yla beraber 5 Eyl\u00fcl 1937\u2019de tutuklan\u0131r. Daha sonra beraberinde tutuklanan Riz\u00ea Berti ve Sekina\u2019n\u0131n \u00e7oban\u0131, Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n yan\u0131ndaki arkada\u015flar\u0131n\u0131 kurtarmak i\u00e7in onlar\u0131n k\u00f6ylerinin \u00e7obanlar\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler, arkada\u015flar\u0131n\u0131n da ayn\u0131 do\u011frultuda ifade vermeleri y\u00fcz\u00fcnden her ikisi de serbest b\u0131rak\u0131l\u0131rlar. Seyid R\u0131za ve 71 yurtsever Elaz\u0131\u011f&#8217;da yarg\u0131land\u0131. Mahkeme heyeti 11 ki\u015fi hakk\u0131nda idam karar\u0131 verdi ama \u00e7ok ya\u015fl\u0131 olduklar\u0131 gerek\u00e7esiyle 4&#8217;\u00fcn\u00fcn cezas\u0131 30 y\u0131la indirildi.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za, Seyid R\u0131za&#8217;n\u0131n o\u011flu Resik H\u00fcseyin, \u015eeyhan a\u015fireti reisi Seyid H\u00fcsen, Yusufan a\u015fireti reisi Kamer&#8217;in o\u011flu F\u0131nd\u0131k, Demenan a\u015fireti reisi Cebrail&#8217;in o\u011flu Hasan, Kurey\u015fan a\u015firetinden Ulkiye o\u011flu Hasan, Mirza Ali&#8217;nin o\u011flu Ali hakk\u0131nda verilen idam kararlar\u0131 15 Kas\u0131m&#8217;da apar topar infaz edildi.<br \/>Seyid R\u0131za ile isyan\u0131n \u00f6nderi konumundaki 11 ki\u015fi 18 Kas\u0131m 1937\u2019de Elaz\u0131\u011f\u2019\u0131n Bu\u011fday Meydan\u0131\u2019nda as\u0131ld\u0131lar.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n cesedi sonradan bir ziyaret yeri olmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in yak\u0131larak, k\u00fclleride bilinmeyen bir yere g\u00f6m\u00fcld\u00fc. D\u00f6nemin Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc olan daha sonra da Adalet Partisi D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 yapan \u0130hsan Sabri \u00c7a\u011flayangil Seyid R\u0131za&#8217;n\u0131n idam\u0131n\u0131 an\u0131lar\u0131nda \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r <\/p>\n<p>&#8220;Meydan dolu\u015fmu\u015f\u00e7as\u0131na, bo\u015flu\u011fa \u015f\u00f6yle seslendi: \u2018Evlad\u0131 Kerbalay\u0131h. B\u0131 hat\u0131yh. Ay\u0131pt\u0131r, zul\u00fcmd\u00fcr, cinayettir\u2019, dedi. Benim t\u00fcylerim diken diken oldu. Bu ya\u015fl\u0131 adam rap-rap y\u00fcr\u00fcd\u00fc. \u00c7ingene&#8217;yi itti. \u0130pi boynuna ge\u00e7irdi. Sandalyeye aya\u011f\u0131 ile tekme vurdu, infaz\u0131n\u0131 yapt\u0131.&#8221; (An\u0131lar\u0131m, Syf.51-52)<br \/>Fakat baz\u0131 iddialara g\u00f6re Seyid R\u0131za son s\u00f6zlerinde ayr\u0131yeten &#8220;75 ya\u015f\u0131nday\u0131m, \u015fehit oluyorum, K\u00fcrdistan \u015fehitlerine kar\u0131\u015f\u0131yorum. Dersim ma\u011flup oluyor, fakat K\u00fcrtl\u00fck ve K\u00fcrdistan ya\u015fayacakt\u0131r, K\u00fcrt genci intikam alacakt\u0131r, kahrolsun zalimler! Kahrolsun kahpe ve yalanc\u0131lar.&#8221; demi\u015ftir ve \u00c7a\u011flayangil bunu bilin\u00e7li olarak yazmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>&#8230; Aradan aylar ge\u00e7ti, Seyid R\u0131za ve \u00e7evresi yakaland\u0131. Mahkemeleri s\u00fcr\u00fcyor. \u0130\u015fte bu s\u0131rada Atat\u00fcrk Diyarbak\u0131r\u2019daki (Pertek olmas\u0131 gerekir y.n) Murat suyu \u00fczerinde yeni yeni yap\u0131lan Singe\u00e7 K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fc a\u00e7maya giderek. Emniyet Genel M\u00fcd\u00fcr\u00fc \u015e\u00fckr\u00fc S\u00f6kmens\u00fcer Bey bana diyor ki  \u201cAtat\u00fcrk, Singe\u00e7 K\u00f6pr\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fc a\u00e7maya gidecek. Dersim hareketi bitti. Beyaz donlu alt\u0131 bin do\u011fulu Elaz\u0131\u011f\u2019a dolmu\u015f, Atat\u00fcrk\u2019ten Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n hayat\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131\u015flamas\u0131n\u0131 isteyecekler. Beyaz donlular\u0131n Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131karmalar\u0131na meydan vermeyelim.  1937 y\u0131l\u0131nda resmi tatil g\u00fcn\u00fc Cumartesi \u00f6\u011fleden sonra. Atat\u00fcrk Pazartesi g\u00fcn\u00fc Elaz\u0131\u011f\u2019a gelecek. Bizden istenenler \u201cas\u0131lacak as\u0131ls\u0131n  ve Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131na Beyaz Donlular \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman i\u015f i\u015ften ge\u00e7mi\u015f olsun. O d\u00f6nemde Elaz\u0131\u011f Valisi \u015e\u00fckr\u00fc Bey, Savc\u0131 Hatemi Senihi Bey, Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc Sezerli \u0130brahim Bey, savc\u0131 yard\u0131mc\u0131s\u0131 arkada\u015f\u0131yd\u0131.<br \/>\u015e\u00fckr\u00fc S\u00f6kmens\u00fcer, \u201cSivillerden Emniyet Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn siyasi \u015fubesinden istediklerini al. Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn istasyondan halkevine kadar korunmas\u0131 da size ait  dedi. Ba\u015fta Macar Mustafa olmak \u00fczere alt\u0131 ki\u015fi al\u0131p yola \u00e7\u0131kt\u0131m. Trenle Elaz\u0131\u011f\u2019a vard\u0131m. Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fc \u0130brahim Bey\u2019e gittim. Savc\u0131 i\u00e7in, \u201ckural d\u0131\u015f\u0131 bir \u015fey yapmaz, m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.  dedi.<\/p>\n<p>Savc\u0131ya gittim. Durumu kendisine anlatt\u0131m. Bu konuda adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131ndan da bir \u015fifre ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, ama mahkemelerin Cumartesi tatil oldu\u011funu, tatilde ise sonu\u00e7 alman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bana bildirdi. Ve ekledi:<\/p>\n<p>\u201cBen de mahkemeleri etkileyemem. <\/p>\n<p>Oysa biz mahkemenin karar\u0131n\u0131 Atat\u00fcrk gelmeden evvel vermesini ve geldi\u011finde Seyid R\u0131za meselesinin kapanm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131 istiyorduk. Ben bunu halletmek i\u00e7in H\u00fck\u00fcmet taraf\u0131ndan buraya g\u00f6nderilmi\u015ftim.<\/p>\n<p>Savc\u0131 yard\u0131mc\u0131s\u0131 hukuktan s\u0131n\u0131f arkada\u015f\u0131m. Bana, \u201cSen valiye s\u00f6yle bu savc\u0131 rapor als\u0131n gitsin, ben senin istedi\u011fini yapar\u0131m.  Dedi. Biz mahkemenin tatil g\u00fcn\u00fc i\u015flemesini ve al\u0131nacak sonucun infaz\u0131n\u0131 istiyorduk. Savc\u0131, rapor ald\u0131. Arkada\u015f\u0131m vekil olarak savc\u0131n\u0131n yerine ge\u00e7ti. Mahkeme hakimini evinde buldum. Gitti\u011finde mahkemenin ald\u0131\u011f\u0131 karar\u0131 yazd\u0131r\u0131yordu. Hakimle konu\u015ftuk. Kendisi karar\u0131 daktiloya \u00e7ektirmekle me\u015fguld\u00fc. Devir, CHP devri. Herkes \u00e7ekiniyor.<\/p>\n<p>Hakim bana, \u201c Cumartesi mahkeme toplanmaz, ancak Pazartesi g\u00fcn\u00fc mahkemeyi toplar, karar\u0131 veririz. Sal\u0131 g\u00fcn\u00fcde idam h\u00fck\u00fcmlerini yerine getiririz,  dedi.<\/p>\n<p>O zamanlar d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6lgede temyiz hakk\u0131 yok.<\/p>\n<p>Abdullah Pa\u015fa, s\u0131k\u0131y\u00f6netim kumandan\u0131 olarak karar\u0131 tasdik edecek. O da, \u201c yukar\u0131daki karar tasdik olunur  demi\u015f, basm\u0131\u015f bo\u015f k\u00e2\u011f\u0131da imzas\u0131n\u0131. Yukar\u0131ya. \u201c Abdullah Pa\u015fa\u2019n\u0131n idam\u0131  diye yazsan\u0131z kendisi as\u0131lacak. Hakime dedik ki: \u201c Bu dedi\u011finiz g\u00fcn Atat\u00fcrk geliyor. Maksat has\u0131l olmuyor ki.  Hakim, \u201cba\u015fkaca bir \u015fey yap\u0131lamaz  diyerek kestirdi att\u0131. Bende kendilerine sordum:<\/p>\n<p>\u201cSizin saat 17:00\u2019den sonra davaya devam etti\u011finiz olmuyor mu? <\/p>\n<p>\u201cOoo \u00e7ok oluyor. G\u00fcn oluyor, dokuzlara onlara kadar \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz,  cevab\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n<p>\u201cEee, sondan be\u015f saat ihlal ediyorsunuz da ba\u015ftan be\u015f saat ihlal etseniz, olmuyor mu? Yani Pazar ak\u015fam\u0131 sahurdan sonra mahkemeyi a\u00e7ar\u0131z. Pazartesi g\u00fcn\u00fc 00.24\u2019ten ba\u015fl\u0131yor, dedim. Hakim: Elektrikler kesiliyor, dedi. Ona da \u00e7are bulduk. Otomobil farlar\u0131 ile hapishaneyi ayd\u0131nlat\u0131r\u0131z. Halkevi\u2019ne l\u00fcksler koyar\u0131z. Hakim bu defa   samiin yok, dedi. Ona da \u00e7are bulduk. Samiin de getiririz. Ka\u00e7 ki\u015fi as\u0131lacak? Onu karardan \u00f6nce s\u00f6yleyemem, dedi. Ama ekledi: Savc\u0131 27 ki\u015finin idam\u0131n\u0131 istedi. Biz ona g\u00f6re mi haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yapal\u0131m? Bilemem , dedi.<\/p>\n<p>Beni Asmaya m\u0131 Geldin?<\/p>\n<p>Ceza \u0130nfaz Kanunu her as\u0131lan\u0131n ayr\u0131 bir yerde as\u0131lmas\u0131n\u0131, as\u0131lanlar\u0131n birbirini g\u00f6rmemesini emrediyordu. Bu \u015fart\u0131 da yerine getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Her meydana d\u00f6rt sehpa kurduk. Vali bir de \u00e7ingene cellat buldu. Gece 12:00\u2019de hapishaneye gittik. Farlarla \u00e7evreyi ayd\u0131nlatt\u0131k. Mahkemenin 72 san\u0131\u011f\u0131 var. San\u0131klar\u0131 ald\u0131k. Mahkemeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fck. \u00c7ingene de geldi. Adam ba\u015f\u0131na on lira istedi. \u201cPeki  dedik. San\u0131klar T\u00fcrk\u00e7e bilmiyor. Mahkeme karar\u0131 a\u00e7\u0131kland\u0131. Yedi ki\u015fi \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arp\u0131t\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, san\u0131klardan baz\u0131lar\u0131 beraat etmi\u015f, baz\u0131lar\u0131 da \u00e7e\u015fitli hapis cezalar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131. Kararlar okununca hakim ilamda idam laf\u0131na kullanmad\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arp\u0131t\u0131r\u0131lmaktan bahsetti\u011fi i\u00e7in verilen h\u00fckm\u00fc iyi anlamad\u0131lar. \u201c\u0130dam T\u00fcnne  diye bir vaveyle koptu. Biz Seyid R\u0131za\u2019y\u0131 ald\u0131k. Otomobilde benimle polis M\u00fcd\u00fcr\u00fc \u0130brahim\u2019in aras\u0131na oturdu. Jeep jandarma karakolunun yan\u0131ndaki meydanda durdu. Seyid R\u0131za, sehpalar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce durumu anlad\u0131:<\/p>\n<p>-Asacaks\u0131n\u0131z, dedi ve bana d\u00f6nd\u00fc:<\/p>\n<p>-Sen Ankara\u2019dan beni asmak i\u00e7in mi geldin?<br \/>Bak\u0131\u015ft\u0131k. \u0130lk kez idam edilecek bir insanla y\u00fcz y\u00fcze geliyorum. Bana g\u00fcld\u00fc. Savc\u0131 namaz k\u0131l\u0131p k\u0131lmayaca\u011f\u0131n\u0131 sordu. \u0130stemedi.<\/p>\n<p>Son s\u00f6z\u00fcn\u00fc sorduk.<\/p>\n<p>-K\u0131rk liram ve saatim var. O\u011fluma verirsiniz, dedi.<\/p>\n<p>Bu s\u0131rda F\u0131nd\u0131k Haf\u0131z as\u0131l\u0131yordu. Asarken iki kez ip koptu. Ben F\u0131nd\u0131k Haf\u0131z as\u0131l\u0131rken, Seyid R\u0131za g\u00f6rmesin diye pencerenin \u00f6n\u00fcnde durdum. F\u0131nd\u0131k Haf\u0131z\u2019\u0131n idam\u0131 bitti. Seyid R\u0131za\u2019y\u0131 meydana \u00e7\u0131kard\u0131k. Hava so\u011fuktu ve etrafta kimseler yoktu. Ama Seyid R\u0131za, meydan insan doluymu\u015f gibi sesizli\u011fe ve bo\u015flu\u011fa hitap etti:<\/p>\n<p>-Evlad\u0131 Kerbelay\u0131h. Bi hatay\u0131h. Ay\u0131pt\u0131r. Zul\u00fcmd\u00fcr. Cinayettir, dedi.<\/p>\n<p>Benim t\u00fcylerim diken diken oldu. Bu ya\u015fl\u0131 adam rap rap y\u00fcr\u00fcd\u00fc. \u00c7ingeneyi itti. \u0130pi boynuna ge\u00e7irdi. Sandalyeye aya\u011f\u0131 ile tekme vurdu, infaz\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirdi. O\u011flu ya\u015f\u0131nda bir subay\u0131 bir subay\u0131 \u00f6ld\u00fcrecek kadar kat\u0131 y\u00fcrekli olan bir insan\u0131n bu mukadder akibetine ac\u0131mak zooor. Ama ihtiyar\u0131n bu cesaretini takdir etmekten kendimi alamad\u0131m. Asab\u0131m \u00e7ok bozuldu. Emniyet M\u00fcd\u00fcr\u00fcne <\/p>\n<p>-Ben \u00fc\u015f\u00fcd\u00fcm, otele gidiyorum, dedim. <\/p>\n<p>Seyid R\u0131za ile birlikte \u0130dam Edilen Di\u011fer Direni\u015f\u00e7iler:<\/p>\n<p>1.Seyid R\u0131za o\u011flu Resik H\u00fcseyin<\/p>\n<p>2.\u015eexanl\u0131 A\u015firet Reisi Seyid H\u00fcsen<\/p>\n<p>3.Yusufun A\u015firetinin Reisi Kamer\u2019in o\u011flu F\u0131nd\u0131k<\/p>\n<p>4.Demanan A\u015firetinin Reisi Cebrail\u2019in o\u011flu Hasan<\/p>\n<p>5.Kurey\u015fan A\u015firetinden Ulkiye o\u011flu Hasan<\/p>\n<p>6. Mirza Ali\u2019nin o\u011flu Ali<\/p>\n<p>&#8220;Ben sizin yalan ve hilelerinizle ba\u015f edemedim, bu bana dert oldu. Ama ben de sizin \u00f6n\u00fcn\u00fczde diz \u00e7\u00f6kmedim, bu da size dert olsun.&#8221; (Seyid R\u0131za)<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n 21 Eyl\u00fcl 1937 de \u0130ngiltere&#8217;ye Yazd\u0131\u011f\u0131 Mektup:<\/p>\n<p>D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na<\/p>\n<p>Y\u0131llard\u0131r, T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti K\u00fcrt halk\u0131n\u0131 asimile etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve bu ama\u00e7la halk\u0131 eziyor, K\u00fcrt\u00e7e yay\u0131nlar\u0131 ve gazeteleri yasakl\u0131yor, anadilini konu\u015fan insanlara i\u015fkence ediyor ve sistematik olarak insanlar\u0131 K\u00fcrdistan\u2019\u0131n bereketli topraklar\u0131ndan s\u00f6k\u00fcp, Anadolu\u2019nun \u00e7orak b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7e zorluyor ve bir\u00e7o\u011fu oralarda telef oluyor.<\/p>\n<p>T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti son olarak, h\u00fck\u00fcmetle yap\u0131lan anla\u015fma gere\u011fi, bu i\u015fkencelerin d\u0131\u015f\u0131nda tutulan Dersim\u2019e de girmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n<p>Bu olay kar\u015f\u0131s\u0131nda K\u00fcrtler, uzak s\u00fcrg\u00fcn yollar\u0131nda yok olmaktansa, 1930\u2032da A\u011fr\u0131 Da\u011f\u0131nda, Zilan vadisinde ve Beyaz\u0131t\u2019ta yapt\u0131klar\u0131 gibi, kendilerini savunmak \u00fczere silaha sar\u0131ld\u0131lar. \u00dc\u00e7 aydan beri \u00fclkemi, ac\u0131mas\u0131z bir sava\u015f k\u0131r\u0131p ge\u00e7iriyor.<\/p>\n<p>Sava\u015f ara\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan e\u015fitsizli\u011fe ra\u011fmen ve bombard\u0131man u\u00e7aklar\u0131n\u0131n yang\u0131n bombalar\u0131, zehirli gaz bombalar\u0131 atmalar\u0131na ra\u011fmen, ben ve arkada\u015flar\u0131m T\u00fcrk ordusunu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fratt\u0131k.<\/p>\n<p>Direncimiz kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrk u\u00e7aklar\u0131 k\u00f6yleri bombal\u0131yor, ate\u015fe veriyor, savunmas\u0131z kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor ve b\u00f6ylelikle T\u00fcrk H\u00fck\u00fcmeti, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n intikam\u0131n\u0131 t\u00fcm K\u00fcrdistan\u2019da i\u015fkence yaparak almak istiyor.<\/p>\n<p>Hapisler, a\u011fz\u0131na kadar masum K\u00fcrtlerle doludur. Ayd\u0131nlar kur\u015funa diziliyor, as\u0131l\u0131yor veya T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fccra k\u00f6\u015felerine s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderiliyor.<\/p>\n<p>\u00dclkelerinde bulunan 3 milyon K\u00fcrt, bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015famak, \u00f6zg\u00fcr, kendi \u0131rk\u0131n\u0131, dilini, gelece\u011fini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ve uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak istiyor  benim sesimle ekselanslar\u0131n\u0131zdan maruz bulundu\u011fu zul\u00fcm ve adaletsizli\u011fe son vermek i\u00e7in, K\u00fcrt halk\u0131n\u0131 h\u00fck\u00fcmetinizin y\u00fcksek ahlak\u00ee etkisinden yararland\u0131rman\u0131z\u0131 diliyor.<\/p>\n<p>Say\u0131n Bakan, en derin sayg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 sunmaktan onur duyar\u0131m.<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za<\/p>\n<p>Dersim Ba\u015fkomutan\u0131<\/p>\n<p>K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n<p>www.navendalekolin.com &#8211; www.lekolin.org &#8211; www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info\u00a0\u00a0\u00a0 <\/p>\n<p><\/p>\n<p>\t<!-- parveke begin --><\/p>\n<div>\n<div class=\"sharethis-inline-share-buttons\"><\/div>\n<p><!-- parveke END -->\n<\/div><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><b>Seyid R\u0131za (1863\u2019de\u2019de Dersim\u2019in Lirtik k\u00f6y\u00fcnde do\u011fdu. Ancak do\u011fum tarihi kesin bilinmiyor.<\/b><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5670,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"jnews-multi-image_gallery":[],"jnews_single_post":[],"jnews_primary_category":[],"jnews_social_meta":[],"jnews_override_counter":[],"jnews_post_split":[],"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[32,31,36,33,30,35,34],"class_list":["post-5669","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kurdistan-tarihi-ve-dili","tag-arastirma","tag-kurdi","tag-kurdish","tag-kurdistan","tag-lekolin","tag-turkish","tag-turkiye"],"acf":[],"post_mailing_queue_ids":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5669","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5669"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5669\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5670"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5669"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5669"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lekolin.org\/ku\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5669"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}