\t\t\t\t\t\t\t ![](\"http:\/\/www.lekolin.org\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/3457-1.jpg\")
\n\t\t\t\t\t\t<\/div>\n
G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n Yaz\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131ndaki iki kavram olan \u201ciktidar ve \u201cisyan olgular\u0131 K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan incelenmeye de\u011fer konulard\u0131r. Tarihte K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan bunlardan birincisi ne kadar az ise di\u011feri o kadar \u00e7oktur. Bunun K\u00fcrt halk\u0131n\u0131n orijinalitesiyle ilgisi vard\u0131r. Ele alaca\u011f\u0131m\u0131z konularda bu hususlar\u0131 irdelemeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Yaz\u0131ya Feodal devlet toplumu \u00e7a\u011f\u0131ndaki en belirgin K\u00fcrt siyasi yap\u0131lanmas\u0131 olan Mervani devleti ile ba\u015flayacak bir \u00e7er\u00e7eveyi uygun g\u00f6rd\u00fck. <\/p>\n MERVAN\u0130 K\u00dcRT DEVLET\u0130 <\/strong><\/p>\n Mervani K\u00fcrt Devletinin K\u0131sa Tarih\u00e7esi<\/strong><\/p>\n Merkezi Silvan olan Mervani devleti, Harput K\u00fcrt a\u015firetine mensup Bad taraf\u0131ndan 981\u00b4de kuruldu. 999\u00b4da Hamdanilerle yap\u0131lan bir sava\u015fta Bad \u00f6l\u00fcnce, yerine ye\u011feni Mervan\u00b4\u0131n o\u011flu Ali ge\u00e7ti. Babas\u0131na atfen devlet “Mervani” olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131. Devletin sahas\u0131 k\u0131sa bir s\u00fcrede geni\u015fletildi. G\u00fcneyde Cudi eteklerinden ba\u015flay\u0131p Cizre- Hasankeyf\u00b4e, bat\u0131da Harput, kuzeyde Malazgirt ve do\u011fuda Hakk\u00e2ri\u00b4ye kadar uzand\u0131. \u00c7o\u011fu tarih\u00e7iye g\u00f6re Mervani devletinin zenginli\u011fine g\u00f6z diken Melik \u015fah, Devletin son emiri olan Nasr-ul devle\u00b4ye “memleketi payla\u015fal\u0131m” teklifinde bulundu. Teklifi reddedilen Melik \u015fah, veziri Fahr-ul devle y\u00f6netiminde Silvan \u00fczerine b\u00fcy\u00fck bir ordu g\u00f6ndererek Diyarbak\u0131r ve Silvan\u00b4\u0131 ele ge\u00e7irdi ve hazinede bulunan 1 milyon alt\u0131na el koydu. Son Emir Nas\u0131r-ul devle de Ba\u011fdat\u2019\u0131n kuzeyinde bulunan Harbe k\u00f6y\u00fcne s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi. Mervani d\u00f6neminde bir\u00e7ok camii, medrese, konaklama yeri, saray, k\u00f6pr\u00fc, hamam, su kanal\u0131 yap\u0131ld\u0131. Meyafarqin\u00b4e bu d\u00f6nemde \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck su kanal\u0131 yap\u0131larak \u015fehrin her taraf\u0131na su verildi. Diyarbak\u0131r ve Silvan, b\u00f6lgenin ticaret merkezleri haline geldi. Emir Ebu Nasr d\u00f6neminde k\u00fclt\u00fcrel ve edebi \u00e7al\u0131\u015fmalara de\u011fer verildi. Yan\u0131na s\u0131\u011f\u0131nan \u015fairler himaye edildi. Bu nedenle El Dela, Tihami, Ebu R\u0131za, Siman El Hotaci gibi bir\u00e7ok yerli ve yabanc\u0131 \u015fair \u015fiirlerinde Emir Ebu Nasr’dan \u00f6vg\u00fc ile s\u00f6z etti. <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 928 y\u0131l\u0131nda Arap egemenli\u011finin zay\u0131flamas\u0131 sonucunda Bizansl\u0131lar\u0131n K\u00fcrdistan\u2019a y\u00f6nelik yeni sald\u0131r\u0131lar\u0131 ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu sald\u0131r\u0131lar s\u0131ras\u0131nda Mara\u015f gibi M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n elindeki baz\u0131 \u015fehirler tekrar geri al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 958\u2013959 y\u0131llar\u0131nda Amed, Ad\u0131yaman ve Urfa y\u00f6releri y\u0131k\u0131ma u\u011frat\u0131l\u0131r. Yine Bizans ordular\u0131 965\u2013966 y\u0131llar\u0131nda Amed, Nusaybin ve Antakya y\u00f6relerini ya\u011fmalay\u0131p y\u0131k\u0131ma u\u011fratt\u0131lar. Bu \u015fekilde ard\u0131-arkas\u0131 kesilmeyen sald\u0131r\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda Mervani K\u00fcrt devletinin elinde sadece Amed ve Farqin (Silvan) kal\u0131r. Arada kalan t\u00fcm b\u00f6lge Bizansl\u0131lar\u0131n eline ge\u00e7mi\u015ftir. Arap egemenli\u011finin K\u00fcrdistan\u2019da zay\u0131flamas\u0131n\u0131n bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131kan Mervani K\u00fcrt Devleti ve di\u011fer baz\u0131 feodal beylikler bir s\u00fcre i\u00e7in kendilerini Bizans\u2019a kar\u015f\u0131 da koruyabilmi\u015flerdir. \u00d6zellikle Amed, Silvan gibi \u00f6nemli merkezler Mervani K\u00fcrt Devletinin denetimindeydi. Ama merkezi feodal bir devlet \u00f6zelliklerini g\u00f6sterememi\u015fti. K\u00fcrt hanedanlar\u0131 aras\u0131ndaki iktidar sava\u015flar\u0131 bu \u015fehirlerde iktidar\u0131n kendi i\u00e7inde s\u00fcrekli de\u011fi\u015fmesine neden olmu\u015ftur. Komplo ve entrikalarla beraber Bizansl\u0131lardan, Araplardan, Sel\u00e7uklulardan yana olanlar ya da onlardan iktidar m\u00fccadeleleri i\u00e7in destek isteyen kesimlerin s\u00fcrekli varl\u0131\u011f\u0131 istikrar\u0131 engellemi\u015ftir. Buna ra\u011fmen Bizans\u2019\u0131n bat\u0131ya do\u011fru \u00e7ekilmesi ve Arap egemenli\u011finin kendi i\u00e7 \u00e7eli\u015fkilerinden dolay\u0131 zay\u0131flamas\u0131 K\u00fcrdistan\u2019da yerel iktidar\u0131n geli\u015fmesine neden olmu\u015ftur. Mervani K\u00fcrt devleti i\u00e7indeki K\u00fcrtler i\u00e7i \u00e7at\u0131\u015fmalarda Amed ve Silvan\u2019da halk\u0131n yer yer isyan etmesine neden olmu\u015ftur. Bu isyanlar s\u0131ras\u0131nda paral\u0131 Frank askerleri K\u00fcrt beyleri taraf\u0131ndan isyan\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131labiliyordu. <\/p>\n Abbasilerin zay\u0131flamas\u0131yla beraber yeni bir g\u00fc\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131kan T\u00fcrkler ba\u015fta Abbasilerin askeri vurucu g\u00fcc\u00fcyken yava\u015f yava\u015f iktidar\u0131n sahibi oldular. Abbasi halifesi Mehdi zaman\u0131nda T\u00fcrkmen boylar\u0131 Adana, Mara\u015f, G\u00f6yn\u00fck, Malatya, Amed, Ahlat ve Malazgirt civar\u0131na yerle\u015ftirildiler. Bu uygulama di\u011fer halifeler d\u00f6neminde de devam etti. Abbasiler kendilerini Bizansl\u0131lardan korumak, daha fazla toprak elde etmek i\u00e7in bu yolu kullan\u0131rken buralardan Anadolu i\u00e7lerine do\u011fru sald\u0131r\u0131lar yapmay\u0131 da hedeflemi\u015ftir. 1071 y\u0131l\u0131ndan \u00f6nce Sel\u00e7uklu T\u00fcrkmen boylar\u0131 Anadolu\u2019ya s\u0131zmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. D\u00fczensiz ak\u0131nc\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131yla Anadolu\u2019nun \u00e7e\u015fitli yerlerine kadar ilerleyen bu gruplar talan yapt\u0131ktan sonra tekrar s\u0131n\u0131rlar\u0131na \u00e7ekiliyorlard\u0131. K\u00fcrtlerle de yer yer \u00e7at\u0131\u015fmalar geli\u015fiyordu. K\u00fcrdistan bu ak\u0131nc\u0131 boylar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan da etkilenmi\u015fti.<\/p>\n 1071 Malazgirt sava\u015f\u0131ndan sonra daha \u00f6nce \u00e7e\u015fitli sava\u015flarda Bizans ve T\u00fcrkler taraf\u0131ndan ku\u015fat\u0131lan ve ele ge\u00e7irilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan Amed B\u00f6lgesi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015ftur. Daha \u00f6nce Bizansl\u0131lara vergi vermek suretiyle ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Mervaniler bu sefer de Sel\u00e7uklulara vergi vererek varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Zaten Malazgirt sava\u015f\u0131nda T\u00fcrkler\u2019e en b\u00fcy\u00fck deste\u011fi Mervaniler vermi\u015ftir. Ama 1083\u2019ten itibaren Mervanilerin merkezi olan Silvan ve Amed\u2019e y\u00f6nelik olarak Sel\u00e7uklular taraf\u0131ndan askeri bir hareket ba\u015flat\u0131ld\u0131. Bunun \u00f6ncesine kadar yerel otoriteleri tan\u0131nan K\u00fcrt hanedanlar\u0131 yerine daha \u00f6nce Mervanilere vezirlik yapm\u0131\u015f olan bir Arap vezir merkezden direkt atanmak istenmi\u015ftir.\u00a0 Merkezi otoriter bir devlete do\u011fru evrilmek isteyen Sel\u00e7uklular bir taraftan da kendi i\u00e7inde T\u00fcrkmenlerle \u00e7at\u0131\u015fmaya devam ediyordu. Gev\u015fek ba\u011flarla kendisine ba\u011fl\u0131 olan Amed ve Kuzey Suriye b\u00f6lgeleri gibi b\u00f6lgelerin \u00f6zerkli\u011fine son vermi\u015ftir. 1085 y\u0131l\u0131nda yakla\u015f\u0131k bir bu\u00e7uk y\u0131ll\u0131k ku\u015fatma ve sava\u015flardan sonra Mervani hanedan\u0131n\u0131n elindeki t\u00fcm kale ve \u015fehirler al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Sel\u00e7uklular\u0131n idari ve siyasi yap\u0131s\u0131ndaki par\u00e7alanm\u0131\u015fl\u0131k kendini bu sava\u015fta da g\u00f6stermi\u015ftir. Sel\u00e7uklulara ba\u011fl\u0131 Musul, El-Cezire ve Halep h\u00e2kimi Amed ku\u015fatmas\u0131nda Mervanilere yard\u0131m etmek i\u00e7in harekete ge\u00e7mi\u015f ama ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra onun denetiminde olan Kuzey Suriye de direk merkeze ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n Emirlik i\u00e7i kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sonucu birka\u00e7 defa \u015fehir halk\u0131 ayaklanarak saraylar\u0131 ya\u011fmalam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar Emirlik i\u00e7inde s\u0131n\u0131fsal ayr\u0131\u015fma ve s\u00f6m\u00fcr\u00fcn\u00fcn de derinle\u015fti\u011fini g\u00f6stermektedir. B\u00fcy\u00fck zenginliklere sahip kentlerde bu zenginliklerin k\u00fc\u00e7\u00fck bir kesimin elinde topland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ama buna ra\u011fmen merkezi feodal bir devlete ge\u00e7ilememi\u015ftir. Sel\u00e7uklular\u0131n Anadolu\u2019daki kesin zaferiyle beraber bir s\u00fcre daha ba\u011f\u0131ms\u0131z yap\u0131lar\u0131n\u0131 koruyan beylikler ve devletlerden bir k\u0131sm\u0131 tarihten silinirken geri kalan k\u0131sm\u0131 ise zay\u0131flayarak ve daralarak 16. y\u00fczy\u0131la kadar kendilerini ya\u015fatm\u0131\u015ft\u0131r. Mervani K\u00fcrt devletinin varl\u0131\u011f\u0131na 1087\u00b4de Sel\u00e7uklu Sultan\u0131 Melik\u015fah taraf\u0131ndan son verilirken bu s\u00fcre i\u00e7inde de\u011fer baz\u0131 beylikler de ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131. <\/p>\n Sel\u00e7uklular K\u00fcrdistan da h\u00e2kimiyetlerini sa\u011flad\u0131ktan sonra bu topraklarda \u00e7e\u015fitli T\u00fcrkmen beylikleri kurulmu\u015ftur. Bu beyliklerden Artuko\u011fullar\u0131, Dilma\u00e7 o\u011fullar\u0131, Akkoyunlu ve Karakoyunlu T\u00fcrkmen beylikleri en etkili ve en uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olanlar\u0131d\u0131r. Akkoyunlu ve Karakoyunlu beylikleri B\u00fcy\u00fck Sel\u00e7uklu devleti y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra kurulmu\u015flard\u0131r. Bu beylikleri olu\u015fturan a\u015firetler T\u00fcrkmen ve K\u00fcrt a\u015firetleriydi. Akkoyunlu ve Karakoyunlular d\u00f6neminde K\u00fcrt ve T\u00fcrkmen a\u015firetleri aras\u0131nda \u00e7e\u015fitli sava\u015flar olsa da genelde bar\u0131\u015f i\u00e7erisinde ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Mo\u011follar\u0131n K\u00fcrt B\u00f6lgesini \u0130stilas\u0131<\/strong><\/p>\n T\u00fcrklerin Anadolu ve K\u00fcrdistan\u2019a y\u00f6nelik kitlesel g\u00f6\u00e7leri devam ederken yeni bir istilac\u0131 g\u00fc\u00e7 olarak Mo\u011follar tarih sahnesine \u00e7\u0131kar. G\u00f6\u00e7ebe feodalizminin en g\u00fc\u00e7l\u00fc temsilcisi olan Mo\u011follar, sald\u0131r\u0131lar\u0131ndaki h\u0131zl\u0131l\u0131k ve ac\u0131mas\u0131zl\u0131klar\u0131yla Anadolu ve K\u00fcrdistan tarihinde kal\u0131c\u0131 ve tarihi izler b\u0131rak\u0131rlar. <\/p>\n 1258 y\u0131l\u0131nda Ba\u011fdat\u2019a sald\u0131ran Mo\u011follara kar\u015f\u0131 \u015fehri savunmay\u0131 \u00fcstlenenler aras\u0131nda K\u00fcrtler de vard\u0131r. Ba\u011fdat\u2019\u0131n al\u0131nmas\u0131yla beraber Abbasi halife ailesinin bir\u00e7o\u011fu \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Buradan kurtulan bir ki\u015fi M\u0131s\u0131r\u2019da halifeli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ba\u011fdat\u2019tan sonra K\u00fcrdistan\u2019a y\u00f6nelen Mo\u011follar burada Erbil, Mardin, Silvan gibi kaleleri ku\u015fatarak baz\u0131lar\u0131n\u0131 anla\u015fmayla teslim al\u0131r. K\u00fcrdistan\u2019da ele ge\u00e7irdi\u011fi alanlarda yerel y\u00f6netici ailelerden de tekrar y\u00f6netici olarak atama yapan Mo\u011follar bu \u015fekilde y\u00fcz y\u0131llarca s\u00fcren bir gelene\u011fi devam ettirmi\u015flerdir. Baz\u0131 y\u00f6relerde ise direni\u015fe ge\u00e7en Emirlik veya kaleleri ele ge\u00e7irdikten sonra y\u00f6re halk\u0131ndan olan bir k\u00f6le ya da seyisi y\u00f6netici olarak atam\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6rne\u011fin Cizre Emiri\u2019nin k\u00f6lesini emir olarak atarken, Silvan\u2019da ise emirin seyisini emir olarak atam\u0131\u015ft\u0131r. Musul ku\u015fatmas\u0131ndan sora \u015fehri alan Mo\u011follar \u015fehri ya\u011fmalayarak katliam ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015flerdir. Mo\u011follar\u0131n askeri g\u00fcc\u00fcnden \u00e7ekinen K\u00fcrt Emirlikleri ve di\u011fer T\u00fcrkmen beyleri de Mo\u011fol ordusu, alanlar\u0131na yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda orduyu hediyelerle kar\u015f\u0131layarak ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bildirirler. B\u00fcy\u00fck Lor ve K\u00fc\u00e7\u00fck Lor b\u00f6lgesi de bu \u015fekilde Mo\u011fol denetimine girer. Sava\u015flarda Mo\u011fol ordusuna yard\u0131m ederek \u00f6nc\u00fcl\u00fck g\u00f6revi yapan K\u00fcrt Emirlikleri bu \u015fekilde otonom yap\u0131lar\u0131n\u0131 korurlar. Gelenek en zorlu istilac\u0131lar kar\u015f\u0131s\u0131nda bile bu \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n 1386 y\u0131l\u0131nda bu sefer Timur, Anadolu ve K\u00fcrdistan\u2019a yay\u0131lma ak\u0131nlar\u0131na ba\u015flar. Burada Lor b\u00f6lgesindeki Emirlik ailesi ve Hakk\u00e2ri ailesinin ayn\u0131 \u015fekilde ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 sunmalar\u0131yla varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler. 1394 y\u0131l\u0131nda Timur Ba\u011fdat\u2019\u0131 istila eder. Oradan Mardin ve Cizire Emirliklerine y\u00f6nelir. Burada da \u00e7e\u015fitli hediyelerle kar\u015f\u0131lan\u0131r. Ordusunun lojistik ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 gibi baz\u0131 \u015fartlarla y\u00f6renin yerel egemenlerini tan\u0131r. Ard\u0131ndan Cizre emirinin anla\u015fma kurallar\u0131na uymamas\u0131ndan dolay\u0131 Botan ve Cizre\u2019yi ya\u011fmalayarak Mu\u015f ovas\u0131na kadar ilerler. Mu\u015f Ovas\u0131\u2019nda da Bitlis emirli\u011fi t\u00fcm kalelerinin anahtar\u0131n\u0131 Timur\u2019a sunarak itaat eder. <\/p>\n Timur ordusunu olu\u015fturan T\u00fcrkmen ve K\u00fcrt beyleriyle beraber Suriye\u2019ye y\u00f6nelir. Elbistan, Malatya, Darende ve di\u011fer yerleri al\u0131r. K\u00fcrdistan, bat\u0131s\u0131ndaki Osmanl\u0131lar, g\u00fcneyindeki Memluklular ve do\u011fusundaki Mo\u011follar\u0131n \u00e7at\u0131\u015fma ve sava\u015f sahas\u0131 olur. \u00c7evresinde geli\u015fen bu yeni devletler, K\u00fcrdistan \u00fczerindeki etkilerini artt\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015facaklard\u0131r. Bu m\u00fccadele uzun bir d\u00f6neme yay\u0131larak devam edecektir. <\/p>\n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda K\u00fcrtler<\/strong><\/p>\n Anadolu\u2019nun bat\u0131s\u0131nda 1299 y\u0131l\u0131nda kurulan Osmanl\u0131 Devleti daha \u00e7ok Bizans\u2019a do\u011fru geni\u015fleyecektir. Anadolu ve K\u00fcrdistan\u2019da ise Sel\u00e7uklular\u0131n ard\u0131ndan bir\u00e7ok beylik kurulmu\u015ftur. Bunlar Mo\u011fol sald\u0131r\u0131lar\u0131na ra\u011fmen yer yer zay\u0131flasalar da varl\u0131klar\u0131n\u0131 uzun s\u00fcre koruyacaklard\u0131r.<\/p>\n Osmanl\u0131lar 1500\u2019lere kadar da K\u00fcrt b\u00f6lgeleri \u00fczerinde herhangi bir etkinli\u011fe sahip de\u011fildirler. Daha sonra Safevi-Osmanl\u0131 sava\u015flar\u0131ndan dolay\u0131 K\u00fcrt Emirlikleriyle ittifak kurulacak, zay\u0131f olan K\u00fcrt iktidar\u0131n\u0131 da g\u00fc\u00e7lendirerek, otoritelerini me\u015frula\u015ft\u0131racaklard\u0131r. 16. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131ndaki siyasal durum K\u00fcrt Emirliklerinin uzun s\u00fcre ba\u011f\u0131ms\u0131z ya\u015famalar\u0131n\u0131n di\u011fer sebebini de a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Do\u011fuda geli\u015fen Safevi devleti Akkoyunlu devletini y\u0131karak K\u00fcrdistan\u2019\u0131n Kuzeyinde geni\u015flemeye ba\u015flar. Daha \u00f6nce Akkoyunlu T\u00fcrkmen devleti i\u00e7erisinde ba\u011f\u0131ml\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir \u015fekilde ya\u015fayan K\u00fcrt Emirlikleri, Safevi devletiyle de uzla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Safevi devletinin K\u00fcrt beylerinin otoritelerini tan\u0131mamas\u0131 onlar\u0131n yerine direk merkezden atanan valiler yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmaya neden olacakt\u0131r. Di\u011fer taraftan \u015eii mezhebini esas alarak geli\u015fen bu devlet yerel K\u00fcrt feodalleriyle, mezhep farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 da \u00e7at\u0131\u015facakt\u0131r. Safevi devleti Erdebil\u2019deki Safevi tarikat\u0131n\u0131n geni\u015fleyip, d\u00f6n\u00fc\u015fmesiyle ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Tarikat devlete do\u011fru evrilmi\u015ftir. Bu Alevi tarikat\u0131 \u201czulme kar\u015f\u0131 ba\u015fkald\u0131r\u0131y\u0131 hatta onu d\u00fcnyadan kald\u0131rmay\u0131 hedeflemi\u015ftir Bunun i\u00e7in zul\u00fcm yapanlara yani feodal beylere ve sultanlara sald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Onlar\u0131n siyasal yap\u0131s\u0131n\u0131 tan\u0131mam\u0131\u015ft\u0131r. Kurulu\u015fu itibariyle g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkmen ve K\u00fcrt a\u015firetlerinin, (Alevi ya\u015fam anlay\u0131\u015flar\u0131 itibariyle) y\u00f6netim bi\u00e7imine de damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015ftur. \u0130ttifakta her zaman belirleyici olmasa da K\u00fcrt Emirlikleri Safevi devletiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015flerdir. Bu en \u00e7ok da \u015eah \u0130smail d\u00f6neminde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. \u015eah \u0130smail d\u00f6neminde g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrkmen ve K\u00fcrt alevi a\u015firetlerinin egemenlik anlay\u0131\u015f\u0131 ve hayat tarz\u0131n\u0131n da etkisiyle bunlarla\u00a0 Safevi devleti aras\u0131nda uyu\u015fmazl\u0131k ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. 20\u2019ye yak\u0131n K\u00fcrt emiri \u015eah \u0130smail\u2019e ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 bildirmek i\u00e7in saray\u0131na gittiklerinde \u015eah \u0130smail taraf\u0131ndan tutuklanm\u0131\u015flard\u0131r. Bu emirlerin yerine merkezden komutanlar atanm\u0131\u015f, Emirlikleri devralmalar\u0131 i\u00e7in ordular g\u00f6nderilmi\u015ftir. 1510 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde bir\u00e7ok K\u00fcrt y\u00f6netim merkezi, Safeviler\u2019in eline ge\u00e7mi\u015ftir. Emirlikler yap\u0131lar\u0131 gere\u011fi egemen devlete kar\u015f\u0131 \u00e7e\u015fitli y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler kabul etmekle beraber direk olarak ona ba\u011flanmay\u0131 ve y\u00f6netilmeyi kabul etmemi\u015ftir. Dayanaklar\u0131 ise zaten askeri bir \u00f6rg\u00fctlenmeyi de ifade eden yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z \u015fekilde ya\u015fayan a\u015firet yap\u0131s\u0131d\u0131r. Bunu da destekleyen emirlerin ba\u015fka bir devletle i\u015fbirli\u011fi yapma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve e\u011filimleridir.<\/p>\n Ayn\u0131 d\u00f6nemde Osmanl\u0131 devletini de tehdit eden \u015eah \u0130smail K\u00fcrt Emirlikleriyle Osmanl\u0131 aras\u0131ndaki ittifak\u0131n objektif zeminini yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131lar ile Safeviler aras\u0131ndaki sava\u015f bir yandan iki egemen g\u00fc\u00e7 aras\u0131ndaki sava\u015f iken, di\u011fer yandan da Anadolu ve K\u00fcrdistan\u2019daki s\u0131n\u0131f sava\u015f\u0131m\u0131n\u0131n bir sonucudur.<\/p>\n K\u00fcrt emirleri Osmanl\u0131lar ile ittifaka giren \u0130dris-i Bitlisi ile anla\u015farak Safeviler\u2019e kar\u015f\u0131 kendi ordular\u0131 ile ve Osmanl\u0131lar\u0131n deste\u011fi ile sava\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. 1514 Y\u0131l\u0131nda Safeviler\u2019in Kuzey K\u00fcrdistan\u2019daki egemenli\u011fine son vermi\u015flerdir. Osmanl\u0131larla yap\u0131lan anla\u015fman\u0131n maddeleri \u015f\u00f6yledir:<\/em><\/p>\n 1-Osmanl\u0131 y\u00f6netimine ba\u011fl\u0131 olarak K\u00fcrt Emirliklerinin \u00f6zerklikleri korunacakt\u0131r.<\/p>\n 2-K\u00fcrt Emirliklerinde y\u00f6netim babadan o\u011fula ge\u00e7erek s\u00fcrecek. Bu konuda padi\u015fahtan ferman al\u0131nacak.<\/p>\n 3-K\u00fcrtler Osmanl\u0131lara b\u00fct\u00fcn sava\u015flarda yard\u0131m edeceklerdir.<\/p>\n 4-Osmanl\u0131lar da K\u00fcrtleri b\u00fct\u00fcn d\u0131\u015f sald\u0131r\u0131lardan koruyacak.<\/p>\n 5-K\u00fcrtler devlete verilmesi gereken her t\u00fcrl\u00fc vergiyi \u00f6deyecekler.<\/p>\n 6-K\u00fcrt beylikleri sultan ile birlikte sava\u015fa kat\u0131lmak zorunda olmalar\u0131na ra\u011fmen s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmeyecekler.<\/p>\n Bu antla\u015fmadan sonra da K\u00fcrdistan\u2019da \u0130ran-Osmanl\u0131 sava\u015flar\u0131 yakla\u015f\u0131k y\u00fcz y\u0131l devam edecektir. Ama antla\u015fma K\u00fcrt beyliklerine me\u015fruluk kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Onlar\u0131 daha da g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. \u0130ran Safevi devletinin de kat\u0131 \u015eia ideolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 a\u015fmas\u0131 ile beraber K\u00fcrdistan politikas\u0131 de\u011fi\u015fmi\u015ftir. \u0130ki g\u00fc\u00e7l\u00fc devlet aras\u0131nda K\u00fcrt Emirlikleri, denge politikas\u0131 y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015flerdir. Her iki devlet de bu Emirlikler \u00fczerinde etkili olmak i\u00e7in \u00e7aba harcam\u0131\u015flard\u0131r. Emirlikler, ittifak\u0131 ya da ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131 egemen devletin h\u00e2kimiyetlerine son verme \u00e7abalar\u0131 ya da e\u011filimlerini hissettikleri zaman hemen taraf de\u011fi\u015ftiriyorlard\u0131. Bunlardan en \u00fcnl\u00fcs\u00fc Bitlis emirli\u011fidir. Safevilere kar\u015f\u0131 1514 sava\u015f\u0131nda en belirleyici olan bu Emirlik 1530 y\u0131llar\u0131nda Osmanl\u0131lar\u0131n emirlik y\u00f6netimini atad\u0131\u011f\u0131 bir ki\u015fiyle de\u011fi\u015ftirme \u00e7abas\u0131ndan dolay\u0131 hemen Safeviler\u2019le ili\u015fkiye ge\u00e7mi\u015f onlara itaat etmi\u015ftir. Politikalar de\u011fi\u015fince ard\u0131ndan tekrar Osmanl\u0131 ile ili\u015fkiye ge\u00e7erek Osmanl\u0131\u2019n\u0131n politik himayesini kabul etmi\u015flerdir<\/p>\n 1514 y\u0131l\u0131ndan sonra K\u00fcrdistan\u2019\u0131n stratejik baz\u0131 yerleri (Amed, Van vb. kent merkezleri) direkt merkezden atanan valiler taraf\u0131ndan y\u00f6netilmi\u015ftir. Buralarda merkeze ba\u011fl\u0131 askeri g\u00fc\u00e7ler yerle\u015ftirilmi\u015ftir.\u00a0 K\u00fcrdistan\u2019\u0131n geri kalan k\u0131sm\u0131 ise, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z feodal beylikler \u015feklinde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015flerdir. Organik olarak Osmanl\u0131 sistemi ile direkt bir ili\u015fkileri yoktur. Zaten \u00e7o\u011fu Osmanl\u0131 toprak d\u00fczeninin d\u0131\u015f\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bu alanlardaki K\u00fcrt b\u00f6lgelerinin stat\u00fcleri \u015f\u00f6yle s\u0131ralanabilir:<\/em><\/p>\n 1-H\u00fck\u00fcmetler: H\u00fck\u00fcmet stat\u00fcs\u00fcne giren alanlarda y\u00f6netim babadan o\u011fla ge\u00e7mektedir. \u0130\u00e7 i\u015flerinde ve toprak d\u00fczenlerinde tamamen ayr\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131rlar. Osmanl\u0131 devleti ile olan ili\u015fkileri politik himaye ve ittifak anlay\u0131\u015f\u0131 temelindedir. Kendilerine ait ordular\u0131 olan bu yap\u0131lar devletin \u00f6nceli\u011fi olan yap\u0131lard\u0131r. 1514 Anla\u015fmas\u0131yla bu stat\u00fcy\u00fc kazanm\u0131\u015flard\u0131r. Say\u0131lar\u0131 ilk ba\u015fta 16 civar\u0131ndad\u0131r. Ama zamanda say\u0131lar\u0131 gittik\u00e7e azalm\u0131\u015f, stat\u00fcleri de de\u011fi\u015fmi\u015ftir. <\/p>\n 2-Yar\u0131 Ba\u011f\u0131ms\u0131z Sancaklar: Bunlarda da i\u00e7 \u00f6zerklik s\u00f6z konusudur. Ama bunlar h\u00fck\u00fcmetler gibi, direkt saraya ba\u011fl\u0131 de\u011fil, beylerbeyine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Ba\u011fl\u0131 bulunduklar\u0131 eyalet d\u00e2hilinde sava\u015flara T\u0131marl\u0131 sahipleri gibi kat\u0131l\u0131rlar. Bunlar yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z h\u00fck\u00fcmetler olarak da tan\u0131mlanabilinir. <\/p>\n 3-Ba\u011fl\u0131 Sancaklar: Bunlar direkt olarak Osmanl\u0131 taraf\u0131ndan y\u00f6netilen yerlerdir. Y\u00f6neticileri Osmanl\u0131lar taraf\u0131ndan atan\u0131r, ba\u015fta stratejik noktalarda kurulan bu sancaklar zamanla artm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fcrt h\u00fck\u00fcmetleri ve yar\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131 sancaklar da zamanla ba\u011fl\u0131 sancaklar d\u00fczeyine indirilmi\u015ftir.<\/p>\n 16. y\u00fczy\u0131ldan itibaren imparatorluk i\u00e7indeki \u00e7eli\u015fkiler giderek artm\u0131\u015ft\u0131r. Celali isyanlar\u0131 bu toplumsal bunal\u0131m\u0131n bir sonucu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu isyanlarla yerel feodalite merkezi feodaliteye kar\u015f\u0131 geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Celali isyanlar\u0131n\u0131n k\u00f6kleri daha gerilerde olsa da bu d\u00f6nemde ortaya \u00e7\u0131kan isyanlar \u00f6ncekilerden farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterir. Bir\u00e7ok isyan yerel egemenlerin kendi otoritelerini kurma y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7abalar\u0131ndan kaynaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Ama bu isyanlar da g\u00fcc\u00fcn\u00fc yoksulla\u015fan k\u00f6yl\u00fclerden, T\u00fcrkmen ve K\u00fcrt alevi a\u015firetlerinden alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bunal\u0131m ve isyan d\u00f6neminde Osmanl\u0131n\u0131n t\u0131mar sistemine dayanan toprak d\u00fczeni de bozulmu\u015ftur. Bundan sonra imparatorluk uzun s\u00fcre can \u00e7eki\u015fecektir.<\/p>\n \u00a0Anadolu ve K\u00fcrdistan\u2019da ya\u015fayan M\u00fcsl\u00fcmanlar asker kayna\u011f\u0131 olarak de\u011ferlendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. A\u011f\u0131r vergiler ve askerlik kar\u015f\u0131s\u0131nda tepki olarak \u00e7\u0131kan isyanlar \u00fcretimi tamamen fel\u00e7 edecektir. Sava\u015flardaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar ekonomiyi her g\u00fcn biraz daha k\u00f6t\u00fcle\u015ftirmi\u015ftir. 18. y\u00fczy\u0131l ba\u015flar\u0131nda Osmanl\u0131 ordusu Avusturya taraf\u0131ndan yenilgiye u\u011frat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ard\u0131ndan imzalanan 1699 Karlof\u00e7a ve 1718 Pasarof\u00e7a anla\u015fmalar\u0131yla gittik\u00e7e g\u00fc\u00e7 kaybetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece Avrupa kar\u015f\u0131s\u0131nda toprak kayb\u0131 da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 d\u00f6nemlerde (1744 y\u0131llar\u0131nda) Araplar\u0131n Vahhabi hareketi ba\u015flam\u0131\u015f, 19. y\u00fczy\u0131la kadar imparatorlu\u011fu zorlam\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n 1789 y\u0131l\u0131nda Fransa\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen burjuva devrimiyle birlikte ulusal birlik, e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck gibi idealler gittik\u00e7e yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u00e7inde bir\u00e7ok etnik ve dini toplulu\u011fu bar\u0131nd\u0131ran Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu i\u00e7in en b\u00fcy\u00fck tehlike b\u00f6ylece geli\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r<\/p>\n Askeri \u00f6rg\u00fctleme ve teknik alanda Avrupa ordular\u0131na benzeme \u00e7abas\u0131 temel faaliyet olarak geli\u015fir. \u0130lk kapsaml\u0131 \u0131slahat hareketleri III. Selim ile ba\u015flar. 1792\u201393 y\u0131llar\u0131nda Nizam-\u0131 Cedit ordusu kurulur. Bu \u0131slahatlar i\u00e7eride geleneksel yap\u0131lar\u0131n sert muhalefetleriyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Yeni\u00e7eri ordusu isyan ederek III. Selim\u2019i (1807) tahttan indirir. 1808 y\u0131l\u0131nda II. Mahmut iktidara gelir. \u0130lk y\u0131llar\u0131nda reform hareketlerine giri\u015fmez. Ama iktidar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdikten sonra en k\u00f6kl\u00fc reform hareketlerini ba\u015flat\u0131r. \u0130mparatorluk, askeri ve idari alanda kendini tekrar d\u00fczenlemeye ba\u015flar. \u0130lk \u00f6nce yeni bir ordu kuran II. Mahmut ard\u0131ndan imparatorlu\u011fun idari yap\u0131lanmas\u0131nda da de\u011fi\u015fikliklere giderek merkeziyet\u00e7i idari bir yap\u0131y\u0131 geli\u015ftirmek i\u00e7in h\u0131zla reformlara giri\u015filir. \u0130mparatorlu\u011fun karakteri b\u00f6ylece de\u011fi\u015fir. Osmanl\u0131 devleti ile K\u00fcrt Emirlikleri aras\u0131nda en b\u00fcy\u00fck \u00e7eli\u015fki ve ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 yine \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n ya\u015fanaca\u011f\u0131 d\u00f6nem bu de\u011fi\u015fikliklerle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 1826\u2019da ayaklanan Yeni\u00e7eri ordusunun bast\u0131r\u0131lmas\u0131yla \u0131slahat hareketlerinin de \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engellerden biri ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oluyordu. <\/p>\n 1839 Tanzimat ferman\u0131 k\u00f6kl\u00fc de\u011fi\u015fiklikleri de beraberinde getirmi\u015ftir. Hem Osmanl\u0131 hem de K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan geri d\u00f6n\u00fclmesi imk\u00e2ns\u0131z olan bir d\u00f6nem b\u00f6ylece ba\u015fl\u0131yordu. Osmanl\u0131 devletinin kendini korumak amac\u0131yla ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 reformlar gene bu anlay\u0131\u015fla geli\u015fecektir. Yeni kurulan ordunun sava\u015flardaki ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak ve yeniden yap\u0131land\u0131rarak ayakta tutmak i\u00e7in idari yap\u0131lar\u0131 da tamamen de\u011fi\u015ftirme hedeflenmi\u015ftir. Merkezden atanan valilerin y\u00f6netimine b\u0131rak\u0131lan vilayet ve eyaletlerde eskiden valinin sahip oldu\u011fu \u00f6zerklikler de k\u0131s\u0131tlanarak yerel ayanlar ve millet temsilcileriyle payla\u015ft\u0131r\u0131larak yerel meclisler ve eyalet meclisleri olu\u015fturulmu\u015ftur. Merkezden atanan vergi memurlar\u0131 valilerin vergi toplama \u00fczerindeki denetimlerini de ortadan kald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n Tanzimat\u2019la ba\u015flayan kapsaml\u0131 reformlar\u0131n etkisiyle halklar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin yeniden d\u00fczenlenmesi durumu da K\u00fcrtler ile Osmanl\u0131 devletini kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirmi\u015ftir. Bundan en \u00e7ok yerel H\u0131ristiyanlarla olan ili\u015fkileri etkilenmi\u015ftir. Bat\u0131n\u0131n etkisiyle ve zorlamas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fen reformlardan da Yeni Osmanl\u0131lar sorumlu tutulmu\u015ftur. Bunun i\u00e7in bu kesimlerle de \u00e7at\u0131\u015fmaya girilmi\u015ftir. Bunlar\u0131n temsil etti\u011fi yerel idareler sahs\u0131nda h\u00fck\u00fcmetlere kar\u015f\u0131 tepkiler \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir.<\/p>\n Bu D\u00f6nemde \u00c7\u0131kan Belli Ba\u015fl\u0131 Baz\u0131 \u0130syanlar<\/strong> \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1818 Bilbaslar \u0130syan\u0131 1818\u201320\u201322 Y\u0131llar\u0131nda Hem Osmanl\u0131ya Hem de \u0130ran\u2019a Kar\u015f\u0131 Geli\u015fmi\u015ftir,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1820 Sivas\u2019ta Zaza A\u015firetlerinin \u0130syan\u0131,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1820\u201336 Y\u0131llar\u0131 Aras\u0131nda Soran Emirli\u011finin H\u00e2kimi Mir Muhammet\u2019in \u0130syan\u0131, <\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1830\u201333 Sincar Da\u011f\u0131 Etraf\u0131ndaki Ezidi K\u00fcrtleri ve T\u00fcrkmen \u0130syan\u0131,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1832 Sonras\u0131 Mardin \u0130syan\u0131 Osmanl\u0131 Ordusunun M\u0131s\u0131r Ordusuna Yenilmesinden Sonra \u00c7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 Milli A\u015firet Konfederasyonunun 1834\u2019te Da\u011f\u0131t\u0131lmas\u0131 Sonras\u0131 Ayn\u0131 Y\u0131l Re\u015fit Pa\u015faya Kar\u015f\u0131 Hazro-Silvan Civar\u0131nda Mirza A\u011fa Liderli\u011finde Osmanl\u0131ya Kar\u015f\u0131 \u00c7\u0131kan \u0130syan,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1834 Bitlis Civar\u0131ndaki \u0130syan, 1849\u2019da Bast\u0131r\u0131l\u0131r,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1838\u2019te Botan Beylerinden Sait Beyin \u0130syan\u0131 Ve Kalesinin Al\u0131nmas\u0131,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1842\u201347 Bedirxan Bey \u0130syan\u0131 Cizre-Botan Emirli\u011fine Son Verilmesi,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1853\u201356 Yezdan \u015eer \u0130syan\u0131,<\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1860\u2018ta Osmanl\u0131 Ordular\u0131n\u0131n Dersim\u2019e Y\u00f6nelik Askeri Harek\u00e2tlar\u0131, <\/p>\n \u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1878 II. Bedirxan Ayaklanmas\u0131 Bedirxan Beyin O\u011fullar\u0131 Taraf\u0131ndan \u00c7\u0131kar\u0131l\u0131r.<\/p>\n Baban, Botan ve Soran isyanlar\u0131<\/strong><\/p>\n Merkezile\u015fme \u00e7abalar\u0131yla ba\u011f\u0131ms\u0131z bir g\u00fc\u00e7 olmaya \u00e7al\u0131\u015fan K\u00fcrt emirliklerinin en son ve en g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlar\u0131 Baban, Botan ve Soran emirlikleridir. Bu emirliklere son verilmeden \u00f6nce kontrol ettikleri alanlar dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fcmsenemeyecek bir h\u00e2kimiyete sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Ama her \u015feye ra\u011fmen bu emirliklerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 da merkezile\u015fme \u00e7abalar\u0131 da b\u00f6lgesel bir d\u00fczeyi a\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n 1806\u2019da S\u00fcleymaniye\u2019de ba\u015flayan Baban emirli\u011fi isyan\u0131, Osmanl\u0131 ile \u0130ran aras\u0131ndaki bir co\u011frafyada yer ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hangi taraf daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ise ona yaslanarak denge \u00fczerinde kendini var etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fsa da, sonu\u00e7ta her iki g\u00fc\u00e7 taraf\u0131ndan da kullan\u0131lmaktan kurtulamam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6yle ki, Baban ailesinden \u015fehirlerin idaresine verilen y\u00f6neticiler daha y\u00fcksek bir r\u00fctbeye gelmek i\u00e7in daha ba\u015ftan Osmanl\u0131lar\u0131n ma\u015fas\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Baban Miri Abdurrahman Pa\u015fa denge politikas\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131yla y\u00fcr\u00fcterek bir ka\u00e7 y\u0131l i\u00e7erisinde emirli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletmeyi ba\u015far\u0131r. Dahas\u0131 Baban emirli\u011fi K\u00fcrdistan\u2019\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc emirli\u011fi konumuna ula\u015f\u0131r. Baban emirli\u011fini daha \u00f6nce bir\u00e7ok kere \u0130ran\u2019a kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u015f olan Osmanl\u0131, her \u015feye ra\u011fmen, tez elden bu beyli\u011fin \u00f6n\u00fcn\u00fc almay\u0131 planlar. <\/p>\n Soran emirli\u011finin merkezi ise Revanduz\u2019dur. 1820\u201336 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Mir Muhammet\u2019in (Mir\u00ea Kor) liderli\u011finde ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket ederek \u00e7evresindeki k\u00fc\u00e7\u00fck K\u00fcrt beylikleri ve a\u015firetlerini s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine al\u0131r. Feodal merkeziyet\u00e7i bir yap\u0131lanman\u0131n pro-tipini yans\u0131t\u0131r. Mir Muhammet kendisine muhalif olabilecek hanedan \u00fcyelerinin \u00e7o\u011funu \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Bunlar aras\u0131nda amcalar\u0131 ve karde\u015fleri de vard\u0131r. Hatta babas\u0131n\u0131 bile iktidardan uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in k\u00f6r edip tutsak etti\u011fi iddia edilir. Mir Muhammet \u00e7evredeki a\u015firet ve beyliklere kar\u015f\u0131 da olduk\u00e7a ac\u0131mas\u0131zd\u0131r. Kendisine itaat etmeyen k\u0131rka yak\u0131n a\u015firet reisini \u00f6ld\u00fcrtm\u00fc\u015ft\u00fcr. Osmanl\u0131 devleti M\u0131s\u0131r isyan\u0131 ile u\u011fra\u015f\u0131rken Mir Muhammet de s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletir. G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da Ezidileri ve Behdinan emirli\u011fini k\u0131sa s\u00fcrede kontrol alt\u0131na al\u0131r. Osmanl\u0131 devletinin d\u00fc\u015fman\u0131 ve M\u0131s\u0131r isyan\u0131n\u0131n lideri Mehmet Ali Pa\u015fan\u0131n o\u011flu \u0130brahim Pa\u015fa ile de antla\u015fma yapt\u0131\u011f\u0131 iddia edilir. Di\u011fer bir g\u00f6r\u00fc\u015f de zay\u0131flayan Osmanl\u0131 devletine destek olmas\u0131 i\u00e7in \u0130ngilizler taraf\u0131ndan desteklendi\u011fidir. \u201cAyn\u0131 s\u00fcre\u00e7te Mehmet Ali Pa\u015fa, M\u0131s\u0131r ile Suriye\u2019yi ele ge\u00e7irmi\u015ftir. Botan Emiri Bedirxan Pa\u015fa da etkinli\u011fini art\u0131rmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu etkenler Osmanl\u0131 devletinin daha da zay\u0131flamas\u0131na neden olmu\u015ftur. Hatta Britanya, Osmanl\u0131 devletinin Mehmet Ali Pa\u015fa kar\u015f\u0131s\u0131nda kendine gelebilmesi i\u00e7in zorunlu olarak Ba\u011fdat valisinden Soran emirine yard\u0131m etmesini ister. Uygun olan i\u00e7 ve d\u0131\u015f ko\u015fullardan dolay\u0131 Soran emiri k\u0131sa s\u00fcrede s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015fletir.\u00a0 G\u00fc\u00e7l\u00fc olan Baban emirli\u011fine alternatif olarak geli\u015fen Soran emirli\u011fi bir s\u00fcre Osmanl\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6rmezlikten gelinir. Emirli\u011fin merkezi bir yap\u0131lanmaya do\u011fru h\u0131zla e\u011filim g\u00f6sterdi\u011fi, onun \u00e7evre beylik ve a\u015firetlerle olan ili\u015fki anlay\u0131\u015f\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130li\u015fkilerinde ac\u0131mas\u0131z ve tek iktidar olma e\u011filimindedir. Di\u011fer taraftan emirli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kaleleri onararak bunlar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmi\u015f, para da bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00fczenli bir ordu kurmu\u015ftur. On bin s\u00fcvari ve yirmi bin piyadeden olu\u015fan direkt Mire ba\u011fl\u0131 bir orduya sahiptir. Silah ve cephane imalathaneleri de vard\u0131r. Emirlikte top ve t\u00fcfek mermileri \u00fcretilmektedir. Am\u00eadi, Zaxo, Akre, Koy sancak, Ranya ve Hewler(Erbil) emirli\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131n i\u00e7erisindedir. Di\u011fer taraftan Cizre ve Mardin\u2019e, \u00f6b\u00fcr taraftan da Kerk\u00fck ve Erbil aras\u0131ndaki Alt\u0131nk\u00f6pr\u00fc\u2019ye varm\u0131\u015ft\u0131r. Son s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n Kerk\u00fck yak\u0131nlar\u0131na vard\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. <\/p>\n Soran emirli\u011finin i\u00e7indeki faaliyetlere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket etme \u00e7abas\u0131 rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fclebilinir. Zay\u0131flayan Osmanl\u0131 devleti kar\u015f\u0131s\u0131nda zaten karakterinden dolay\u0131 f\u0131rsat buldu\u011funda ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket etme e\u011filimi olan feodal beylerin bu hareketleri karakterleri ile ters d\u00fc\u015fmez.\u00a0 Ama \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flayan Osmanl\u0131dan koparak ayr\u0131 bir devlet olma e\u011filimi de geli\u015fmi\u015ftir. Ayr\u0131lma e\u011filimi emirlik g\u00fc\u00e7lendik\u00e7e artm\u0131\u015ft\u0131r.\u00a0 Ayr\u0131 bir g\u00fc\u00e7 olarak geli\u015fme e\u011filimi ile Osmanl\u0131 devleti kar\u015f\u0131s\u0131nda ayr\u0131cal\u0131klar\u0131n\u0131 art\u0131rma \u00e7abas\u0131 ve e\u011filimi i\u00e7 i\u00e7e girmi\u015ftir. \u0130mparatorluk i\u00e7inde \u00f6zerkli\u011fini art\u0131rma e\u011filimi ile tek ba\u015f\u0131na g\u00fc\u00e7 olarak ba\u011f\u0131ms\u0131z siyaset y\u00fcr\u00fctme \u00e7abas\u0131 ve e\u011filimi kar\u015f\u0131s\u0131nda Osmanl\u0131 ile \u00e7at\u0131\u015fma ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Reform \u00e7abalar\u0131 ile h\u00e2kimiyeti alt\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn topraklar\u0131 direkt \u0130stanbul\u2019a ba\u011flamak isteyen Osmanl\u0131 ile g\u00fc\u00e7lenen baz\u0131 K\u00fcrt emirlikleri kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015ftir. Y\u00fczy\u0131llarca s\u00fcren ili\u015fki, bir taraftan Osmanl\u0131n\u0131n yeni idari d\u00fczeni y\u00fcz\u00fcnden di\u011fer taraftan ise K\u00fcrt beylerinin geli\u015fen ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k\u00e7\u0131 hareketlerinden dolay\u0131 bozulmu\u015ftur.<\/p>\n \u00a0Buna bir di\u011fer \u00f6rnek ise Botan emirli\u011fidir. Bedirxan beyin isyan\u0131 da Mir Muhammet\u2019in isyan\u0131na benzerdir. O da \u00e7evresindeki bir\u00e7ok a\u015fireti denetimi alt\u0131na al\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 zorla, baz\u0131lar\u0131 ise ittifakla Botan emirli\u011finin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisine d\u00e2hil edilir. Soran emirli\u011finin 1836\u2019da y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra Botan emirli\u011fi gittik\u00e7e g\u00fc\u00e7lenir. K\u00fcrt b\u00f6lgelerini birle\u015ftirme e\u011filimi Bedirxan beyde de g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Nizip\u2019te yenilen (1839) Osmanl\u0131n\u0131n durumu Bedirxan\u2019\u0131n bu e\u011filimini g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. <\/p>\n Bunun d\u0131\u015f\u0131nda k\u00f6yl\u00fclerin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi baz\u0131 isyanlar da vard\u0131r. Bunlardan en \u00f6nemli olan\u0131 Bilbaslar\u0131n isyan\u0131d\u0131r (1828). Do\u011fubayaz\u0131t ve T\u00fcrk pa\u015fal\u0131klar\u0131ndaki K\u00fcrt k\u00f6yl\u00fclerinin ayaklanmas\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlara Erivan, Nah\u00e7\u0131van ve Xoy\u2019daki \u0130ran g\u00f6\u00e7ebe K\u00fcrtleri de kat\u0131l\u0131r. Giderek k\u00f6yl\u00fc isyanlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fen ayaklanma Osmanl\u0131 ve \u0130ran\u2019\u0131n i\u015fbirli\u011fi ile bast\u0131r\u0131l\u0131r.\u00a0 K\u00fcrt egemenlerinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde de olsa bu isyanlar di\u011fer K\u00fcrt isyanlar\u0131na g\u00f6re k\u00f6yl\u00fclerin daha aktif kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 isyanlard\u0131r.<\/p>\n Ama g\u00f6\u00e7ebelerin silahta ve sava\u015fta \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri \u00e7o\u011fu zaman yerle\u015fik olanlar\u0131 g\u00f6\u00e7ebelerle \u00e7at\u0131\u015fmaktan cayd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6\u00e7ebelerin silahl\u0131 g\u00fcc\u00fcne \u00f6rnek olarak, Hemawend a\u015fireti g\u00f6sterilebilinir. 1000\u20131500 aras\u0131 aileden olu\u015fur. Silahl\u0131 g\u00fcc\u00fc ise en \u00e7ok 200\u2013300 atl\u0131d\u0131r. Her sava\u015f\u00e7\u0131 tam olarak donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hepsinin birer at\u0131 ve yeteri kadar cephanesi bulunur. Sald\u0131r\u0131lardan sonra a\u015firet reisi taraf\u0131ndan \u00f6d\u00fcllendirilir. Ya\u011fmalardan pay al\u0131n\u0131r. S\u0131radan a\u015firet i\u015fleriyle fazla ilgilenilmez. Cesareti ve kahramanl\u0131\u011f\u0131yla bireysel bir duru\u015fa sahiptirler. G\u00f6\u00e7ebelerin silahl\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yan\u0131nda yerle\u015fik a\u015firetlerin de \u00f6nemli bir silahl\u0131 g\u00fcc\u00fc vard\u0131r. Yerle\u015fik olan a\u015firetler de emirlik d\u00fczeni i\u00e7inde \u00f6zerk bir konuma sahiptirler. Reislerin Mir\u2019e ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131, Mir\u2019in Osmanl\u0131 ya da Safevi devletlerine ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha alt d\u00fczeydeki \u015fekli gibidir.<\/p>\n Devam Edecek\u2026<\/p>\n K\u00fcrdistan Stratejik Ara\u015ft\u0131rmalar Merkezi<\/p>\n www.lekolin.org – www.navendalekolin.com – www.lekolin.net \u2013 www.lekolin.info<\/p>\n <\/p>\n<\/p>\n \t<\/p>\n
\u2022\u00a0\u00a0\u00a0 1805\u20131806\u20131808 Baban \u0130syan\u0131 1789\u20131813 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda emirlikte \u201calt\u0131 b\u00fcy\u00fck sava\u015f olur, bu sava\u015flar emirli\u011fin kaderi ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koruma sava\u015flar\u0131d\u0131r <\/p>\n