3.DEVLET RESTORASYONU, KÜRT MESELESİ VE DEMOKRATİK ENTEGRASYON İMKÂNI
Ortadoğu’da yeni bölgesel mimari arayışının en somut sınanacağı alan, devlet ile devlet dışı aktörler arasındaki ilişkidir. Son yirmi yılda bölgede yalnızca devletler değil, özerk yönetimler, federal yapılar, milis güçleri, vekil aktörler ve ara statülü siyasal oluşumlar da güç kazandı. Irak’ta Haşdi Şabi, Lübnan’da Hizbullah, Yemen’de Husiler, Suriye’de farklı askeri-siyasi yapılar ve Kuzey-Doğu Suriye’de Rojava-SDG deneyimi bu sürecin ürünleri olarak ortaya çıktı. Eğer bugün gerçekten devlet merkezli bir restorasyon ve entegrasyon dönemi başlıyorsa, bunun ilk etkileri bu yapılarda görülecektir.
Devlet restorasyonu kavramı burada belirleyicidir. Bu kavram yalnızca mevcut devletlerin korunması anlamına gelmez, zayıflamış, parçalanmış veya otorite kaybına uğramış devletlerin yeniden merkezi kapasite kazanması anlamına gelir. Bölgesel entegrasyon ve güvenlik mimarisi devletler üzerinden kurulacaksa, devlet dışı silahlı yapıların, özerk yönetimlerin ve ara statülü oluşumların geleceği kaçınılmaz biçimde tartışma konusu olacaktır. Çünkü devlet merkezli bakış açısından uzun vadeli düzen, silahlı ve yarı özerk yapıların kalıcı biçimde varlığını sürdürmesiyle değil, bunların merkezi devlet yapılarıyla uyumlu hale getirilmesiyle mümkün görülmektedir.
Bu tartışmanın en kritik alanlarından biri Rojava ve SDG’dir. Kuzey ve Doğu Suriye deneyimi, IŞİD’e karşı mücadelede kazandığı uluslararası meşruiyetle bölgenin en önemli siyasi-askeri aktörlerinden biri haline geldi. Ancak savaşın ilerleyen aşamalarında tartışmanın yönü değişti. İlk dönemde Rojava’nın nasıl güçleneceği ve özerk yönetimin nasıl derinleşeceği tartışılırken, son dönemde daha çok Suriye’nin geleceği içinde nasıl bir statüye sahip olacağı sorulmaktadır. Bu değişim tesadüf değildir. Devlet restorasyonu ve bölgesel entegrasyon tartışmaları güçlendikçe, Rojava gibi ara statülü yapıların geleceği de merkezi devletle ilişki üzerinden tanımlanmaya çalışılmaktadır.
Benzer bir durum Güney Kürdistan için de geçerlidir. Irak Kürdistan Bölgesi, anayasal federal statüye sahip olduğu için Rojava’dan farklıdır. Ancak Bağdat-Erbil ilişkileri, petrol gelirleri, bütçe, sınır güvenliği ve dış ilişkiler üzerinden yaşanan gerilimler, federal statünün bile yeni entegrasyon ve devlet restorasyonu baskılarından bağımsız olmadığını göstermektedir. Buradaki temel soru ayrılık değil, ilişkinin nasıl yeniden tanımlanacağıdır. Irak örneği bu bakımdan, devlet restorasyonu ile özerk statüler arasındaki ilişkinin en önemli laboratuvarlarından biridir.
Ancak yeni entegrasyon tartışmalarının önünde yalnızca Kürt meselesi değil, başka jeopolitik düğümler de bulunmaktadır. Bunların başında Doğu Akdeniz ve Kıbrıs gelmektedir. Son dönemde öne çıkan enerji koridorları, ticaret hatları, İsrail güvenliği, Körfez sermayesi ve Irak-Suriye-Türkiye eksenli entegrasyon projeleri birlikte değerlendirildiğinde, bu hatların doğal olarak Doğu Akdeniz’e ulaştığı görülmektedir. Bu nedenle Kıbrıs yalnızca bir ada veya tarihsel bir ihtilaf alanı değil, aynı zamanda yeni bölgesel mimarinin en kritik düğüm noktalarından biridir.
Burada cevap bekleyen önemli bir soru ortaya çıkmaktadır. Eğer yeni bölgesel düzen gerçekten devlet restorasyonu ve entegrasyon üzerine kuruluyorsa, Kuzey Kıbrıs’ın mevcut statüsü nasıl değerlendirilecektir? Irak’taki federal yapılar, Suriye’deki özerk bölgeler, ırakta, Lübnan’da, Yemen’de, veya diğer ara statülü askeri siyasi oluşumların geleceği tartışılırken, Doğu Akdeniz’in merkezinde bulunan Kıbrıs’ın geleceği de aynı bütünlük içerisinde ele alınmak zorunda değil midir? Çünkü enerji, ticaret, güvenlik ve ulaşım koridorlarının önemli bir bölümü Doğu Akdeniz’den geçmektedir.
Bu nedenle Kıbrıs meselesi yalnızca Türkiye-Yunanistan veya Türk-Rum ihtilafı olarak değil, Ortadoğu’da ortaya çıkmakta olan yeni entegrasyon modelinin sınandığı temel alanlardan biri olarak da değerlendirilebilir. Eğer yeni mimari gerçekten uzun vadeli ve kalıcı bir düzen hedefliyorsa, Doğu Akdeniz’in ve Kıbrıs’ın bu mimari içerisindeki yeri er ya da geç netleşmek zorunda kalacaktır.
Kürt meselesi tam da bu nedenle yeni dönemin kenarında değil, merkezindedir. Türkiye, İran, Irak ve Suriye’nin kesişim alanında yaşayan Kürtler, bölgesel düzen tartışmalarının dışında tutulamaz. Eğer yeni mimari Irak-Suriye-Türkiye ekseni üzerinden kurulacaksa, bu eksenin tam ortasında Kürtler vardır. Eğer İran’ın kırılmaması yeni hesapları zorunlu kıldıysa, İran Kürtleri de bu denklemin parçasıdır. Eğer Türkiye yeni bölgesel sütunlardan biri olarak düşünülüyorsa, Türkiye’nin Kürt meselesi çözülmeden bu rolü istikrarlı biçimde oynaması kolay değildir. Bu nedenle Kürt meselesi yalnızca kimlik, statü veya haklar sorunu değildir, Ortadoğu’nun yeni düzen arayışında devlet, toplum, sınır, güvenlik ve demokrasi ilişkisini belirleyen temel jeopolitik başlıklardan biridir.
Ancak Kürtlerin bu yeni bölgesel mimaride hangi rolü oynayacağı henüz netleşmiş değildir. Son yıllarda ortaya çıkan gelişmeler bir yandan Kürtlerin devletlerle entegrasyonuna ilişkin yeni arayışları gündeme getirirken, diğer yandan Kürtlerin hâlâ bölgesel güç dengelerinde stratejik bir kart olarak tutulduğu yönündeki tartışmaları da canlı tutmaktadır. Özellikle Suriye’de SDG ile Şam arasında yürüyen entegrasyon ve müzakere süreçleri, kalıcı bir siyasal çözümün başlangıcı mı, yoksa geçici bir ara formül mü olduğu konusunda henüz kesinlik taşımamaktadır. Benzer şekilde Türkiye, İran, Irak ve Suriye ekseninin yeniden stratejik önem kazanması da Kürt meselesinin çözüldüğü anlamına gelmemektedir.
Tersine, bazı gözlemciler Kürtlerin hâlâ bölgesel aktörleri hizaya çekmek, dengelemek veya yönlendirmek için elde tutulan önemli bir jeopolitik unsur olarak değerlendirildiğini ileri sürmektedir. Tarihsel olarak büyük güçlerin Kürt meselesine yaklaşımı incelendiğinde, Kürtlerin kimi zaman çözüm ortağı, kimi zaman baskı unsuru, kimi zaman da bölgesel pazarlıkların parçası olarak ele alındığı görülmektedir. Bu nedenle bugün ortaya çıkan yeni entegrasyon söylemlerinin gerçekten kalıcı bir çözüm mü üreteceği, yoksa Kürtleri yeni bölgesel mimarinin denetim altında tutulan bir bileşeni haline mi getireceği sorusu hâlâ açık durmaktadır.
Belki de yeni düzen tartışmalarının kalıcılığını test etmenin en önemli yollarından biri budur. Eğer Kürtler yeni dönemde anayasal güvenceye kavuşan, demokratik katılımı kurumsallaşan ve bölgesel çözümün öznesi haline gelen bir aktör olarak tanımlanırsa, bu durum yeni bir siyasal mimarinin oluştuğuna işaret edebilir. Ancak Kürtler yalnızca devletleri dengelemede kullanılan geçici bir stratejik araç olarak tutuluyorsa, bu durum Ortadoğu’nun hâlâ tamamlanmamış bir geçiş döneminde bulunduğunu ve eski jeopolitik reflekslerin devam ettiğini gösterecektir.
Ancak burada iki farklı entegrasyon anlayışı karşı karşıya gelmektedir. Birincisi devlet merkezli entegrasyondur. Bu yaklaşım, Ortadoğu’daki sorunların temel nedenini devletlerin zayıflaması, sınırların geçirgenleşmesi, milis yapıların güçlenmesi ve merkezi otoritenin kaybı olarak görür. Çözümü de devlet kapasitesinin güçlendirilmesinde, sınırların kontrolünde, güvenlik koordinasyonunda, enerji ve ticaret hatlarının devletler arası anlaşmalarla düzenlenmesinde arar. Bu yaklaşım açısından istikrar, öncelikle devletlerin yeniden işler hale gelmesiyle mümkündür.
İkinci yaklaşım ise demokratik entegrasyondur. Önder Apo’nun Demokratik Ulus, Demokratik Konfederalizm ve Demokratik Ortadoğu Konfederasyonu perspektifleri, entegrasyon kavramını devletler arası uyumdan ibaret görmez. Bu yaklaşım, halkların, kimliklerin, inançların, kadınların, yerel toplulukların ve komünal yapıların siyasal özne haline gelmesini esas alır. Devletlerin ortadan kalkmasını değil, devletin toplum üzerindeki tekçi ve merkeziyetçi hâkimiyetinin demokratik toplum lehine sınırlandırılmasını savunur. Bu nedenle demokratik entegrasyon, sınırların yeniden çizilmesinden çok, toplumlar arası ortak yaşamın demokratik zeminde yeniden kurulmasını hedefler.
Bu iki yaklaşım aynı kavramları kullanabilir, entegrasyon, istikrar, güvenlik, ortak yaşam, bölgesel düzen. Fakat içerikleri farklıdır. Devlet merkezli entegrasyon, merkezi güçlendiren, istikrarı devletlerin uyumu ve güvenlik mimarisi üzerinden tanımlar. Demokratik entegrasyon ise istikrarı halkların özgür iradesi, yerel demokrasi, komünal örgütlenme ve çoğulcu siyasal statü üzerinden kurar. Birincisi halkları çoğu zaman yönetilmesi gereken sorun alanları olarak görür, ikincisi halkları çözümün kurucu öznesi olarak kabul eder.
Bugün Ortadoğu’nun önündeki temel soru da budur. Yeni bölgesel düzen, İsrail’in güvenliği, Türkiye’nin jeopolitik rolü, Körfez’in ekonomik gücü ve devlet restorasyonu üzerinden mi kurulacaktır? Yoksa bu sürece Kürtler, Araplar, Farslar, Türkler, Ermeniler, Süryaniler, kadınlar, yerel topluluklar ve demokratik toplum dinamikleri de kurucu özne olarak mı katılacaktır? Eğer yeni dönem yalnızca devletler arası pazarlıklarla şekillenirse, bu durum kısa vadeli istikrar görüntüsü yaratabilir, fakat bölgenin tarihsel sorunlarını çözmez. Çünkü Ortadoğu’nun krizi yalnızca zayıf devlet krizi değildir, aynı zamanda halkların inkârı, toplumların dışlanması, kadın özgürlüğünün bastırılması, yerel iradenin yok sayılması ve devletin toplumu sürekli denetim altında tutma krizidir.
Bu nedenle Ortadoğu bugün tamamlanmış bir yeni düzenden çok, sert bir geçiş döneminden geçmektedir. İran’ın kırılmaması eski hesapları zorlamış, İsrail merkezli hegemonya arayışı yeni biçimler kazanmış, Türkiye yeniden bölgesel mimarinin içine alınmış, Körfez sermayesi düzen kurucu araç haline gelmiş, Suriye ve Irak devlet restorasyonunun laboratuvarlarına dönüşmüştür. Fakat bütün bu gelişmelerin sonucu henüz kesinleşmiş değildir. Yeni düzenin karakterini yalnızca büyük güçlerin planları değil, halkların ve siyasal hareketlerin geliştireceği stratejik irade de belirleyecektir. Bunun için bu planlara karşı halklar lehine gelişen demokratik entegrasyon stratejisi bir ön görü sonucu olarak görülüp hayata geçirilen bir yol olduğu anlaşılmaktadır.
Bu açıdan Kürt meselesi yeni dönemin en kritik sınavlarından biridir. Kürtler devlet merkezli entegrasyonun pasif nesnesi haline gelirlerse, yeni düzen içinde yeniden kontrol edilen, parçalı biçimde yönetilen ve statüleri pazarlık konusu yapılan bir konuma itilebilirler. Fakat demokratik entegrasyon perspektifini bölgesel ölçekte geliştirebilirlerse, yalnızca kendi statülerini savunan bir aktör değil, Ortadoğu’nun demokratik dönüşümünü temsil eden kurucu bir özne haline gelebilirler. Bu nedenle bugün asıl soru yalnızca yeni bir düzenin kurulup kurulmayacağı değildir. Asıl soru, kurulacak olası düzen içinde halkların mı, yoksa yalnızca devletlerin mi tarih yapacağıdır.
YENİ ORTADOĞU’NUN KURUCU ÖZNESİ VE DEMOKRATİK GELECEĞİN İNŞASI
Ortadoğu bugün yalnızca yeni bir jeopolitik düzen arayışı içinde değildir, aynı zamanda yeni bir tarihsel özne arayışı içindedir. Devlet restorasyonu, entegrasyon, güvenlik koridorları, enerji hatları ve bölgesel istikrar üzerine yürütülen bütün tartışmaların merkezinde aslında şu soru bulunmaktadır, Bölgenin geleceği yalnızca devletler arasındaki yeni dengelerle mi kurulacaktır, yoksa halklar da bu sürecin kurucu öznesi haline gelebilecek midir?
Bugün ABD, İngiltere ve diğer küresel güçler Ortadoğu’yu daha çok devlet merkezli bir güvenlik ve entegrasyon perspektifiyle yeniden düzenlemeye çalışmaktadır. Güçlü devletler, merkezi otoriteler, enerji koridorlarının güvenliği ve ticaret ağlarının korunması bu yaklaşımın temel kavramlarıdır. Ancak tarih göstermektedir ki yalnızca devletleri güçlendiren, toplumsal sorunları ise ertelenmiş dosyalar olarak bırakan hiçbir bölgesel düzen uzun ömürlü olmamıştır. Çözümsüz bırakılan her toplumsal mesele, bir süre sonra yeni krizlerin ve yeni çatışmaların kaynağı haline gelmiştir.
Ortadoğu’nun en temel çözümsüzlüklerinden biri Kürt meselesidir. Kürdistan coğrafyası dört devletin kesişim noktasında yer almakta, bölgenin enerji, ulaşım, güvenlik ve ticaret koridorlarının tam merkezinde bulunmaktadır. Aynı zamanda Kürtlerin dört farklı siyasal sistem içinde yaşamaları ve tarihsel olarak farklı halklarla birlikte yaşam deneyimi geliştirmiş olmaları, onları yalnızca ulusal bir sorun olmaktan çıkarıp bölgesel demokratik dönüşüm açısından stratejik bir konuma taşımaktadır. Bu nedenle Kürt halkının siyasal statüsü ve demokratik hakları görülmeden kurulacak hiçbir güvenlik mimarisi kalıcı istikrar üretemez. Güvenliğin kaynağı yalnızca sınırların korunması veya merkezi devletlerin güçlendirilmesi değildir. Gerçek güvenlik, toplumların kendilerini özgürce yönetebildikleri, siyasal iradelerini ifade edebildikleri ve ortak geleceğe eşit biçimde katılabildikleri bir düzenin kurulmasıyla mümkündür.
Bu nedenle Kürt halkı artık yalnızca kendi haklarını talep eden bir toplumsal güç olarak değil, Ortadoğu’nun demokratik geleceğini kurabilecek tarihsel bir özne olarak düşünmek zorundadır. Bunun ilk adımı da parçalı siyasal yaklaşımları aşacak, ortak stratejik aklı oluşturacak ulusal bir Kürt konferansı veya kongresinin gerçekleştirilmesidir. Böyle bir zemin yalnızca ortak tutum geliştirmek için değil, değişen dünya düzenini doğru okuyabilen, uzun vadeli diplomatik, siyasal ve stratejik bir vizyon oluşturmak için de tarihsel bir ihtiyaç haline gelmiştir.
Ancak bu ulusal perspektif kendi içine kapanan etnik bir siyaset olarak gelişmemelidir. Kürtlerin geliştireceği siyasal proje, yaşadıkları her ülkede Arapları, Türkleri, Farsları, Süryanileri, Ermenileri ve diğer bütün toplulukları kapsayan demokratik bir ortak yaşam vizyonu üretmek zorundadır. Çünkü Ortadoğu’nun sorunu yalnızca Kürtlerin sorunu değildir, merkeziyetçi devlet anlayışının toplumları dışlayan yapısal krizidir. Bu nedenle Kürtlerin tarihsel misyonu yeni sınırlar çizmek değil, halkların eşit ve özgür biçimde birlikte yaşayabileceği yeni bir demokratik siyasal zemin oluşturmaktır.
Bu bağlamda demokratik entegrasyon kavramı da doğru anlaşılmalıdır. Demokratik entegrasyon, merkezi devlet içinde erime veya kimliksizleşme anlamına gelmez. Aynı şekilde yalnızca yerel yönetim reformu da değildir. Demokratik entegrasyon, her halkın kendi kimliği, dili, kültürü ve siyasal iradesiyle kendisini özgürce yönetebilmesi, aynı zamanda yaşadığı ülkenin diğer toplumlarıyla eşitlik temelinde ortak demokratik yaşam kurabilmesidir. Bu anlayışın kurumsal biçimleri yerel demokrasi, toplumcu özerklik, federatif modeller ya da farklı yönetsel yapılar şeklinde ülkelerin kendi tarihsel ve siyasal koşullarına göre değişebilir. Türkiye’de, Suriye’de, Irak’ta veya İran’da çözümün hukuki dili ve idari modeli farklı olabilir. Ancak bütün bu modellerin ortak özü aynıdır, toplumun kendi kendini yönetmesi, kendi siyasal iradesini örgütlemesi ve eşit yurttaşlık temelinde ortak yaşama demokratik biçimde katılması.
Önümüzdeki dönemde Ortadoğu’nun temel siyasal mücadelesi de büyük ölçüde burada yoğunlaşacaktır. Bir tarafta güvenliği merkezi devletlerin güçlenmesinde gören devlet merkezli entegrasyon anlayışı, diğer tarafta güvenliği halkların demokratik katılımında gören demokratik ulus ve demokratik entegrasyon anlayışı karşı karşıya gelecektir. Devlet merkezli entegrasyon farklılıkları merkezileşmiş bir egemenlik altında uyumlaştırmayı hedeflerken, demokratik entegrasyon farklılıkların kendi öz iradelerini koruyarak ortak yaşam üretmesini esas almaktadır. Büyük güçler kendi çıkarları doğrultusunda devlet merkezli modelleri destekleyebilir, ancak tarih yalnızca büyük güçlerin iradesiyle şekillenmez. Kalıcı siyasal düzenler, toplumların örgütlü iradesi ve demokratik meşruiyeti üzerine kurulabilir.
Bu nedenle bugün asıl mesele yalnızca yeni Ortadoğu düzeninin nasıl kurulacağı değildir. Asıl mesele, bu düzenin merkezi devletlerin güvenliğini esas alan dar bir jeopolitik uzlaşma mı olacağı, yoksa halkların özgür iradesini esas alan demokratik bir dönüşüme mi evrileceğidir. Kürt halkı kendi ulusal birliğini demokratik bir vizyonla birleştirebildiği ve bunu bölgenin bütün toplumlarını kapsayan ortak bir gelecek projesine dönüştürebildiği ölçüde yalnızca kendi geleceğini değil, Ortadoğu’nun istikrarını, güvenliğini ve demokratik dönüşümünü de belirleyen kurucu tarihsel öznelerden biri haline gelecektir. Çünkü yeni Ortadoğu’nun gerçek kurucu gücü, yalnızca devletlerin yeniden kurduğu dengeler değil, kendi geleceğini ortak iradeyle inşa eden halkların demokratik özneleşmesi olacaktır.
Hakkı TEKİN
