Sömürgecilik, siyasal ve ekonomik tahakkümün ötesinde, sömürgeci ile sömürgeleştirilen arasındaki ilişkide derin psikolojik ve epistemolojik tahribatlar üreten bir yapıdır. Albert Memmi, Frantz Fanon ve Edward Said’in eserleri, bu ilişkinin her iki tarafın öznelliği üzerindeki dönüştürücü etkisini sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Bu makale, üç düşünürün ana kavramlarını sentezleyerek sömürge kişiliğinin bölünmüş yapısını, içselleştirilmiş aşağılık duygusunu, kültürel yabancılaşmayı ve kolektif psikolojik dinamikleri analiz etmekte, ardından bu çerçeveyi çağdaş bir örneğe —Türkiye’de Kürt sorunu— ilişkin tartışmalara uygulamaktadır.
Memmi: Sömürge İlişkisinin Karşılıklı Bağımlılığı ve Kimlik Bölünmesi Portrait du colonisateur ve Portrait du colonisé (1957) adlı eserlerinde sömürge ilişkisini diyalektik bir bağımlılık çerçevesinde ele alır. Sömürgeci, egemenliğini meşrulaştırmak için sömürgeleştirileni ontolojik olarak aşağı bir konuma yerleştirir; ancak bu konumlandırma, sömürgecinin de otantik varoluşunu çarpıtır. Sömürgeleştirilen açısından ise durum daha köklü bir yabancılaşmadır: Sömürgeci dilini, kültürünü ve değerler sistemini içselleştiren birey, kendi kültürel mirasına karşı mesafeli hale gelir. Bu, “çift bilinç” ve kimlik bölünmesine yol açar. Buda beraberinde kişilikte yozlaşmayın ve toplumsal erozyonu ortaya çıkarır.
Fanon Psikolojik Yıkım, Aşağılık Kompleksi ve kendi gerçekliğine karşı yabancılaşmayı ve Direnişi siyah deri beyaz maske adlı eserinde özellikle ırkçı sömürge düzeninde öznenin yaşadığı aşağılık kompleksini Lacancı “öteki’nin bakışı” ile ilişkilendirerek açıklar. Fanon Sömürge toplumunun kolektif psikopatolojisini Manikeist ikilik üzerinden inceler. Bastırılmış şiddet birikimi, Fanon’a göre hem yıkıcı hem de potansiyel olarak arındırıcı bir direniş kaynağı olabilir.
Said: Oryantalizm ve Epistemolojik Tahakküm ilişkisini Orientalism adlı eserinde Batı’nın “Doğu”yu kendi üstünlüğünü pekiştirecek şekilde kurguladığını belirttir. Bu söylem, sömürgeleştirilenin kendi tarihini ve kimliğini “öteki”nin perspektifinden okumasına yol açar ve kültürel hegemonyayı kalıcı kılar.
Sentez: Sömürge Kişiliğinin Temel Özellikleri
Üç düşünürün perspektifleri birleştiğinde sömürge kişiliği şu unsurlarla tanımlanır: bölünmüş öznellik, içselleştirilmiş aşağılık ve yabancılaşma, karşılıklı bozulma, şiddet döngüsü ve post-kolonyal süreklilik.
Çağdaş Bir Uygulama: Türkiye’de Kürt toplumsal yapısında uygulamaktadır.! Bu bağlamda Sömürge Psikolojisi Tartışmaları bu analitik çerçevede ele almayı hak eder.
Bazı Kürt entelektüelleri ve akademisyenleri bu eleştiriler temelinde Kürt sorununu ele almakta ve analiz yapmaktalar. Türk devleti Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren tekçi ulus-devlet politikalarını izledi ve halende bundan tan vazgeçtiği söylemek pek mümkün görünmüyor.
1920’lerden itibaren Türkiye Cumhuriyeti Kürt kimliğinin sistematik inkârı (“Dağ Türkleri” tezi), Kürtçe’nin kamusal kullanımına getirilen kısıtlamalar, zorunlu iskân politikaları ve kültürel asimilasyon çabaları, klasik sömürgecilikten farklı bir “iç sömürgecilik” veya “ulusal kolonyalizm” formu olarak yorumlanmaktadır. Beşikçi’ye göre, klasik sömürgelerde belirlenmiş sınırlar ve bir statü varken, Kürdistan’da durum statüsüzlüktür.
Devletlerarası Sömürge: Kürdistan’ın dört parçaya bölünmesi, her parçanın farklı devletlerin (Türkiye, Irak, İran, Suriye) sınırları içinde yer alması ve bu devletlerin bölgeyi ortaklaşa, askeri ve inkar yöntemleriyle denetim altında tutması bu durumu oluşturur. Beşikçinin tezine göre Kürdistan “Sömürge Bile Değildir”
Kürtlerin ve Kürdistan’ın klasik bir sömürgeden daha ağır bir statüsüzlük yaşadığını, bu yüzden “sömürge kavramıyla Kürdistan’ın durumunu açıklamak yetersiz kalmaktadır. Bu bakımdan analiz edildiğinde Kürdistan sömürge bile olamayan bir ülke/halk” konumundadır. Beşikçi hocaya göre Kürdistan’ın dört devlet tarafından bölünmesi ve paylaşılması, Kürdistan’ı alt sömürge” kategorisine sokar.
Bu perspektifle bakıldığında Kürt birey ve toplumu kimlik bölünmesine, aşağılık kompleksine ve Oryantalist içselleştirmeye maruz kalmış bir toplumsal yapıyı ifade eder.
Kendi diline, kültürüne ve tarihine yabancılaşma; devlet söyleminde “öteki” olarak konumlandırılma; ve taklitçi elit dinamikleri Kürt sosyal ve toplumsal psikolojisinde derin travmalar yaratıyor. Bu da toplumsal erozyonu ve kişilik dejenerasyonu olarak dirayet eder.
Kürdistan’da PKK gibi silahlı bir hareketlerin ortaya çıkışı ve sürekliliği, bu politikaların bir sonucu olarak vuku bulmuştur.
Bu gerçekli dışa vurumu bastırılmış devlet şiddetin dışa vurumu olarak okunabilir. Aynı zamanda, kültürel hak talepleri (dil eğitimi, özerklik tartışmaları) devlet tarafından bastırılmış ve bu tür arayışlar tehlike olarak kodlanmış ve inkar ve asimilasyon politikaları için gerekçe yazılmıştır.
Ancak bu “sömürgecilik” nitelemesi akademik ve siyasal olarak yoğun biçimde tartışmalıdır. Türkiye Cumhuriyeti devletinin resmi görüşü ve Türk devletinin resmî tezini savunan akademisyenler de Kürt nüfusunu devlet kurucu ideolojisi içinde yok sayarak inkar ve imha siyasetini sonuca götürmek istemektedir.
Türk devleti Kürt sorununu hep terör parantezi içinde ve güvenlik sorunu olarak ele aldı ve inkar, imha ve asimilasyon politikası çerçevesinde yaklaştı.
Tarihsel olarak Osmanlı’dan miras kalan çok-etnikli yapı, Cumhuriyet’te homojen ulus-devlet inşasıyla çatışmıştır. Kürt ve Kürdistan gerçekliği bu çatışma alanının en sıcak ve hareketli alanı olmuştur. Özellikle bu yıllarda Kürt dilinin üzerindeki baskı ve şiddet, inkar, imha ve asimilasyon politikaları bu şiddet ve çatışmalı ortamı beslemiştir.
Kürdistan’daki mücadele ve direniş kısmi de olsa Türk devletinin siyasetinde Kürt dili edebiyatı ve eğitimi için kısmi bazı tartışmaların gelişmesine zemin sunmaktadır. Fakat Türk devlet politikasında Kürtlere dönük bir paradigma değişimi yaşanmamıştır.
Bu bağlamda Türkiye devleti tarafında Kürt halkına karşı psikolojik deformasyonun, ahlaki ve kültürel dezenfermasyon politikaları uygulanmaktadır. Türk devleti tarafında güvenlikçi paranoya ve inkârcılık; asimilasyon ve bölünmüş kimlik siyaseti hep başat bir varoluş sebebi olarak uygulanmıştır. Ancak tek taraflı “sömürge politikası” etiketi, konunun karmaşıklığı, jeopolitik konumlanma ve pozisyon alma faktörleri konuyu sahada karmaşık hale getirmiştir.
Kürt halkı özgürlük mücadelesini vererek kolonyal zihniyette önemli gedikler açmıştır fakat Türk devleti kolonyal ve sömürgecilik tezinden vazgeçmediği için Kürdistan’da dekolonizasyon temelinde gelişecek politikalara karşı durmaktadır. Fanon’un işaret ettiği gibi, dekolonizasyon yalnızca hak tanıma değil, karşılıklı olarak zihinlerin özgürleşmesini ve ortak bir yurttaşlık zemini inşasını gerektirir. Bu yaklaşım gelişmeden Kürt ve Kürdistan meselesini çözmek mümkün değildir.
Memmi, Fanon ve Said’in sentezi, sömürgeciliğin zihinleri kolonize eden yapısını kalıcı biçimde ortaya koyar. Türkiye’deki Kürt sorunu, bu teorik çerçevenin hem aydınlatıcı hem de sınırlarını gösteren bir vaka sunar. Gerçek özgürleşme, siyasi çözümlerin ötesinde, kültürel tanınma, tarihsel yüzleşme ve ortak geleceğin ortak inşasıyla mümkün olabilir.
Harun ŞIKAKÎ
