ORTADOĞU’DA KÜRT AKLININ ÖN AÇICI GÜCÜ VE YENİ PARADİGMA
Kürt halkının en derin kırılması, kendi aklıyla yaşamaması, yüzyıllar boyunca başkalarının aklıyla kendini kurmaya zorlanmasıdır. Sömürgeleştirme, içten eritme yalnızca bir toprak işgali değil, bir zihin işgalidir. Bu zihin işgalinin en sinsi biçimi ise, Kürt halkının başkasının tarihini kendi tarihi sanması, başkasının düzenini kendi kaderi sanması, başkasının kavramlarıyla kendi gerçekliğini anlamaya çalışmasıdır. Bu Kürt aklının silinmesi ve bastırılmasıdır. Kürt aklı dediğimiz şey, bu zihinsel bastırılmışlığın tarihsel olarak aşılmasıdır. Kürt aklı bir halkın sadece var oluşu değil, bu varoluşun bilincine varmasının, onu kavramsallaştırması ve yeniden kurmasını ifade eder. Bu nedenle Kürt aklı yalnızca düşünsel formasyon değil, etik, tarihsel sosyoloji, siyasal, ontolojik, epistemolojik, ilişkiselik ve anlamsallık anlamında bir bütündür.
Kürt aklı, yalnızca bugünün özgürlük mücadelesinden doğmuş bir bilinç değil, on binlerce yıllık komünal yaşamın zihinsel ve toplumsal birikimidir. Bu aklın kökleri, şanidarda, Karacadağ eteklerinde, zap vadisinde, Toros-zagros kavislerinde, tel halafta, kadın etrafında kurulan ilk klanlarda gelişen seslerde, toprağa kök salan ilk topluluklarda gizlidir. Kürt antropolojisi, yalnızca Kürtlerin geçmişini değil, insanlığın insanlaşma sürecini anlamak için bir anahtardır. İşaret dilinden simgesel dile, klan yaşamından kabile konfederasyonlarına geçiş, tüm bu evreler Kürt coğrafyasında yaşanmıştır. Bu nedenle Kürt aklı yalnızca etnik bir bilincin değil, insanlığın ilk toplumsal komünal bilincin taşıyıcısıdır. M. Ö. 800’lerdeki eksen çağ, bu komünalitenin ideolojik form kazanmasıdır. Bu akıl devletçi felsefenin doğuşuyla bastırılır. Tüm bu tarihsel bastırmalar, komünal aklın siyasal, toplumsal, zihinsel olarak bastırılmasının evrensel örnekleridir. Kürt aklı bu bastırmaların hafızasıdır, hurriler, Subarular, nairiler, Gutiler, kasitler, Medler, Zerdüşt, mani, Geylani, Mervani, 29 isyan vb hepsi Kürt aklının tarihsel halkalarıdır. Bunların ortak noktası, komünal değerleri savunmaları, ama hep içsel anlamda sosyal çürümelerin derin belirleyici etkisi ve dış faktörlerle birleşmesi sonucunda bastırılmıştır.
Kürt aklı, yalnızca geçmişin hatırlanması değil, şimdi ve geleceğin yeniden kuruluşudur. Bu akıl demokratik modernite perspektifiyle çağdaş bir zihniyet devrimine dönüşmek zorundadır. Kurmanc olgusu bu geçişin sosyolojik zeminidir. Kurmanc, kabile dışı ama henüz ulus olmayan bir halklaşma formudur. Bu form, Kürtlerin kentleşme, mezhepleşme, inanç sistemi kurma ve dağlık coğrafyada direnme süreçlerinin toplamıdır. Kürt aklı, kurmanclaşma üzerinden halklaşmış, ama henüz kendi öz yönetimini kuramamış bir bilinçtir. Bu yüzden tarihsel sosyoloji kavramı kritik önemdedir. Kürt aklı, sınıf değil komün, üretim biçimi değil ilişki biçimi, iktidar değil topluluk temelinde tarih yazmalıdır. Tarihsel sosyoloji, Kürtlerin, sınıfımsı olmayan ama toplum kurucu geçmişini görünür kılar. Bu yöntemle yazılan tarih, bir halkın aklını özgürleştirir.
Demokratik ulus bu aklın siyasal ve toplumsal biçimidir. Kabile, aşiret, tarikat, inanç toplulukları, etnik çeşitlilik, sınıf olgusu, hepsi komünal-topluluk hakları temelinde tanınmalı, konfederal bir yapı ile demokratik biçimde yaşamasıdır. Özelde kürdistan genelde Ortadoğu, Yahudiliğin, Hristiyanlığın, islamın en kadim coğrafyasıysa, bu zenginliğin ancak demokratik ulus aklıyla yaşanabileceği açıktır. Kürt, fars, Arap, Türk, ilişkisinde de bu akıl zemininde yeniden tanımlanmalıdır. Ortadoğu da hiçbir büyük siyasal dönüşüm Kürtler olmadan gerçekleşmemiştir. Ne persler, ne Selçuklular, ne Araplar, nede Osmanlılar Kürtsüz bir sistem kuramamıştır. Ancak Kürtler bu süreçlerde hep en iyi asker, en sağlam yardımcı olmuş, ama kendi aklıyla değil, başkasının aklıyla yaşamıştır. Bu döngü kırılmalıdır, her ülkede halklar arasında eşit, özgür ve gönüllü bir zihinsel-siyasal ittifak geleceği mümkün kılabilir.
Bu vizyon, Cornelius Castoriadis’in özyönetim kavrayışıyla birlikte düşünüldüğünde daha anlamlı hale gelir. Castoriadis’e göre gerçek demokrasi, bireylerin ve toplulukların kendi kurumlarını yaratma ve dönüştürme kapasitesinde yatar. Demokratik ulus, tam da bu özyönetim ilkesini komün, meclis ve konfederal yapılar üzerinden somutlaştırmaktadır. Aynı zamanda Michael Hardt ve Antonio Negri’nin ‘çokluk’ kavramı, demokratik modernitenin çoğulcu ve yatay örgütlenme mantığıyla örtüşmektedir. Çokluk, ulus-devletin homojen yurttaş kurgusuna karşı, farklı toplumsal öznelerin ortak ama tekil olmayan bir birlikteliğini ifade eder. Kürt aklı, bu bağlamda, modern siyaset teorilerinin açtığı özyönetim ve çokluk perspektiflerini, Ortadoğu’nun tarihsel-komünal zemininde somut bir modele dönüştürmektedir.
Devletçi, dinci, milliyetçi, cinsiyetçi ve bilimcilik gelişimiyle Kürt aklının bastırıldığını ve başkalarının aklıyla, tarihiyle, kavramıyla yaşandığı bilinmelidir. Bunların Tarihin derinliklerinde bastırılmış, kesintilere uğratılmış, dışlanmış ama asla yok edilememiş olan Kürt aklı, bugün yeniden tarih sahnesine çıkmaktadır. Bu, yalnızca bir halkın uyanışı değil, aynı zamanda Ortadoğu’nun tümüne öncülük edebilecek bir zihniyet devrimidir. Kürt aklı, ne Batı modernitesinin bireyci, milliyetçi, pozitivist aklına ne de Doğu’nun teokratik, ataerkil ve merkeziyetçi geleneklerine benzer. O, tarihsel sosyoloji ve siyaset anlayışına dayanan, ahlaki-toplumsal aklın yeniden inşasıdır.
“XWEBÛN” KAVRAMI AYNI ZAMANDA KENDİ KOLEKTİF AKLINI YENİDEN İNŞA ETME İRADESİDİR
Sayın Öcalan’ın öncülüğünde şekillenen paradigma, esasen bu bastırılmış komünal aklın yeniden diriltilmesidir. Sayın Öcalan’ın “xwebûn” kavramıyla işaret ettiği şey, sadece bireysel farkındalık değil, aynı zamanda kendi kolektif aklını yeniden inşa etme iradesidir. Bu irade, ne Batı’nın üniversalist aklının gölgesindedir, ne de Doğu’nun geleneksel sadakat düzeninin içindedir.
Sayın Öcalan’ın paradigması, Kürt halkını salt ulusal haklar temelinde konumlandırmaz. O, Kürt halkını etik, politik, örgütsel ve entelektüel olarak kendi aklını kuran bir özne haline getirir. Böylece “Kürt halkının haklarını geriye çekiyor” eleştirisinin ötesine geçilir, çünkü mesele artık hak değil, akıl ve varoluş meselesidir. Bu anlamda sayın Öcalan’ın paradigması, Alman, Fransız ve İngiliz akıllarına bedel bir Kürt aklı inşa etmektedir.
Kürt aklının dirilişi, sadece Kürt halkının özgürlüğü için değil, Ortadoğu halklarının tümü için bir çıkış yolu sunar. Çünkü bu coğrafyanın ortak yarası, bastırılmış ahlaki-toplumsal aklın yokluğudur. Bu boşluk, ulus-devletler, mezhepsel iktidarlar, erkek egemen sistemler ve piyasa aklıyla doldurulmuştur. Kürt aklı, bu zihinsel kuşatmaya karşı kolektif, ilişkisel ve etik temelli bir akıl türünü yeniden devreye sokar.
Demokratik konfederalizm, halk meclisleri, komünler, kadın özgürlük ideolojisi, ekolojik yaşam perspektifi ve çoğulcu toplumsal örgütlenme, bu yeni aklın somut biçimleridir. Bu model, bir “Kürt devleti” değil, bir zihniyet sistemidir. Ortadoğu’nun halkları bu sistemle, ne Batı sömürgeciliğine mahkûm olur ne de eski despotik geleneklere geri döner.
Kürt aklı, tarihin bastırılmış halklarının, kadınların, dışlanmış kimliklerin ve sömürülmüş sınıfların ortak komünal hafızası ile buluşmaktadır. Bu buluşma, eksen çağında başlayan, sonra bastırılan ahlaki-toplumsal diyalektiğin yeniden toplumsallaşmasıdır.
Bunun için gerekli olan şey, zihinsel bir devrimdir. Kürt aklı, yalnızca düşünce değil, yaşam biçimi, örgütlenme biçimi ve anlam kurma biçimidir. Bu, ne geçmişe dönüş ne de modernitenin taklidi, aksine tarihsellik içinde yeni bir sıçramadır.
Kürt halkının yaşadığı en büyük tarihsel trajedi, yalnızca fiziki bir işgalin değil, zihinsel bir bastırılmışlığın sonucu olarak şekillenmiştir. Toprağın kaybından daha derin olan, hakikatin kaybıdır. Bu kayıp, başkasının tarihini kendi tarihi sanmak, başkasının kavramlarını kendi gerçekliği zannetmek, başkasının aklını kendi düşüncesi gibi benimsemek şeklinde tezahür etmiştir. Kürtler, uzun bir süre boyunca kendi aklıyla değil, başkalarının ürettiği düşünce sistemleriyle düşünmek zorunda bırakılmıştır. Bu, sadece bir kültürel asimilasyon değil, ontolojik bir inkârdır. Bu gün çok farklı alanlarda gelişen özel savaş türü saldırılar, dogmatik düşünsel eleştiriler, dar milliyetçi söylemler, başkasının aklıyla düşünme, kavramsal ezberlerle başkasının düşün dünyasının yan etkileridir.
Kürt aklı, bu söylemlerin aşılmasıdır. Sadece düşünsel bir bilinç değil, tarihsel, toplumsal, etik ve ontolojik bir diriliştir. Bu akıl, anlamın, ilişkinin, hakikatin ve özgürlüğün içkin bir tarzda yeniden inşasıdır. Kürt aklı, kendi varlığını komünal bir çerçevede yeniden anlamlandırma cesaretidir. Kadın merkezli kültürel mirası, doğayla kurduğu uyumlu ilişkiyi, anlam ve etik temelinde inşa ettiği yaşam biçimini içselleştiren bir akıldır bu.
Her halk, kendi tarihsel deneyimleriyle bir akıl biçimi kurar. Alman aklı, Hegel ve Heidegger gibi düşünürlerle devlet aklını felsefileştirmiştir. Hegel devleti “aklın gerçekleşmesi” olarak yüceltirken, Heidegger Alman halkının varlık krizine ontolojik bir zemin aramıştır. Fransız aklı, Descartes ile rasyonalizme, Comte ile pozitivizme yaslanmıştır. İngiliz aklı ise Locke ve Hobbes’un pragmatizmine, Adam Smith’in ekonomi politiğine dayanır. Bu akıllar, modern kapitalist ulus-devletin ideolojik dayanaklarını üretmişlerdir. Her biri, sınıf, iktidar, erkeklik ve doğaya tahakküm üzerinden şekillenmiştir.
Alman, Fransız ve İngiliz akıllarının ortak noktası, ilişkiden yola çıkıp devlete varmasıdır. Hegel’in “devlet aklı” kavramı bunun en rafine örneğidir. Hegel’e göre akıl, kendi en yüksek formuna devlette ulaşır, yani çelişkiler, devlette “aşılır” ve “birlik” sentez sağlanır. Bu, felsefi dille çelişkinin negatifliğini ortadan kaldırma çabasıdır. Fransız pozitivizmi (Descartes, Comte) toplumu bilimle kodlarken çelişkiye yer bırakmaz. İngiliz pragmatizmi (Locke, Hobbes, Smith) mülkiyet ve güvenlik üzerinden toplumu tanımlar, çözümü devlete bağlar. Yani Batı’nın bütün bu akıl türleri, sonunda çelişkiyi tek yönlü bastıran devlet aklına bağlanır.
DEVLETİN KARAKTERİ ÇELİŞKİLERİ DÖNÜŞTÜRMEK DEĞİL BASTIRMAKTIR
Devletin karakteri de budur, Çelişkileri dönüştürmek değil, bastırmak. Var oluşunun ontolojik gerekçesi budur. Devlet, toplumsal farklılıkları “tehlike” görür, onları dondurur, bastırır, tek biçimliliğe zorlar. Çelişkiyi bir üretkenlik değil, bir tehdit gibi algılar. Bu yüzden devlet aklı, doğası gereği dondurucu ve bastırıcıdır.
Sayın Öcalan’ın ve Kürt aklının çizgisi ise tam tersidir. Sayın Öcalan Hegel’in devleti yerine komünal ilişkiden başlar ve oradan demokratik konfederalizme ulaşır. Yani ilişkiden başlar demokratik kon federalizmle çelişkiler yaşanmasına ve dönüşmesine öncülük eder. Burada çelişkiler bastırılmaz, yaşanarak, tartışılarak, dönüşerek toplumun kendini yeniden kurmasının zemini olur. Bu akıl, devletin bastırdığı çelişkileri örgütlü bir etik-politik toplumsallıkla yeniden üretken hale getirir.
Kürt aklı böylece yalnızca devlete karşı değil, aynı zamanda devlet aklının epistemolojisine karşıdır. O, komünal ilişkisel akıldır. Çelişkiyi sapma değil, yaşamın diyalektiği olarak görür. Çelişkileri bastırarak değil, ilişkisel örgütlenmeyle dönüştürerek toplumun hakikatini görünür kılar. Bu yüzden sayın Öcalan, hegelin devlet formu yerine, komünal sistemle çelişkilerin dönüşümünü esas alır.
Bu nokta, Kürt aklının komünle başlamasının aslında çelişkilerin dönüştürülebilirliğine dayalı bir sistem kurma iradesi olduğunu gösterir. Bu, sadece bir yönetim biçimi değil, bir zihniyet biçimidir. Devlet aklı, çelişkiyi dondurarak “sahte bir düzen” yaratır, komünal akıl ise çelişkiyi dönüştürerek “yaşayan bir hakikat” üretir.
Kürt aklı ise bu çizginin tam karşısında konumlanır. Sınıfçı değil, komünaldir. Devletçi değil, toplulukçudur. Cinsiyetçi değil, kadın merkezlidir. Bilimcilik adına doğayı nesneleştirmez, onunla ilişki kurar. Anlamı dışarda değil içeride, ilişkide, yaşamın kendisinde bulur. Bu akıl, kadim halkların kolektif hafızasının bir taşıyıcısıdır. Eksen Çağı’ndan Zerdüştlüğe, Sokratik düşünceden Mani’ye kadar uzanan tüm etik-toplumsal arayışlar, Kürt aklının tarihsel damarlarıdır.
Bu noktada Sayın Öcalan’ın yaptığı kurucu kopuş özel bir tarihsel önemdedir. Kürt tarihini sınıf kavramıyla değil, komün kavramıyla okumak, üretim tarzı yerine ilişki tarzını merkeze koymak, iktidar analizleri yerine topluluk ve etik analizlerini geliştirmek, tüm bu yönleriyle klasik sol ve batı düşüncesinden paradigmatik bir kopuşu temsil eder. Sayın Öcalan sadece siyasal bir önder değil, Kürt aklının tarihsel inşacısıdır.
Bu bağlamda, “xwebûn” kavramı yalnızca bireysel farkındalık değil, tarihsel ve kolektif bir zihinsel devrimdir. Kürt aklı, artık başkasının elemanı, başkasının askeri, başkasının ideolojisinin taşıyıcısı değil, kendi tarihinin, kendi ahlakının, kendi felsefesinin ve kendi örgütlülüğünün kurucu öznesidir.
Bugün Ortadoğu’da yaşanan kriz, sadece siyasi bir kriz değildir. Bu, akıl biçimlerinin çatışmasıdır. Devletçi, pozitivist, cinsiyetçi, parçalı akıllar çökmektedir. Kürt aklı, bu çöküş çağında yeni bir etik, politik ve toplumsal yaşam modeli sunmaktadır. Demokratik modernite, bu aklın kurucu projesidir. Bu nedenle, Kürt aklı sadece Kürtler için değil, Ortadoğu halkları ve tüm insanlık için özgürlükçü bir alternatiftir.
Sonuç olarak, Kürt aklı tartışması, yalnızca bir halkın bastırılmış hafızasının yeniden inşası değildir. Bu akıl, modern devletçi, sınıfçı, cinsiyetçi ve pozitivist akıl türlerinin yarattığı epistemolojik kapanı aşan bir özgürlük imkânını işaret eder. Tarih boyunca Göbeklitepe’den Sümer’e, Zerdüştlükten Sokrates’e, İslam’ın ilk ümmet yapısından Rönesans kent komünlerine kadar uzanan her bastırma ve yeniden doğuş, Kürt aklının sürekliliğini kanıtlamaktadır.
Bugün Sayın Öcalan’ın paradigmasıyla kavramsallaşan Kürt aklı, yalnızca etnik ya da ulusal bir bilinç değildir. O, ilişkisel bilgiye, komünal örgütlenmeye, etik-politik toplumsallığa dayalı bir akıl türüdür. Bu yönüyle Kürt aklı, Alman, Fransız ve İngiliz akıllarının devletçi bastırmalarına karşı, Habermas’ın iletişimsel aklı, Polanyi’nin gömülü ekonomisi, Clastres’in devletsiz toplumları, Castoriadis’in özyönetimi ve Hardt–Negri’nin çokluğu ile evrensel ölçekte konuşabilecek bir karşı-paradigma geliştirmektedir.
Dolayısıyla Kürt aklı, yalnızca Kürt halkının özgürlük bilinci değil, aynı zamanda insanlığın yeni bir zihniyet devrimidir. Çelişkileri bastırmak yerine dönüştüren, doğayı nesneleştirmek yerine ilişkiye katan, toplumu parçalamak yerine komünal bağlarla yeniden kuran bir akıldır bu. Batı modernitesinin araçsal rasyonalizmine de, Doğu’nun teokratik merkeziyetçiliğine de alternatif bir yol olarak belirmektedir.
Bu nedenle, Kürt aklı yalnızca Kürtler için değil, Ortadoğu halkları ve bütün insanlık için bir ön açıcı güçtür. Tarih boyunca ertelenmiş, bastırılmış, unutulmaya zorlanmış olan komünal aklın yeniden hatırlanması, bugünün kriz çağında yeni bir uygarlık perspektifinin temel taşıdır. Kürt aklı, demokratik moderniteyle birleşerek, çelişkilerden korkmayan, onları yaşayan ve dönüştüren bir hakikat arayışını insanlığın ortak geleceğine taşımaktadır.
SON…
Hakkı TEKİN
