Di demên dawî de, rêze bûyer bi biryara Hikûmeta Şamê ya demkî, ku rêyên têkildarî di navbera Herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê û deverên din ên Sûriyê de qut kirin, qewimîn. Piştî vê yekê, komên girêdayî Hikûmeta Şamê ya demkî û bi fermanên dewleta Tirk tevdigerin, taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê li Helebê dorpêç kirin û paşê êrîşî Dêr Hafirê kirin. Di nava vê aloziyê de, Nûnerê Taybet ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bo Sûriyê Tom Barrack û Fermandarê Hêzên Navendî yên Amerîkayê (CENTCOM) Amîral Brad Cooper serdana Hesekê kirin û bi nûnerên Hêzên Sûriyê yên Demokratîk, Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) û Rêveberiya Xweser a Demokratîk re hevdîtin pêk anîn.
Çend saet piştî serdanê, komên girêdayî Hikûmeta demkî hewl dan ku bikevin taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê, lê ev hewldan ji aliyê Hêzên Ewlekariya Navxweyî û gelê herêmê ve hat tepisandin.Piştî van bûyerên lezgîn, di 7ê Cotmehê de, heyeteke Rêveberiya Xweser a Demokratîk bi sponsoriya Dewletên Yekbûyî bi nûnerên Hikûmeta demkî ya Şamê re hevdîtin pêk anî. Di 8ê Cotmehê de, Wezîrê Derve yê Hikûmeta Şamê ya demkî Esad eş-Şîbanî serdana Tirkiyê kir da ku encamên hevdîtinên bi heyetên Rêveberiya Xweser a Demokratîk re bi Tirkiyê re parve bike. Şîbanî li wir daxuyaniyek da û got: “Peymana 10ê Adarê niha tenê li ser kaxezê maye.”Li vê xalê, em dixwazin bersiva vê pirsê bidin: Çima Peymana 10ê Adarê li ser kaxezê ma an jî veguherî?
PEYMANA 10Ê ADARÊ DI DEMEKE KRÎTÎK A DÎROKA SÛRIYÊ DE HAT ÎMZAKIRIN
Peymana 10ê Adarê di demeke krîtîk a dîroka Sûriyê de, piştî şerekî demdirêz, parçebûn û dûrxistinê, wekî hewldanekî dilsoz ji bo ji nû ve avakirina welat li ser bingeha dadmendî û hemwelatîbûnê hate îmzekirin. Peymanê soz dabû ku bingeha dewleteke pirrengî û sivîl, ku peymaneke neteweyî ji nû ve formule dike, mafan misoger dike û têgeha hemwelatîbûnê wekî girêdaneke yekgirtî di navbera Sûriyan de bi nirx dike, ava bike. Lê belê, rastiyên li ser erdê nîşan didin ku rewşeke bi temamî cuda heye. Hikûmeta demkî ya girêdayî HTŞ’ê ne tenê bendên peymanê paşguh dike, lê di heman demê de bi awayekî sîstematîk van bendan têk dide, yekîtiya welat dixe metirsiyê û parçebûna siyasî-civakî kûrtir dike.
Ji dema îmzekirina peymanê ve, bendên wê nehatine veguheztin polîtîkayên pratîk; berevajî vê, bi rêze çalakiyên dijberî ruhê peymanê re rû bi rû maye. Daxuyaniya dawî ya destûrê, navendîbûna di biryargirtinê de ji nû ve hilberîne û hêmanên civakî yên ku diviyabû di şekildana paşeroja welat de hevpar bin, dûr dixe. Biryarnameyên ku ji serokatiyê derdikevin û sembolên çandî yên Kurdan paşguh dikin, ne tenê şaşîtiyeke îdarî ye, lê di heman demê de nîşana zihniyeteke dûrxistinê ye ku pirrengiya ku peymanê soz dabû red dike.
PRATÎKÊN LI SER ERDÊ KU PARÇEBÛNÊ KÛRTIR DIKE
Li ser erdê, êrîşên leşkerî yên li ser taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê li Helebê û li navçeya Tepka ya Dêr Hafirê, wekî binpêkirina eşkere ya bendê agirbestê berdewam dikin. Her wiha, polîtîkayên dorpêçkirinê yên li ser rêyên têkildarî di navbera Herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê û deverên din ên Sûriyê de, û her weha li navçe û taxên wekî Suveydayê, didomin. Ev rewş, meyla sîstematîk a ku erdnîgariya Sûriyê parçe dike û wê ji hemwelatîbûna yekgirtî veguherîne herêmên ewlekariyê yên girêdayî dilsoziya siyasî nîşan dide.
BENDÊN PEYMANÊ YÊN HATINE BINPÊKIRIN
Benda Yekem: Benda yekem a Peymana 10ê Adarê, misoger dike ku hemû Sûrî, bêyî cudahiya olî an etnîkî, li ser bingeha liyakatê di proseya siyasî û hemû saziyên dewletê de cih bigirin. Lê belê, Hikûmeta Şamê ya demkî, du roj piştî îmzekirina peymanê, bi “Daxuyaniya Destûrê” ev bend binpê kir. Ev daxuyanî mafên hemû Sûriyan paşguh kir û bi dijberî prensîbên liyakat û wekheviyê, biryarên siyasî teslîmî serdestiya komeke yekane kir. Piştî vê yekê, tayînkirinên Meclisa Gel û dûrxistina zêdetirî du sêyên gelê Sûriyê ji van pêvajoyan hatin.
Benda Duyem: Benda duyem a peymanê, naskirina civaka Kurd wekî parçeyeke bingehîn a dewleta Sûriyê û misogerkirina mafên hemwelatîbûnê û destûrî yên wan dipejirîne. Lê belê, Biryarnameya Serokatiyê ya bi hejmara 188 ku di 5ê Cotmehê de ji aliyê Hikûmeta Şamê ya demkî ve hate weşandin, înkara nasnameya Kurdî nîşan dide.Benda Sêyem: Benda sêyem a peymanê, dabînkirina agirbestê li ser hemû axa Sûriyê dipejirîne. Hikûmeta Şamê ya demkî êrîşên xwe yên li ser Herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê ranewestand; car caran êrîş pêk tîne û tawanên li dijî gel berdewam dike. Komkujiya dawî ya li gundê Üm et-Tine yê li gundewarên Dêr Hafirê li navçeya Tepka di 20ê Îlonê de, ku tê de 8 sivîlan jiyana xwe ji dest dan, û êrîşên li ser taxên Eşrefiye û Şêx Meqsûd mînakên herî baş ên vê yekê ne.
Benda Çarem: Benda pêncem a peymanê, dabînkirina vegerandina bi ewle ya hemû Sûriyên koçberkirî bo bajar û gundên wan û parastina wan ji aliyê dewleta Sûriyê ve misoger dike. Niha, ji ber zextên Tirkiyê, Hikûmeta Şamê ya demkî ji bo vegerandina koçberên ji Efrîn, Gire Spî (Tel Abyad) û Serêkaniyê (Resûlayn) tu planeke zelal nîne. Ev rewş trajediya mirovî kûrtir dike.
Benda Pêncem: Benda heftem a peymanê, redkirina bangên parçebûnê, axaftinên nefretê û hewldanên ji bo çandina toximên cudaxwaziyê di navbera hemû hêmanên civaka Sûriyê de dipejirîne. Lê belê, polîtîkayên dorpêçkirinê û qutkirina rêyan a Hikûmeta Şamê ya demkî, axaftinên nefretê dixwaze û ji aliyekî ve rêyên têkildarî di navbera Herêma Bakur û Rojhilatê Sûriyê û deverên din ên Sûriyê de qut dike, ji aliyê din ve jî Suveydayê dorpêç dike û parçebûna erdnîgarî xurtir dike.
Benda Şeşem: Benda heştem a peymanê, çalakkirina komîteyên cîbicîkirinê dipejirîne. Tevî ku Rêveberiya Xweser amadebûna xwe ragihand, Hikûmeta Şamê ya demkî tu gav neavêt. Ev rewş nebûna îradeya siyasî nîşan dide.
Têkçûna Peymana 10ê Adarê, ne tenê binpêkirina bendên ku di encama muzakereyan de hatine bidestxistin e, lê di heman demê de meyla siyasî ya ku parçebûnê ji nû ve hilberîne û fikra Sûriyeke yekgirtî dixe metirsiyê nîşan dide. Îro, ne tenê hewce ye ku ev polîtîka bên eşkerekirin, lê her wiha pêwîst e ku cepheyeke neteweyî ya sivîl were avakirin, ku peymanê bixe meriyetê û prensîbên dadmendî, hemwelatîbûn û pirrengiyê wekî bingeha yekane ya avakirina paşerojeke aram a Sûriyê ji nû ve binirxîne.
BER BI CEPHEYEKE NETEWEYÎ YA SIVÎL: JI ŞERMDARKIRINÊ BER BI ÇALAKIYÊ
Têkçûna bendên Peymana 10ê Adarê ya îro, ne tenê wekî têkçûneke siyasî tê dîtin; ev yek rasterast gefeke li ser fikra Sûriyeke yekgirtî ye ku li ser bingeha pirrengî, dadmendî û hemwelatîbûnê ava dibe. Ji bo li dijî vê meyla parçebûnê rawestin, şermezarkirin an tomarîkirina binpêkirinan têrê nake. Ya ku bi rastî pêwîst e, avakirina cepheyeke neteweyî ya sivîl e ku ji kampeşopên leşkerî û herêmî derbas bibe û peymanê wekî bingeheke hevpar a ku dikare li ser were avakirin ji nû ve binirxîne.
Ev cephe divê hêzên siyasî û civakî yên ku Sûriyeke pirreng, dadmend û nenavendî dixwazin û rêzê li mafên hemû hêmanên wê digirin, bîne ba hev. Armanca wê ya yekem divê ev be ku ji rawestandina operasyonên leşkerî dest pê bike, bi yekkirina saziyan berdewam bike, û bi dabînkirina vegerandina koçberan û misogerkirina nûnertiya wan a siyasî bi dawî bibe, da ku bendên peymanê bên cîbicîkirin.
Her wiha, aktorên navneteweyî yên ku piştgirî dane peymanê divê ne tenê bi daxuyaniyên sembolîk bi sînor bimînin, lê berpirsiyariya xwe ya ji bo cîbicîkirina peymanê bigirin ser xwe. Ji ber ku ev peyman ne tenê belgeyeke muzakereyê ye, lê di heman demê de ceribandineke rastîn a ciddiyeta aliyan e ji bo avakirina paşerojeke hevpar a Sûriyê.
Sûriyeke ku Sûriyan di demên destpêkê yên şoreşê de xeyal kiribûn hê jî mimkun e, lê ji bo vê yekê pêdivî bi îradeya siyasî û tevgera sivîl a birêxistinkirî heye ku fikra welat, ne wekî qadeke pevçûnê, lê wekî mekaneke dadmendiyê ji nû ve binirxîne.
Ekrem BEREKAT
