Piştî ku heyeta aborî ya Îmaratê serdana Şamê kir da ku dest bi projeyên avakirina aborî bike, hate zanîn ku Balyozxaneya Tirkiyê ya li Şamê di 13’ê Gulanê 2026’an de raporek amade kiriye û ev serdana heyetê ya BAE’yê ji Enqereyê re nirxandiye.
Di Gulanê 2026’an de, bi serokatiya Wezîrê Bazirganiya Derve yê Îmaratê Thani bin Ahmed Al Zeyoudi, serdana fermî ya paytexta Sûriyê hate kirin. Di vê serdanê de li ser gelek qadên wekî bazirganî, veberhênan, milkê bêserûber, tûrîzm, enerjiyê, hewayî, lojîstîk, veguherîna dîjîtal, tenduristî, çandinî û ewlehiya xwarinê peyman û projeyên veberhênanê yên fireh hatin ragihandin.
Ebû Dabî van gavan wekî xurtkirina hevkariya aborî û beşdariya di vejandina aboriya Sûriyê de binav dike, lê Enqere rewşê ji aliyekî pir cuda dinirxîne û bawer dike ku firehbûna Îmarat li Sûriyê ji aliyê aborî derbas dibe û armancên siyasî û jeopolîtîk ên kûr hene.
Di raporê de ev xal hatine bi cîhkirin:
Ebû Dabî bi rêya projeyên strateyîk ên berfireh hewl dide ku bi lez di xalên bingehîn ên aboriya Sûriyê de hebûna xwe ava bike, Balyozxane jî vê firehbûnê wekî hewldanek sîstematîk dinirxîne ku ji bo belavkirina bandora xwe li deverên ku ew ewlehiya neteweyî ya xwe dibîne û firehkirina qada bandorê rasterast e.
Serdana dawîn a heyeteke siyasî û aborî ya payebilind ya ji Îmaratê bo Şamê, di nav nîqaşên her diçin zêde dibin ên li ser têkoşîna bandorê ya li herêmên peravî yên strateyîk ên Sûriyê de, bû sedema pêlên pirsên herêmî.
Di raporê de tê gotin ku pêngavên Îmaratê yên li Sûriyê û bi taybetî serdana heyetê ya bo Şamê ji bo avakirina projeyên aborî li peravên Sûriyê, bi temamî li gorî daxwaz û berjewendiyên Îsraîlê têne kirin û Îmarat ji bo pêkanîna van çalakiyan piştgiriya Îsraîlê distîne.
Di beşa ku nirxandina MÎT’ê jî dihewîne de, tê bawer kirin ku zêdebûna veberhênanên Îmaratê li peravên Sûriyê, ji hewldanên ji nû ve şekildana hevsengiya hêzên aborî û siyasî yên li herêmê, kontrolkirina tam a herêmê û lawazkirina berjewendî û hebûna Tirkiyê li herêmê cuda nayê fikirandin.
Di raporê de bala xwe dikişîne ser vê yekê ku Îmarat û Îsraîl Bendera Tartûsê wekî xala stratejîk dibînin û bi rêya vê benderê dixwazin bandora xwe li Sûriyê fireh bikin.
Her wiha di raporê de tê gotin ku Îmarat û Îsraîl ketine hewldana birêvebirina hevpar a Deryaya Spî, bi xistina bingehên leşkerî û îstixbaratî dixebitin ku wê wekî amûra kontrola jeopolîtîk bi kar bînin. Bi avakirina koalîsyonekê ji Ebû Dabî heta Tel Avîvê, dixwazin hemû rêyên deryayî yên navneteweyî yên li Deryaya Spî bin kontrola xwe de bînin.
DP WORLD Û TEKILIYÊN BI ÎSRAÎL RE
Li gorî agahiyên ji çavkaniyên pêbawer, di 15’ê Gulanê 2026’an de serbazên MÎT’ê yên li Şamê, ji bo fonên dewlemendiya serwer a girêdayî Colanî, talîmatên têkildarî peymanên veberhênanê yên di navbera Îmarat û Sûriyê de şandin.
Îstixbarata Tirkiyê Serokatiya Komarê bi lez agahdar kiriye û ragihandiye ku divê şert û mercên bazirganî, teknîkî û rêveberiyê yên peymana bi pargîdaniya Îmaratê DP World re, ya ku dê li Bendera Tartûsê veberhênanê bike, bên guhertin. Her wiha ragihandiye ku Îstixbarata Tirkiyê agahiyên ewlehiyê yên derbarê veberhênana DP World li Tartûsê bi dest xistine. Ev pargîdanî/par di gelek şîrketên Îsraîlê de xwedî hisse ye û navên şîrketên Îsraîlî yên têkildar wiha ne:
-Şîrketa Îsraîlî Zim, xwediyê hisse ye di pargîdaniya Îmaratê de û di warê ewlehiya deryayî û xizmetên îstixbaratê de kar dike.
-Şîrketa Îsraîlî Alof, ji %25’ê zêdetir hisse di şîrketê Îmarat de ye. Di warê xizmetên deryayî de kar dike lê di heman demê de di nav gemiyên ku ji welatên cuda petrolê bi qaçaxî dişînin Îsraîlê de roleke girîng dilîze.
-Li gorî Îstixbarata Tirkiyê, şîrketa Îsraîlî Logino jî xwediyê hisseyeke mezin e di şîrketa Îmaratê de ye û di warê xizmetên deryayî de kar dike.
Îstixbarata Tirkiyê ji Serokatiya Komarê re ragihandiye ku divê azadiya veberhênanê ya şîrketên Îmarat li Bendera Tartûsê were sînordarkirin an jî bi şîrketek din a bê xeteriya ewlehiyê ya girêdayî Îsraîlê were guhertin. Îstixbarata Tirkiyê hişyarî daye ku destpêkirina veberhênanên Îmaratê li Tartûsê, dê bi rêya şîrketên veberhênanê yên bazirganî yên di bin rêveberiya şîrketên Îsraîlî de, bibe destpêka pevçûneke çekdarî ya nû li peravê.
Hikûmeta demkî ya Şamê ya ku niha ji aliyê îstixbarata Tirkiyê ve tê rêvebirin, di rewşeke tevlihev de ye. Hin kes guhertina şîrketên Îmaratê dixwazin, hinên din jî ji ber helwesta Îmaratê ya derbarê Sûriyê û bandora wê ya li ser pevçûna heyî, naxwazin şîrket were guhertin.
PAŞPERDEYA ALOZIYA NAVBERA ÎMARAT Û TIRKIYÊ
Nakokiyên birdozîk û dijberiyên stratejîk ên di navbera hukûmeta Tirkiyê û Îmaratê de pir kûr û kok in; bi taybetî ji ber piştgiriya Tirkiyê ya ji bo Tevgera Birayên Misilman ev nakokî diyar in. Ev dijberî piştî ku Îmarat têkiliyên xwe yên dîplomatîk bi Îsraîlê re xurt kir, hê bêtir zêde bûne.
Tirkiye naxwaze ku têkiliyên Sûriyê bi dewletên Ereb re, bi taybetî bi welatên Kendavê re baş bibin, ji ber ku ev yek wekî gef li ser polîtîkayên xwe dibîne. Ji bo Tirkiyê perava deryayî pir girîng e û naxwaze ji destê xwe derkeve. Tirkiye beşeke mezin a aboriya Sûriyê bi dest xistiye; ger perava Sûriyê û aboriya wê ji kontrola Tirkan derkeve, ev tê wateya ku aboriya Sûriyê bi temamî ji destê Tirkan derdikeve. Ji ber vê yekê aliyê Tirk, ji hukûmeta demkî ya Şamê re van kampanyayên aborî bi argumana “gefên girêdayî Îsraîlê” bi awayekî domdar pêşkêş dike.
Arî TUFAN
