Cîhan di nav lepên şerekî hegemonîk ê mezin de ye. Ev şer êdî ne tenê bi çekan, lê bi serweriya nifûsê, kontrolkirina çavkaniyên enerjiyê û korîdorên bazirganiyê tê meşandin. Her kesê ku av, petrol û rêyan kontrol dike, ne tenê dewletan lê di heman demê de rasterast jiyana civakan jî kontrol dike. Krîz, newekhevî û aboriya şer a kapîtalîzmê bandorê li hemû mirovahiyê dike, lê forma xwe ya herî talan û wêranker li Rojhilata Navîn nîşan dide.
Rojhilata Navîn bi dehsalan e ku ji bo hêzên cîhanî qada şer e. Bi mîlyonan mirov li Iraq, Sûriye û Filistînê neçar mane ku birevin, bajar bi erdê hatine hilweşandin û çandinî û pîşesazî hilweşiyane. Tiştê ku ji bo gel dimîne xizanî, birçîbûn û bêmoralîbûn e.
Di nav vê wêraniya mezin de, Bakur-rojhilatê Sûriyeyê hewl dide ku bi ezmûna xwe ya rêveberiya xweser rêyek cûda biafirîne. Lêbelê, ambargo, nasnekirina navneteweyî û êrîşên berdewam gel ber bi rewşek giran a birçîbûn û xizaniyê ve dibe.
SÎNORÊ BIRÇÎBÛN Û HEJARIYÊ
Sînorê birçîbûnê mîqdara herî kêm a pereyan e ku ji bo malbatekê tenê xwarinê hewce ye. Ev li ser bingeha selikek xwarinê tê hesibandin ku ji tiştên bingehîn ên wekî nan, genim, nîsk, sebze, rûn û hinek goşt û şîr pêk tê. Pêdiviya rojane ya kesekî navînî 2,100 kalorî ye.
Lêbelê, sînorê hejariyê lêçûnên wekî kirê, sotemeniya mazot, derman, cil, çûnûhatina rê, pêwendiyê, zêde dike. Bi gotineke din, ew budçeya pêwîst ji bo jiyanek baş temsîl dike.
Li bakurê rojhilatê Sûriyeyê, malbatek ji 5-6 kesan mehê 3.7-4.3 mîlyon Lîrayê Sûriyê (LS) (≈ 350-390 $) tenê ji bo xwarinê xerc dike. Bi zêdekirina kirê, sotemeniya mazot, derman û înternetê, budçeya pêwîst ji bo debara herî kêm dibe 4-5 mîlyon Ls (≈ 370-450 $). Sînorê hejariyê 5-6 mîlyon Ls (≈ 450-550 $) ye.
Îro, mûçeya bingehîn a karmend û karkeran tenê 1.04 milyon Ls (≈ 95 dolar) e.
Malbateke bi dahata yek kesî pir di bin xeta hejariyê de ye.
Malbateke bi dahata du kesan (≈ 190 dolar) nêzîkî sînorê hejariyê dibe, lê dîsa jî kêm dimîne.
Malbateke bi dahata sê kesan (≈ 285 dolar) bi zorê dikare xwarinê peyda bike û hîn jî ji sînorê hejariyê dûr e.
Ev tê vê wateyê ku malbat, bêyî ku mûçeyên wan çiqas zêde bibin, di bin sînorê hejariyê de dijîn.
ÊRÎŞA BI XELEK YA ŞER LI SER ABORIYÊ
Birçîbûna li bakurê rojhilatê Sûriyeyê ne tenê ji ber kêmasiya aborî, lê di heman demê de ji êrîşên rasterast ên siyasî û leşkerî jî tê. Tirkiye û komên wê yên cîhadîst ji bo têkbirina Rêveberiya Xweser stratejiyekê ku rasterast civakê hedef digirin dimeşînin.
Şebekeya Avê ya Elokê li Serêkaniyê ava vexwarinê ji herêmek berfireh re peyda kir, bi taybetî Hesekê. Piştî ku Tirkiye Serêkaniyê dagir kir, henifiya avê girt, bi mîlyonan bê av hişt. Ev bû çekek ku ji bo teşwîqkirina gel li dijî Rêveberiya Xweser tê bikar anîn.
Êrîşên li ser binesaziya aborî kargeh, depoyên xwarinê, santralên elektrîkê-kehrebê, tesîsên çandiniyê û zeviyên petrolê ji Kobanî heta Hesekê, ji Qamîşlo heta Dêrikê, bi êrîşên hewayî hedef girtine.
Petrol, çavkaniya herî girîng a herêmê, ne tenê ji bo hinardekirinê peyda nabe, lê di heman demê de di karanîna navxweyî de jî krîzên mezin dijî ji ber ku tesîs hatine lêdan.
Armanca van êrîşên hevdem ne tenê kêmkirina aboriyê ye, lê di heman demê de xistina moralê giştî û aramiya siyasî ye jî.
PIRSGRÊKA NAVXWEYÎ: BAZIRGANÊN LUMPEN, QERZBAZ, ÎSTÎSMARKER Û XIRAKIRINA BAZARÊ
Di dema şer de, ne tenê xizanî, lê di heman demê de çîna bazirganên lumpen jî bilind bû. Ev beş ew in ku bazarê manîpule dikin, tevî ku di hilberînê de veberhênanê-razemeniyê nakin jî, zehmetiyên gel girantir dikin.
Ew xwarin û sotemeniyê qaçax dikirin, bi awayekî keyfî bihayan bilind dikirin.
Xercên wan ên luks, kirêya bilind û cil û bergan asta giştî ya bihayan bilind kir.
Hêza kirînê ya mirovên kêmdahat hîn bêtir kêm bû û xizanî kûrtir bû.
Ev çîn ji bo qezenca demkurt hemî hevsengiyên civakî têk dide. Ew barê li ser gel zêde dikin, hilberînê têk dibin û bi manîpulekirina bazarê xizanan bêtir feqîr dikin.
Ji ber rewşa berê dijwar a mirovan li bakurê rojhilatê Sûriyeyê, bac nayên berhevkirin. Her çend ev biryarek aqilane ye ji bo parastina gel, lê di heman demê de tê vê wateyê ku Rêveberî dahatiyek birêkûpêk tune.
Dravdana mûçeyan bi dahata sînorkirî ya petrolê ve girêdayî ye.
Zêdebûna mûçeyan bêyî pergala bacê nayê domandin.
Ji ber vê yekê, an mûçe kêm dimîne an jî zêdebûna dayîn ji ber enflasyonê zû tê tunekirin.
ZÊDEBÛNA MÛÇEYAN, PSÎKOLOJÎ Û RASTEQÎN
Xelk bi xwezayî mûçeyên bilindtir dixwazin. Ji ber ku biha her tim zêde dibin, û dema ku mûçe wek xwe dimînin, ne mumkin e ku meriv debara xwe bike. Zêdebûna mûçeyan rihetiyek psîkolojîk a demkurt peyda dike; mirov dema ku pereyên zêdetir di bêrîkên xwe de dibînin kêliyek rihetiyê hîs dikin.
Lê ev rihetî zêde namîne. Heta ku hilberîn zêde nebe, biha zû bilind dibin. Ewlehiya ku ji hêla mûçeyekê ve tê peyda kirin di nav mehekê de têk diçe. Bi gotineke din, zêdebûna mûçeyan pir caran ji çareyek demkî wêdetir tiştek nine.
Ji ber vê yekê, daxwaza herî bingehîn a mirovan zêdebûna mûçeyan e. Kêmasiyên hilberînê û sînordarkirinên çavkaniyan bazarê bi kêmbûna kelûpelan dihêlin, û dibin sedema zêdebûna bihayên din. Bêyî çavkaniyan, kêmasiya budçeyê mezin dibe, di heman demê de ambargo û kêmbûna hilberîna navxweyî hewcedariya zêde ya derveyî hewce dike, ku bi berdewamî bihayê ber bi jor ve dibe.
Ji ber vê yekê, zêdekirina mûçeyan ne çareserî ye; berevajî vê, ew dibe sedema rêjeya enflasyonê ya daketî. Ji ber ku mûçe zêde dibin, heke hilberîn zêde nebe, bazar bi kêmbûna kelûpelan berdewam dike, û biha hîn bêtir bilind dibin. Di vê rewşê de, zêdebûn ji hêla enflasyonê ve tê berevajî kirin.
Ji aliyê zanistî ve, ev enflasyon e. Dema ku pere pir be û kelûpel kêm bin, biha bilind dibin. Çavkaniya enflasyonê li bakurê rojhilatê Sûriyeyê ne çapkirina pereyan e, lê belê astengkirina berdewam a hilberînê ji ber şer û ambargoyan e.
PIŞTGIRÎ Û PÊKANÎNÊN JI BO GEL
Tevî vê rewşa dijwar, hêmanên girîng hene ku hebûna gelê Bakur-rojhilatê Sûriyeyê misoger dikin:
Perwerde û lênêrîna tenduristiyê li piraniya deveran belaş in an jî bi bihayek sembolîk têne dayîn.
Bac nayên berhevkirin.
Elektrîk-kehrebe û av li hin deveran belaş têne peyda kirin.
Ev pêkanîn hem moralê gel diparêzin û hem jî nirxa ku rêveberiya xweser dide gel nîşan didin. Ev sedema bingehîn a aramiya civakî ya domdar e tevî hemî dijwarîyan.
KOÇBERÎ Û GOÇA MEJÎ
Li bakurê rojhilatê Sûriyeyê, zehmetiyên aborî, ambargo û bêewlehî ne tenê birçîbûn û xizaniyê kûrtir dikin, lê di heman demê de nifûsa ciwan jî neçar dikin ku koç bikin. Kesên ku ji bo jiyaneke çêtir herêmê diterikînin, di kapasîteya hilberînê de valahiyên girîng li dû xwe dihêlin. Derketina ciwanên perwerdekirî û profesyonel avakirina torên hilberînê yên herêmî hîn bêtir asteng dike. Ji ber vê yekê, têkoşîna li dijî birçîbûn û xizaniyê ne tenê meseleya mûçe an xwarinê ye; di heman demê de meseleya afirandina aramiyê û hêviyê ji bo pêşerojekê ye ku dê bihêle ku mirov li ser axa xwe bimînin.
ÇARESERÎ, HILBERÎN, RÊXISTINÎ Û HEVGIRTIN
Wêneya Bakur-rojhilatê Sûriyeyê zelal e: birçîbûn û xizanî encama êrîşên derve, ambargoyan, bazirganên firsendperest ên navxweyî û kêmbûna hilberînê ne. Zêdekirina mûçeyan nikare vê zincîrê bişkîne. Çareserî di hilberîn û hevgirtina rêxistinkirî de ye.
Li gorî vê yekê:
1.Çandinî, kooperatîf, avdanî, çandiniya serayê, piştgiriya tovan.
2.Xwedîkirina heywanan, şîrfiroşên piçûk, berhemên şîr.
3.Pîşesazî, aş, nanpêjxane, atolyeyên sabûn û rûnê, kargeh.
4.Enerjî, rafineriyên herêmî, panelên rojê.
5.Tamîrkirin û vezîvirandin, sererastkirina makîneyên kevin.
Ev gavên piçûk lê bi bandor in. Hem bihayan kêm dikin û hem jî kar diafirînin.
Di encamê de, Bakur-rojhilatê Sûriyeyê bi şer, ambargoyan, wêrankirin û xizaniyê dorpêçkirî ye. Lê dîsa jî, tevî hemî zilmê, ev mirov karîne rêveberiya xwe û hevgirtina xwe ava bikin. Perwerdehiya belaş, lênêrîna tenduristiyê ya belaş û xizmetên sembolîk nîşaneyên vê yekê ne.
Birçîbûn ne çarenûs e. Ji bo derbaskirina vê rewşa ku ji ber zincîrên şerê hegemonîk, êrîşên derve û çînên firsendperest ên di hundirê welêt de çêbûye, bi rêxistin, hilberîn û fedakariyê mimkun e. Ji ber vê yekê, tenê zêdekirina mûçeyan çareserî nîne. Çareserî di hilberîna herêmî, rêxistin û hevgirtinê de ye. Gelê Bakur-rojhilatê Sûriyeyê xwedî hêz e ku vê yekê bi dest bixe.
(TÊBÎNÎ: Hejmarên ku di vê gotarê de hatine bikar anîn ne îstatîstîkên fermî yên teqez in, lê belê texmînên herî nêzin, ne ku li ser bingeha biha û navînîyên nifûsê li qadê ne. Armanc ew e ku çarçoveyek berfireh ji bo têgihîştina rewşê peyda bike.)
Hakki TEKÎN
