Belge ji aliyê serokên îstîxbaratê yên her du welatan, Îbrahîm Kalin (Tirkiye) û Sergey Naryshkin (Rûsya) ve hatiye îmzekirin û bi notên ku Wezîrê Derve yê Rûsyayê Sergey Lavrov di serdana xwe ya Moskowê ya 28’ê Mijdara 2024’an de ji bo nirxandinê pêşkêşî beşa hiqûqî kiriye ve girêdayî ye.
Ev pêşnûme planeke veguhêz pêk tîne ku veguhestina desthilatdariyê ji aliyê Serokê Sûriyeyê Beşar Esed, ketina komên opozîsyonê bo Şamê û ji nû ve avakirina hebûna leşkerî ya Rûsyayê pêşbînî dike.
Li gorî belgeyê, xuya ye ku peyman bi awayekî nerasterast ji aliyê rêveberiyên niha (Biden) û yên pêşerojê (Trump) ên Amerîkayê û her wiha Îmaratên Yekbûyî yên Erebî, Erebistana Siûdî, Qeter û Îsraîlê ve hatiye piştgirîkirin.
XALÊN PEYMANÊ
1.Îstifaya Esed
Beşa yekem a peymanê pabendbûnên Rûsyayê destnîşan dike.
Li gorî van xalan, Beşar Esed dê ferman bide hemû yekîneyên leşkerî û ewlehiyê ku li dijî hêzên opozîsyonê (muxalifan) çekan bikar neynin; wê hingê ew ê herî dereng di dawiya meha Kanûna 2024’an de welêt biterikîne.
Piştre ew ê desthilatên xwe radestî cîgirê xwe yê ku ji hêla destûrî ve tê naskirin, dewrê Serokwezîr Mihemed Xazî Celalî bike, bi vî rengî hikûmet rasterast dikeve destê opozîsyonê.
Aliyek girîng a vê xalê ew e ku desthilat nayên veguheztin bo Cîgirê Serok Faysal Miqdad. Ji ber ku desthilatî radestê Miqdad kirin dê were wateya parastina berdewamiya destûrî û dikare bi bandor bibe sedema berdewamiya rejîma heyî.
2.Rola Rûsyayê
Aliyê Rûsyayê dê hêzên xwe yên leşkerî li Sûriyeyê li Baregeha Hewayî ya Hîmêmîm û Baregeha Deryayî ya Tartûsê kom bike; ew ê ji Kanûna 2024’an pê ve ji pêkanîna operasyonan li dijî hêzên opozîsyonê dûr bisekine.
Ew ê her wiha derxistina ewle ya Esed û malbata wî ji welêt pêk bîne.
Di berdêla vê de, dê Esed û derdora wî ji bo salekê ji çalakiyên siyasî an jî derketina ser ragihandinê werin qedexekirin.
3.Mîsogeriya Tirkiyê
Tirkiye ewlehiya hemû milkên dîplomatîk, leşkerî û olî yên Rûsyayê li Sûriyeyê garantî dike.
Her wiha, dê parastin ji welatiyên Rûsyayê yên li deverên ku di bin kontrola hêzên opozîsyonê de ne re were peyda kirin.
Karwana Esed dê ji derbasbûna ewle ya hem di qada hewayî ya Sûriyeyê û hem jî ya Tirkiyeyê de were parastin.
4.Plana Ketina Şamê
Pêvekên belgeyê dibêjin ku komek bi navê “Hêza Operasyonel a Feth el-Şam” – yekîneyeke di nav “Stûna Pêncem/Peymanan” de ye û ji hêla Enes el-Selhadî (Enes el-Za’im) ve tê fermandarkirin – dê yekem koma opozîsyonê be ku bikeve Şamê.
Ev hêz dê ji başûr û başûrê rojhilatê paytextê pêş ve biçe, saziyên dewletê yên wekî balafirgeh, baregeha televîzyonê, Fermandariya Giştî, qesrên serokatiyê, Serokwezîrtiyê û avahiyên Parlamentoyê bigire.
Operasyon dê tenê piştî çûyîna Esed û piştî ku fermandariya Rûsyayê bi fermî aliyê Tirkiyeyê agahdar bike, were destpêkirin.
5.Rewşa Baregehên Rûsî
Parastina hebûna leşkerî an sivîl a Rûsî li Sûriyê piştî Kanûna 2024’an bi peymanek cuda bi “rêveberiya nû ya Sûriyê” ve girêdayî ye.
Tirkiyê soz daye ku van rayedarên nû razî bike ku peymanên kirêkirinê yên ji bo baregehên Hmeymim û Tartusê nû bikin, di heman demê de Rûsya dê dest bi pêvajoyên qanûnî bike da ku komên opozîsyonê ji “lîsteyên terorîstan” derxîne.
WATEYA SIYASÎ YA BELGEYÊ
Ev reşnivîs destnîşan dike ku Moskow û Enqere li ser planeke veguhestina desthilatê ya veşartî di krîza Sûriyeyê de li hev kirine.
Bi taybetî, behskirina rêxistineke ku di asta navneteweyî de wekî rêxistineke terorîst tê nasîn, wek Heyet Tehrîr el-Şam (berê Eniya el-Nusra), wekî “hêza desthilatdar a demkî” peymanê ji perspektîfên siyasî û hiqûqî ve pir nakok dike.
Wekî din, belge nîşan dide ku Rûsya ji bo serdema piştî-Esed amadekariyan dike û ber bi senaryoyek veguheztina kontrolkirî ve diçe ne ber bi berdewamiya rejîmê ve.
Garantîyên ku ji hêla Tirkiyeyê ve hatine girtin, berjewendiyên wê yên di warê dîsîplînkirina hêmanên opozîsyonê li ser erdê û misogerkirina aramiyê di dema pêvajoya veguheztinê de nîşan didin.
DI ENCAMÊ DE
Ev belge, eger rast be, dikare wekî yek ji xalên herî krîtîk ên werçerxê di şerê navxweyî yê Sûriyeyê de were hesibandin.
Ev peyman ku berjewendiyên Rûsya û Tirkiyeyê hevseng dike û vekişîna Esed ji cihê bûyerê pêşbînî dike, dê di gelek salên pêş de mijara nîqaşê be, hem ji hêla ji nû ve şekildana hevpeymaniyên herêmî û hem jî ji hêla hiqûqa navneteweyî ve.
Her çend hîn nehatiye piştrast kirin ka belge bi fermî hatiye pejirandin û ketiye meriyetê, naveroka ku tê îdiakirin ku derketiye holê bi zelalî bandora biryardar a Moskow û Enqerê li ser pêşeroja Sûriyeyê nîşan dide.
Delîl ZÎLAN
