Siyaseta Tirkiyeyê ya li ser Iraqê, bi taybetî stratejiyên ku ew li Herêma Başûrê Kurdistanê dişopîne, avahiyek tevlihev û pirqatî nîşan dide. Ev polîtîka li dora jiholêrakirina Tevgera Azadiyê, hevkariya bi PDKê re, bikaranîna hêza stratejîk wekî çavkaniyên avê û planên herêmî yên ku dirêjî şerê Sûriyeyê dibin, têne şekilkirin. Lêbelê, pêşketinên dawî, bi taybetî rawestandina mûçeyên Pêşmergeyan ji aliyê Amerîkayê ve û guhertina helwesta Îsraîlê ya li hember PDK’ê, bêdomdariya planên Tirkiyeyê û bêhêvîbûna stratejîk a PDK’ê radixe berçavan.
STRATEJIYA TASFIYE Û DAGIRKIRINÊ
Dewleta Tirk hebûna xwe ya leşkerî li Iraqê kûrtir dike, şerê li dijî Tevgera Azadiyê û planên xwe yên tasfiyeyê wekî hincet nîşan dide. Hevkariya bi PDK’ê re kevirê bingehîn ê vê stratejiyê ye. Armanc ew e ku qadeke bandorê ava bike ku heta Mûsil, Kerkûk, Şengal û heta Tikrît, Baxûb û Enbarê dirêj dibe. PDK di vê planê de wekî taşeronê Tirkiyeyê tevdigere û hin komên Sunnî û Tirkmen bi rêya girêdayîbûna aborî û zexta siyasî piştgiriyê didin vê planê. Lêbelê, armanca PDK’ê ya kontrolkirina tevahî ya Kerkûk ne realîst e. Her çend Tirkiye van koman bi rêbazên aborî (mînak, veberhênan û herikîna pereyan bo nav Tirkiyeyê) û zexta siyasî manîpule dike jî, sozên wê teng û manîpule dimînin. Ev rewş qelsiya planên demdirêj ên Tirkiyeyê eşkere dike.
NEJIDILBÛN Û ÇEKA AVÊ YA DI PÊVAJOYÊ DE
Her çend pêvajoya Tirkiyeyê bi PKK’ê re di bin serokatiya Rêber Apo de demekê pêşve çû jî, tevlêbûna wê ya li herêmên mîna Mexmûr û Şengalê û zêdebûna zextê bi rêya hikûmeta Iraqê û PDK’ê, nejidilbûna wê û amadekariyên wê ji bo pevçûnek mezin nîşan dide. Tirkiye kontrola xwe ya li ser çavkaniyên avê yên Iraqê wekî kartek stratejîk bikar tîne. Bi taybetî bendav û kêmbûna avê Herêma Başûrê Kurdistanê neçar dike ku bi Tirkiyeyê ve girêdayî be. Mînak, veguhastina avê bi tankeran bo herêma Başûrê Kurdistanê ku bê av maye, bi awayekî zelal bandora vê kartê nîşan dide. Gavên pêşdetir ên li ser Mexmûr û Şengalê bên avêtin, dê aloziya heremê zêdetir bike û encamên nexweş ên cidî ava bike.
PÊVAJOYA SÛRIYÊ Û ROLA ‘WALÎTIYÊ’ YA PDK’Ê
Polîtîkayên Tirkiyeyê li Sûriyeyê wekî dirêjkirina stratejiya xwe ya Iraqê berdewam dikin. PDK, ku bi awayekî pratîkî rola “parêzgarê-walîtiya Kurdistanê” digire ser xwe, peyaman ji Tirkiyeyê re dişîne ku ew dikare destwerdanê li Şengal û heta Rojava bike. Di komkujiya Şengal û pêvajoyên Kobanê de heman nêzîkatî nîşan da û hîn jî nîşan dide. Lêbelê, windakirina rewatiya giştî ya PDK’ê bûye sedem ku ew bi karanîna hêzên dagirker gefê li gel bixwe. Tirkiye dixwaze vê planê di serdema piştî-Sûriyê de jî bidomîne, lê rola Îsraîlê di vê planê de ne diyar e. Nîşaneyên ku Îsraîl di serdema piştî-Esed de ber bi helwestek serbixwe ve diçe, bi armanca ku Îranê kontrol bike û berjewendiyên xwe bide pêşiyê, pir zêde hene.
GUHERTINA POZÎSYONA ÎSRAÎL’Ê Û HIŞYARÎYA JI BO PDK
Tê zanîn ku Îsraîl di destpêkê de beşek ji heman plana Tirkiyeyê bû. Lêbelê, daxwazên Netanyahu yên ji bo hilweşandina Îranê û kontrolkirina Tirkiyeyê di hevdîtinên xwe yên bi Trump re nîşan didin ku Îsraîl dibe ku veguherînek stratejîk derbas bike. Hişyariya wî ya ji bo PDK’ê ya “vegere ser xetê û xwe ji Tirkiyeyê dûr bixe” dibe ku nîşanek vê veguherînê be. Îsraîl bawer dike ku PDK li gorî berjewendiyên Tirkiyeyê tevdigere û beşek ji plana vejandina Parêzgeha Mûsilê ye. Ji ber vê yekê, bidawîanîna hêza leşkerî û aborî ya PDK’ê dikare wekî beşek ji stratejiya Îsraîlê ya ji bo kontrolkirina Tirkiyeyê were hesibandin.
RAWESTANDINA MEAŞÊN PÊŞMERGEYAN Û PLANÊN HEREMÎ YÊN DYE
Biryara Amerîkayê ya rawestandina meaşên karmendên sivîl li Herêma Kurdistanê ji Nîsana 2025’an pê ve û kêmkirina meaşên Pêşmerge ji Cotmeha 2025an pê ve, dibe ku bi stratejiya Îsraîlê ve girêdayî be. Amerîka plan dike ku sala bê hemû meaşên li herêmê veguhezîne Iraqê, kontrola deriyên sînor û balafirgehan bigire destê xwe, meaşên bi hezaran şervanan kêm bike û avahiyek rêveberiyê ya nû li ser bingeha lîyakatê ava bike. Armanca van gavan ew e ku împaratoriya aborî û leşkerî ya malbatên desthilatdar ên PDK’ê bi dawî bikin. Derxistina Enbarê ji planê ji aliyê Mihemed Halbûsî ve dikare wekî beşek ji vê stratejiyê were hesibandin.
RÊYA HEVÎRÎŞÊ Û PÊŞBIRK
Tirkiye dixwaze rêya bazirganiyê ya Rêya Hevrîşimê ji Çînê ber bi Ewropayê ve di nav axa wê re derbas bibe. Lêbelê, Îsraîl piştgirî dide girêdana vê rêyê bi Rojava û Korîdora Dawid re bi rêya Şengalê. Ev reqabet planên herêmî yên Tirkiyeyê tevlihev dike. Di vê çarçoveyê de, hevpeymaniya PDKê bi Tirkiyeyê re wekî xeletiyek taktîkî û bêhêvîtiyek stratejîk tê dîtin. Armanca PDK’ê ya ji bo girtina Kerkukê nîşaneya vê bêhêvîtiyê ye.
BILINDBÛNA XETA KCK Û RÊBER APO
Modela konfederalîzma demokratîk a KCK ji hêla navendên biryardanê yên Rojavayî ve wekî modelek herêmî hatiye hesibandin. Lêbelê, ev model bi berjewendiyên aborî yên Rojavayî re nakok e. Bandora KCK/Rêber Apo ku dirêjî Îran, Belûçistan û Pakistanê dibe dikare hevsengiyên herêmî biguherîne. Siyasetên heyî yên Tirkiyeyê ji hêla bandora zêde ya KCK ve têne dorpêç kirin. Xeta serokatiyê hem Tirkiyeyê û hem jî aktorên hevkar ên mîna PDK’ê dixe tengasiyê. Ger qanûna Birayên Misilman li Dewletên Yekbûyî ya Emerîkayê were pejirandin, KCK dikare bi lez li Rojhilata Navîn, Rojava û Bakurê Asyayê qad qezanc bike.
POLÎTÎKAYÊN NEDOMDAR Û HEVSENGIYÊN NÛ
Stratejiya Tirkiyeyê ya bikaranîna PDK’ê, Tirkmenan û hin komên Sunnî ji bo berfirehkirina bandora xwe li Iraq û Herêma Kurdistanê, ji aliyê hevsengiyên herêmî û navxweyî ve xeternak û neberdewam e. Windakirina rewatiya PDK, bandora stratejîk a Tirkiyeyê û planên wê yên ji bo şerê Sûriyeyê rageşiyê zêde dikin. Helwesta Îsraîlê di vê hevsengiyê de wekî faktorek ne diyar xuya dike. Rawestandina mûçeyên Pêşmergeyan ji aliyê Amerîkayê ve û planên ji bo bidawîkirina hêza leşkerî û aborî ya PDK dikare planên Tirkiyeyê têk bibe. Bandora zêde ya KCK û xeta Rêber Apo Tirkiyeyê neçar dike ku an tawîz bide an jî hilweşîna xwe bide destpêkirin. Her ku hevsengiya hêzê li herêmê bi lez diguhere, helwesta niha ya Tirkiyeyê xuya dike ku mehkûmî têkçûnê ye. Xeletiyên taktîkî û bêhêviya stratejîk a PDK’ê lawaziya vê pêvajoyê hîn zêde dike.
Reşîd BERWARÎ
