Yê ku çêdibe-mezin dibe û pîr dibe, neçar li ber xurîn dimîne. Gava ku zivirîna diyalektîkî temam dibe, kevn dibe û balkêşiya xwe winda dike. Temenê xwe yê xwezayî temam dike û payîz û zivistana xwe ya mutleq dijî. Bi mirinê, vediguhere tovê jiyaneke din a ku wê bişikifê. Bi kurtasî, her tişt û her kes ku tev li vê zivirîna xwezayî ye – civakî-siyasî, zanistî-teknîkî, mirov-heywan-riwek, belengaz-dewlemend, nezan-zana, yên ku jiyanê di kêmkir de ava dikin an di zêde (ser sifirê) de dijîn – bi lez û bez ber bi vê dawiyê ve diçin. Çêdibin, mezin dibin, temenê xwe yê sînordar temam dikin û dimirin. Werz dest pê dikin, bi forma xwe ya sar-germ, baranî-hişk hukma xwe dimeşînin, pêş dikevin û diqedin. Zivistan, sermayên qerisandî, bager û tofan û berfê neçar dike. Berf, wek ku destek sêrbaz lê ketibe, rûyê erdê diguherîne û bi xalîçeyek spî dixemlîne. Û di rojên ku li pey tên de biharê ku bi hemû heybet û rûmeta xwe xuya dibe; şiyarbûna xwezayî, nûkirina xwe bi lez… Piştre darên bi çiqilên xwe yên şînbûyî reng bi reng… Tovên ku cardin-cardin şîn dibin, kesk û şînahiyên ku her der digirin. Ezman bi şînahiya xwe ya şîn. Rojên tavê yên biriqandî ku mirovan gazî lêgerînên bêdawî dike… Û demên havînê bi germahiyên xwe yên şewitandî. Paşê dîsa payîz. Refleksên ku nikarin li ber bêne girtin ên zivirîna xwezayî ya ku bê rawestîn-bê şaşkirin berdewam dike. Normên siyasî-civakî yên berê ku dema xwe temam kirine û ji modê ketine. Qaîdeyên zanistî-teknîkî yên sereke yên dema berê ku li ber keşfên nû têk çûne û hêdî-hêdî ji bikaranînê derdikevin.
Di payîzeke nû de em li ber zivistana reş in. Em di navenda demên mij û tarî, demsala xemgînî û hezanê de ne. Xwezayî careke din xwe amade dike ku xwe nû bike. Ezman bi ewrên baranbargiran tê nixamtin. Ewr wek perdeyek gewr ezmanan digirin. Tonên gewr dadikevin – li ezman û erdê, li çiya û keviran, li çol û deştan, li hewa û avê, li daran û daristanan, li rewşa giyanî ya mirovan, li xewn û xeyalên wan, li têkiliyên wan, li jiyana wan, li evînên wan.
Her karêk erdê ku di menzila çavan de ye reng diguherîne û gewr dibe. Di rojên payîzê de ewrên baranê yên ku dê hefteyan bidomînin dicivin. Û baran ku dê rojan were barîn li ber der e. Ba, pelên dawîn ên ku ji çiqilan qetandine bêdeng ber bi çemên bêdawî û nediyar, ber çep û rast diavêje. Her ku digihêşîne ser, nîvcoî, êş-elem û xemgînî dibe. Cemidên tûj, bedenên serhildêr ên ku li dijî tore û adetên qerisandî, xizanî û tunebûnê serhildayî ne, bi bêrehmiyek mezintir ceribandin. Roj, bêyî ku kifş bike ka dilteng e an şermîn e, bi nermtir dest dixe erdê; li pişt ewrên ku ezmanê nixamtine, tenê carcaran şermezar çav diqelibîne. Bi xuyabûn-windabûnê çavên ku temaşe dikin dixapîne. Her tişt bi rîtmek stranek xemgîntir û sekinandîtir pêş dikeve. Sî dirêj dibin, tarîtî mezin dibe. Rîtma dilan hêdî dibe. Raben û herikîna giyanî, erdhejên civakî, daxwaz û îtîraz kêm dibin. Harmonî-dînamîzma civakî cîhê xwe dide rûtîniyê û gewriya demsalê. Coş û keyfxweşiyên zêde kêm dibin. Qîrînên dad û azadiyê, dirûşmên tûj, marşên ku bi milyonan bi yek dev dikelendin, li dûr dimînin û êdî nayên bihîstin. Dem derbas dibe, dewran dizivire û qey çaxek hildiweşe û digire. Çaxa fedakariyê, giyana fedayiyê, mêrxasiyê, qehremanî û şovalyetiyê li pişt ewrên gewr dimîne û winda dibe, nayê dîtin.
Dem dişibihe pelên ku zer dibin; hêdî, neçar û bêdeng diherike. Vediguhêre hûrikê temenên ku jiyana xwe ji bo dîmeneke ku tê jiyîn, welatekî azad û jiyanek ku tê de her mirov bi rêzdarî tê dîtin, terxan kirine şoreşê. Jiyanî çentikek din li ser jiyana yên ku ji cîhê xwe, li ser rêka ber bi armanca xwe ve, ji yar û sermiliyan jî dest berdan, ên ku jiyana wan li ser nîvcoyiyê hatiye avakirin, dixin. Rojên ku li pey hev dikevin, hefte û meh bi lez pelên salnameyê tiqînin û temanan dişewitînin. Gava ku rojên bahozî nêzîk dibin û baran lez dike, di kolan û bajaran de dînamîzma jiyanê lawaz dibe û kêm dibe, elaletî vediçe cîhên nediyar. Bazdan û reviyana nefes bi nefes bêwate dibe. Gavên biryardar berî ku bigihîjin menzilê, di barana pêvala şemaviran û demagojiyan de digire, di bin kerameta bênedawiya nediyariyê de dimîne. Li her derê xerîbî, ecêbî û tenêtiya xas dadikeve. Her çend bayên payîzê tûjtir bidin jî, êdî ne li zozanan û ne li bajaran, kêvên biriqandî belav nakin û melodiyên şoreşgerî hilnagirin. Tenê wek dengek bilûrê guhên mirovan diçirînin. Wek tirandinekê tûj laşên belengaz diçilmisînin û diçin.
Buhranên aborî, manîpulasyonên borsayê, fêl û xapandinên senet-bondê, talana qanûnî-neqanûnî, hezar û yek gendelî vedigerê lîstika siya ya ku ji jiyanê nayê veqetandin. Nahevsengiyên herêmî-parzemînî, xizanî, tabloya birçîbûn û sefalet, yên ku di şer û qirînan de tên tunekirin, kuştina jinan, mirina zarokan, mirovên ku di rêka koçberiyê de winda dibin, her yek tenê dibin hejmarên bêgiyan-bêruh û rewşek statîstîkî ku carcaran tê bîranîn. Polîsiya mêjî ya makîneya bêkêmasî; nûçeyên spekulatîf ên li ser platformên medyaya civakî, bombeberdûma derewan, qirçik û abur-cubur her ku diçe zêdetir mêjî û dilan dîl digire, her tiştê mirovanî dikole. Vediguhêre asîdek ku cîhana wateyê tune dike. Fêmkirin û watedanê, hînbûnê seqet dike. Tehên nû yên ku dixwînin lê tiştek fêm nakin, hînbûn nikarin, li her quncikê jiyanê zû zû çêdibin. Û tenê tevekê li pêşiya îstîxbarata çêkirî, çaxa koleyên nû dest pê dike yên ku tenê ji ber ku li destên wan zincîr nîne û zikê wan têr e, xwe azad dihesibînin. Her ku pêşveçûna vê dema ecêb giran dibe, li her derê bêdengî dadikeve. Çiyayên wek xwişk û birayên siamî, berf û stêrk ji bo tenêtiyeke nû ya xemgînîbarkirî xwe amade dikin. Di vê kêliya dijber a dewrana neheq de, serhildêrên ku giraniya dîrokê li pişta xwe hilgirtine û bi hezar û yek pirsê ku wek darişkek di mêjiyê wan de çivî bûne dimeşin, hêj ne li destpêka maratona gihîştina stêrkan in û ne jî li menzila gihîştinê ne.
Di demên normal de her tişt bi hestkirin dest pê dike. Mirov, bi qasî ku hîs dike nasnameya xwe ya mirovî qezenc dike. Yên ku diherikine nav cîhana hundirîn û li dilî kom dibin, ramanê şêwe dikin. Ramana ku şêwekî digire, ferman dide gotinê, îfadeyê, jiyanê û kirinê. Raman vediguhêre deng û gazî serhildanê li dijî her tiştê xerab, gemar û nemirovî dike. Serhildan, kiryar ku bedelê hezaran jiyan e, bi marş-dirûşm, bi hezar û yek amraz û rêbaz azadiyê diqîre. Ber bi pêşerojê û jiyanê rê xêz dike û rê dide. Lê niha tiştên ku di vê demsala hezanê de têne jiyîn ne mîna demên normal êşa evînê ya bi şewq a rojên ciwanetiyê ye. Ne jî şewata şerê şoreşê ye ku li her derê ku dikeve dişewitîne. Di vê avhewayê de ew e ku li her der-her tiştî serdest e, tenê xemgînî ye. Ji ber vê yekê yên ku di dil de têne hîskirin bi ramanê re di şerê nav xwe de ne. Nakokiya rewşa raman, dane, hesab-kitêb û bendewariyê bi qirêna bêserûber a yên ku di kûrahiya dilan de têne hîskirin re heye. Û li vir jî hêj ne diyar e ku dê îbre ber bi ku ve bizivire. Ji ber vê yekê niha ne raman e ku ferman dide jiyanê, lê hestek bi xemgînî barkirî ye.
Û lê belê xemgînî, heke mafê evînên nîvco, evînên bi bendewarî qirêjkirî, lêgerînên utopyayî yên ku hêj nehatine watedan û demsala payîzê ye, axê destpêkeke din a her tiştê ku qediya ye. Xuyabûna li asoyê yên ku dihate fikirîn ku qediyane, yên ku dihate ramandin ku bi dawî bûne, yên ku li pişt çiyayê Qaf mane. Mîna hêviyekê, gava ku fersend, roj, dem, wext were, mercên destpêkên nû ye. Ji ber vê yekê her çend siya payîzê ya ku ji zer ber bi qahweyî ve dizivire ser jiyanên berê nixamtibe jî, her çend ronahiya li dawiya tunelê demê ya ku ber bi pêşerojê ve dirêj dibe tarî bibe jî, her roja ku çêdibe, roj ku derdikeve û tîniyên baranê ku dibare îtîrazên nû-nû merc dikin. Bi erdek din, demek din û qehremanên din, serhildanên nû dimayînin. Pirsên ku hişê dikolin û îtîrazên ku dixwazin qefesa dilê biçirînin li benda kêvek nû ne. Pêlên ku li binî kom bûne, bi mîsala “av diherike rêya xwe dibîne” rêyên nû digerin. Her lêgerîn vebangê dide îtîrazê, îtîraz vebangê dide hişmendiyê, hişmendî vebangê dide gotinê, gotin vebangê didin deng û deng vebangê didin serhildaneke nû. Can didin şoreşên nû yên ku li taxên kenar têne mayandin. Di nav reşên demê yên ku li derve yê çax û hemû deman hatine avêtin, hûrdîtin, birîndar hatine, careke din ruha “destberdan tune ye, rawestin çarenivîs nîne, heke tiştek biguhere her tişt diguhere” şîn dibe.
Di dirêjahiya dîrokê de mîna stêrkek ku li ezmên dibiriqe, di dilê civakan de her tim kesên taybetî derketine. Û ev kes bêyî hewesa qehremaniyê û berjewendiya şexsî, li dijî zulm, îstismar, qedexe û zordariyê serîhildidin. Di piraniya serhildanan de yek bendewarî, ew e ku pergala heyî ji serî heta binî were hilweşandin. Û di vê rêyê de her gav ew e ku tê pêşgirtin, hilweşandina pergala zulmê ye. Pêkanîna armancên utopyayî mijarên rojên pêş e. Her serhildan wek erdhejekê ya kevn hildiweşîne, zivirîna dîrokê lez dike. Lê rêveberiya pêşerojê her gav dibe pirsgirêk-tengasî. Serhildan, civakan ji pergala bicîhbûyî, pîvan, adetên jiyanê vediqetîne. Lê gihîştina rojên xweş ên pêşerojê her dem dirêj dikişîne. Pir caran li pişt çiyayê Qaf dimîne. Tevî vê rastiya bêrehm jî, li ku derê zulm, îstismar, qedexe û zordestî heye, di wir de bi neçarî serhildan heye. Carinan ev bi destwerdan û paşveçûnên civakî bê astengkirin jî, redkirina vê mafê ji binî ve mirina her tiştê mirovî ye. Tê zanîn ku her serhildan bi sedem û encamên xwe xwe rast dike. Yên ku serhildidin bi hişmendiya ku rêyek din a jiyana bi rêzdariyê tune û azadî ew qas giranbuha ye ku bi hêzên derveyî nayê peyda kirin û bexşandin, tevdigerin û serhildanê didin destpêkirin. Kiryara serhildanê, forma herî tûj, biryardar û yekta ya ku serhildêr çarenûsa xwe-pêşeroja xwe bigirin destê xwe ye. “Şikandina cam û çarçoveya” dinyayek ku ji bilî îstismarê mafê jiyanê nade, şewitandin û hilweşandina pergala ku li ser neheqiyê bilind bûye, hedefa sembollên ku xirabiyan temsîl dikin, serhildanê hem neçar dike hem jî wek rêya yekane ya ehlaqî-meşru derdixe. Û di kiryara serhildanê de yê ku kêva pêşîn daleqîne, zalim û pergala zulmê dişewitîne, dizane ku pêdivî be ew ê jî bişewite-bimire, bêgoran-bêkefen bikeve erdê. Di vê nasnameya bêrehm de yekane çavkaniya motîvasyona serhildêr hişmendiya redkirina her tiştê nemirovî û îradeya ku her tişt bikeve çavan îtîraz bike ye. Yekane xelata ku dibe ku werbigire ew e ku serhildaye û xwereziya xwe qezenc kiriye. Ji aliyê nirx û ehlaqê ve dikare serhildan, serîrakirin, şewitandin û hilweşandin pirsgirêkdar bêne dîtin. Lê dinyayek ku ev tune bin ku mafê li ber rawestîn-îtîrazê tune be, ji goristanekê çi ferq dike. Îtîraza mêzlûm li dijî tîran, zalim, kolonîker, celad çawa pêk tê. Masûmiyeta zarokan çawa tê parastin. Xirabiyên ku xizanî, sefalet û şerên îstismarê neçar dike çawa têne rêgirtin, gazîn çawa radiwestin. Tarîtî çawa bi dawî dibin. Zivirîna dîrokê çawa lez dike. Civak çawa xwe nû dike. Heke li dijî tiştên ku jiyanê jehr dikin, ne tiştên ku têne kişandin, dijwar, xeniqandî, derew, alîkkirina girseyan, qedexe, zordestî, îstismar, newekhevî û neheqiyê serhildan neyê kirin, çi dikare were kirin. Divê neyê jibîrkirin ku her serhildan û serîhildan nîşaneya xerabiyên ku serhildêr pê re rûbirû bûne û encama neçarkirina bêhtir li bin şert û mercên heyî neman e. Û heke serhildêr di lêgerîna jiyaneke nû de ye; heke utopyayeke wiha hebe, bêyî berjewendiyê jiyan, ciwanetî û tenduristiya xwe terxan kiriye doza, heke armanca xizmeta gel hebe, pir normal e ku mafê serhildana li dijî sembollên zulmê, saziyên tedîb-tenkîlê, qedexe û zordariyê hebe. Di erdê ku nêrîna fermî, raman, gotin û sepandina ku hemû qehremanên dîrokî û roja îro wek kujerên gelekî mêzlûm destnîşan dike û hemû nirxên girêdayî vî gelî wek kategoriya xayiniyê dide û her tiştê girêdayî îtîrazkeran wek terorîzmê etîket dike, li gel ku serhildan-maf e, erkek mirovî ye ku divê bi teqez bê encamdan. Di vê rêyê de mêzlûmiya civaka ku li ser navê wê ala serhildanê li ba dike û xewn û utopyayên serhildêr ên di derheqê pêşerojê de, li ser her nirxê ehlaqî-etîkî, nîqaşên meşruiyetê serdest derdikeve.
Di payîza ku em lê dijîn de, her çend li çiyayên dil li şûna berfê xwîn bibare jî, hemû nîşan dibêjin ku bi biharê kulîlkên nû dê gazî hêviyê bikin. Û di vê avhewayê de, her çend îhtimalek biçûk be jî, heke tedîb-tenkîl-înkar bi dawî bibe, heke îqlîma wekhevî û biratiyê serdest bibe, heke maf-hiqûq, dad û azadî serkeftî be, heke welat van rojên kaotîk-tarî û gewr bihêle paş û ber bi bihareke nû ve keştiyê veke, heke ba, ronahî, rojên tavê û azadiyê de bide, heke gav ji çiyayan ber bi Amedê ve biçin, ev tenê û tenê, bi şahidiya meydana Amedê-çiyayan ji bo çekên şoreşê, marşên azadiyê û unîformayên ku parçeyek ji bedenên serhildêr in, pêk tê. Ev ne tenê xwestek e, wesiyeta bihezaran ên ku ketine erdê û sonda deh hezaran ên ku hêj şer dikin e.
Can DOGAN
Navenda Lêkolînên Stratejîk Kurdistanê
