Di sedsala xwe ya dawî de, Împeratoriya Osmanî ji aliyê hêzên hegemonîk ve bi berdewamî wekî “Mirovê Nexweş” dihat binavkirin. Bingeha vê binavkirinê çi bû? Pirsgirêkên navxweyî, pirsgirêkên aborî, pirsgirêkên civakî, paşketina teknolojîk û pîşesaziyê, pergaleke perwerdehiyê ya xelet, gendelî û hilweşîn di qada giştî de, hilweşîna exlaqî û kaosa siyasî û nekarîna çareserkirina pirsgirêkên desthilatdarî û rêveberiyê hemî beşdarî bêserûberiya dewletê bûn. Ji ber van faktoran, Împeratoriya Osmanî wekî “Mirovê Nexweş” dihat binavkirin. Vê binavkirinê ew kir hedefa sereke ya hêzên ku şerekî hegemonîk dimeşandin. Mijara sereke ya hemî konferansan parçekirina Împeratoriya Osmanî bû. Di encamê de, Împeratoriya Osmanî ji aliyê hikûmeta Komîteya Îtîhat û Terakkî ve bi xeyalên mezin û komployek mezin hate kişandin nav Şerê Cîhanê yê Yekem. Împeratoriya Osmanî ji bilî duyan li hemû eniyan têk çû, bi bandor ji qada dîrokî winda bû. “Mirovê Nexweş”… Împeratoriya Osmanî bi Peymana Mondros û Peymana Sewrê bi qanûnî bû cesed. Komara Tirkiyeyê ji bermahiyên Împeratoriya Osmanî bi têkoşîna hevbeş a Kurd û Tirkan hate damezrandin. Lêbelê, bi rêya komployên navneteweyî û neteweyî, Kurd ji dewletê hatin dûrxistin, hatin paşguhkirin û sedsalek rastî pêvajoyek qirkirinê hatin.
Îro, Komara Tirkiyeyê pêvajoyek dişibe Împeratoriya Osmanî ya ku sedsalek berê derbas kir, dibe ku hîn dijwartir jî dijî.
Bi kurtasî:
Krîzek siyasî û îdarî ya dijwar heye. Sîstem ku hemû mekanîzma bi yek mirovî ve girêdayî ne, kaosek cidî dijî. Ji ber vê yekê, dewlet ku jixwe bi krîzek aborî ya kûr re rû bi rû ye, roj bi roj krîza xwe ya civakî kûrtir dike. Ev krîzên aborî û civakî dibin sedema hilweşînek mezin di civakê de. Wêneya ku di bultenên nûçeyên êvarê de tê nîşandan, ew e ku dewletek bi tevahî kontrola xwe winda kiriye û teslîmî çeteyan bûye. Civak ku her roj di rewşek dînbûnê de dijî, bi berdewamî tê kişandin nav sûc. Her çend îdiayên pêşketinê di sektorên teknîkî û pîşesaziyê de hebin jî, eşkere ye ku Tirkiye ku bi tevahî girêdayî welatên biyanî ye, dê di vê qadê de felcbûnek tevahî bibîne ger ambargoyek demkurt biceribîne. Tevî krîza cidî ya di vê qadê de, ew tê veşartin. Her çend hewl tê dayîn ku were veşartin jî, daxuyaniya Hakan Fîdan a li ser “Balafira Kaan” di dema serdana wî ya Dewletên Yekbûyî de bes bû ku krîzê eşkere bike. Her ku nakokî, nakokî û krîz kûrtir dibin, krîz, depresyon û gendelî di vê qadê de dê pir berfirehtir û bi eşkereyî eşkere bibe. Tiştê ku di qada giştî de diqewime wêneyek tevahî ya hilweşînê ye. Wekî ku tê gotin, “Yê ku hingiv digire tiliyên xwe didalise”, klîkeke biçûk ku di qada giştî de kom bûye, hem nirxên civakê û hem jî çavkaniyên dewletê îstismar dike. Û ew vê yekê bi bêşermî û bêyî ku hewce bike ku wê veşêrin dikin. Şerên desthilatdariyê û nakokiyên di vê qadê de xwe di pergala dadweriyê de jî nîşan didin. Klîkên ku di nav dewletê de kom bûne, rojane bi rêya dadweriyê li dijî hev operasyonan pêk tînin. Ev krîza di dadweriyê de rê li ber windabûna tevahî ya serdestiya hiqûqê ya jixwe nazik vedike. Pratîkên ku berê li ser Kurdan dihatin sepandin, niha li ser tevahiya nifûsa Tirkiyeyê têne sepandin. Her çend bertekên li hember vê rewşê dibe ku xuya nebin jî, di civakê de teqînek cidî çêdibe.
Guhertinên domdar û perçe perçe yên di pergala perwerdehiyê de ji bilî tunekirina ciwanan, çavkaniya pêşerojê ya dewletê, ti armancek din bi kar naynin. Rewşa heyî ya pergala perwerdehiyê dibe sedema afirandina nifşek ku ji dîroka xwe, civaka xwe dûr ketiye û bi pêşerojek ne diyar ku ev jî pêşeroja dewletê tarî dike.
ÎZOLASYON Û TECRÎDBÛNA DI SIYASETA DERVE
Ev pirsgirêkên navxweyî yên Tirkiyeyê ne û zehmetiyên derveyî yên ji ber wan derdikevin dibin sedema ku ev pirsgirêkên navxweyî her tim xirabtir bibin. Hewldanên Îsraîlê yên ji bo derxistina Tirkiyeyê ji sîstemê di her warî de dibin sedema ku Tirkiye di têkoşîna hegemonîk de her tim ser erdê winda bike. Her çend Ewropa dixwaze têkiliyên xwe bi Tirkiyeyê re biparêze jî, di vê gavê de nikare hêza ku li pişt Tirkiyeyê bisekine bibîne. Ev dibe sedem ku Tirkiye di siyaseta xwe ya derve de her tim guherînan biceribîne. Dema ku ji aliyekî ve pirs li ser DYA tên kirin, hewl tê dayîn ku zemînê ji bo têkiliyên bi Çînê re were amadekirin; ji aliyê din ve, dema ku naxwaze sîwana NATO’yê winda bike, Tirkiye ji ber siyaseta derve ya bêvîzyon a Hakan Fîdan wekî dewletek nexwestî û pirsgirêk hatiye kategorîzekirin. Dema ku alternatîf têne dîtin, her deriyek ku Tirkiye lê dixe li rûyê wê tê xistin. Di salên dawî de, Tirkiye ku serlêdana Rêxistina Hevkariya Şanghayê kir, li wir bi şermek giran re rû bi rû ma. Ne tenê hat redkirin, her wihe Tirkiye wekî welatek ne pêbawer hat ragihandin. Dîsa di sala 2021’an de, di civîna Boriya Enerjiyê û Sîstema Cîhanî ya Nû de ku li Hindistanê hat lidarxistin, Tirkiye ji sîstemê hat derxistin.
Her çend di demên dawî de Tirkiye di nav pergalê de cihekî qismî girtibe, da ku di bûyerên li Sûriyeyê de wekî amûrek were bikar anîn jî, Îsraîl, di têkoşîna xwe ya ji bo hegemonyayê de, dê tu carî nehêle ku Tirkiye li Rojhilata Navîn nefes bigire û xuyaye ku di pêşerojê de jî ne mimkûn e ku wisa bike. Bi rastî, hemî daxuyaniyên dawî yên rayedarên Îsraîlî di çerçoveya ku Tirkiyeyê hedef digire de ne.
Nakokiyên bi Amerîkayê re di nav mijarên herî dijwar ên Tirkiyeyê de ne. Her çend Erdogan ji Trump rewatî wergirt jî, Tirkiyeyê wekî dewletek windahiyên girîng kişand. Helwesta Îsraîlê bi awayekî nepenî hate qebûlkirin ku ji Tirkiyeyê re hinekî cîh da bêhnvedanê. Bûyerên dawî yên li Qibrisê nîşanî me dan ku Tirkiyeyê hem li Deryaya Spî û hem jî li Rojhilata Navîn şikestinek cidî dîtiye û wê bidomîne. Ji ber ku pozîsyona wê di van deveran de her tim diheje, Tirkiye neçar ma ku xwe ber bi hundir ve bizivirîne.
Dema ku em van hemûyan bi hev re tînin û encamên şerê li Kurdistanê dinirxînin, em dikarin bi zelalî bibêjin ku Tirkiye di pozîsyona “Mirovê Nexweş” de ye. Tirkiye heman pirsgirêkên Împeratoriya Osmanî dijî, dibe ku hîn girantir jî. Ew hewl dide ku bi lêgerîna hevpeymaniyek nû bi Kurdan re xwe ji hilweşînê rizgar bike, lê kadro û siyasetmedarên ku bi prensîbên damezrîner ên Komara Tirkiyeyê hatine mezinkirin nikarin vê rewşê bidaqurtînin an qebûl bikin. Têgihîştinek heye ku hilweşîna dewletê ji qebûlkirina ontolojîk a Kurdan û parvekirina desthilatdariyê bi wan re tercîh dike. Niha, di navbera van her du aliyan de di nav dewletê de pevçûnek kûr û cidî diqewime. Ev pevçûn Komara Tirkiyeyê bi her kêliyê re nêzîkî hilweşînê dike. Eger ev nakokî zû çareser nebe, an jî eger fraksiyona faşîst ku bi prensîbên damezrîner ên dewletê hatiye xwedîkirin, ser bikeve, hilweşîna dewletê dê neçar bibe û Tirkiye dê di serdema pêş de bibe qada pevçûn û şerên dijwar. Rêber Apo hewlek mezin dide da ku pêşî li vê rewşê bigire, lê em ne bawerin ku Dewlet vê yekê fêm dike. Rêbertî dixwaze vî “Mirovê Nexweş” derman bike û rizgar bike, lê “Mirovê Nexweş” li ser mirinê israr dike.
Di encamê de, em di pêvajoyek dîrokî re derbas dibin. Rêbertiyê ev pêvajo wekî “Navbera Kaosê” bi nav kir. Ne diyar e ku dê ji vê navberê kaosê çi derkeve. Wisa xuya dike ku Tirkiye bi lez ber bi kûrahiyê ve diçe.
Zinar PÎRAN
