Rêziknameya netew dewleta ya ku sed sal berê li Rojhilata Navîn hatibû damezrandin, niha di pêvajoyeke cidî ya hilweşînê de ye. Sînorên ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ji hêla hêzên emperyalîst ve hatine xêzkirin, ne li gorî îradeya gel, lê li gorî berjewendiyên mêtînger hatine destnîşankirin. Ji ber vê yekê, dewletên neteweyî yên li Rojhilata Navîn qet li ser rewatiya civakî ya rastîn nehatine damezrandin. Şer û krîzên ku îro diqewimin nîşan didin ku ev rêziknameya çêkirî êdî nayê domandin.
Iraq bi awayek fiîlî parçe bûye. Sûriye ji ber şerên salan hatiye parçekirin. Îran di bin zexteke giran a navxweyî û derveyî de ye. Her ku modela netew-dewleta ya li herêmê hildiweşe, nexşeya siyasî ya Rojhilata Navîn ji nû ve tê şekildan. Ev pêvajo ne tenê krîzeke leşkerî an dîplomatîk e; di heman demê de krîzeke dîrokî ya sîstemîk e jî.
Di dilê vê krîzê de pirsgirêka Kurd heye. Ji ber ku netew dewlet ên li Rojhilata Navîn li ser înkarkirina Kurdan hatine avakirin. Nasname, ziman û hebûna gelê Kurd sedsalek e hatiye tepeserkirin. Lêbelê, tu sîstemek ku li ser înkarkirinê hatiye avakirin daîmî nîne. Krîza ku dewletên neteweyî îro dijîn jî têkçûna vê siyaseta înkarkirinê ye.
Di vî warî de, Komara Îslamî ya Îranê îro heman çarenûsê dijî. Erdnîgariya Îranê, bi dîroka xwe ya kûr û avahiyên civakî yên cihêreng, rola mozaîkek ji gelan lîstiye. Ev herêm ku mazûvaniya hevpeymaniyên bihêz û serketî kiriye, niha di bin êrişeke giran de ye. Bêyî analîzeke berfireh a aliyên wê yên civakî, siyasî û leşkerî, rêyeke rast ji krîza li Îranê nayê hêvîkirin. Piştî guhertina rejîmê di sala 1979an de, li şûna pergaleke rêveberiyê ya nerm û piralî, şêweyekî hikûmetê yê li ser bingeha netewe-dewletê, înkarker û tepeserker hat tercîhkirin.
Îranê jî hebûna xwe ya dîrokî li ser înkarkirina nasnameya Kurd ava kiriye. Zîhniyeteke hişk, dogmatîk û înkarker ku nikare yekîtiya navxweyî pêk bîne, her tim tê çaverêkirin ku bi serhildanên navxweyî re rû bi rû bimîne. Ji ber vê yekê, herêmeke stratejîk girîng mîna Îranê ku ji ber serhildanên navxweyî dihejîne, ji destwerdanên derve re xeternak e.
Reber Apo tam di vê nuqteyê de çareseriyek nû pêşkêş dike. Ev nêzîkatî li şûna çareseriya netewe-dewletê, neteweyek demokratîk û civakek demokratîk pêşniyar dike. Wekheviya gelan, demokrasiya herêmî û fikra jiyana hevbeş tenê vebijarkên rastîn ji bo pêşeroja Rojhilata Navîn in.
Rastî ji bo Tirkiyeyê neguheriye. Bêyî çareserkirina pirsgirêka Kurd û qebûlkirina azadî û wekheviya gelê Kurd, Tirkiye nikare ji veguherîna mezin a li Rojhilata Navîn bê zirar derkeve. Ji ber ku nikare aştiya navxweyî ava bike, nayê çaverêkirin ku Tirkiye bi awayekî saxlem ji vê bahozê derkeve. Hewldanên Devlet Bahçelî yên ji bo pêşbînîkirina vê bahoza ku tê û destpêkirina pêvajoyek nû ji hêla hikûmeta heyî ve têne veguherandin taktîkek derengxistinê. Lêbelê, pêl û tevgerên dîrokî êdî rêbazên kevn tehemûl nakin. Yên ku li ser polîtîkayên kevnar israr dikin, nikarin ji hilweşînê birevin.
Rojhilata Navîn gihîştiye xaleke nû ya dîrokî. Her ku avahiya teng û dûrxistî ya dewletên neteweyî hildiweşe, pêwîstiya bi rêziknameyeke siyasî ya nû ya li ser bingeha îradeya demokratîk a gel ji her demê bêtir eşkere bûye. Ji ber vê yekê, mesele ne tenê guhertina sînoran e, lê guhertina zihniyetê ye jî.
Hasan AGAÇ
