Ji dema hilweşîna rejîma Baas û hatina Heyet Tehrîr el-Şam ser desthilatdariyê ve, rewşa navxweyî ya Sûriyeyê di navbera hewldanên aramiyê û dubarebûna tundûtûjiyê de diguhere, mîna ku welat mehkûmî xwînrijandin û wêraniyek bêdawî be. Bûyerên dawî yên li Hums, Şam û Sehelê û sûc û bombebaranên mezhebî yên pê re, ne tenê bûyerên demkî ne, şertek nû ne ku xeyala şerê navxweyî ji nû ve zindî dikin, tam wekî ku hin aramiya xeyalî gengaz bû.
DESTHILATEKE NASÎN KU CUDAKIRINÊ KÛR DIKE
Li navenda vê kaosê, hikûmeta Colanî/HTŞ mîna laşek bêhêz radiweste, nikare rewşê kontrol bike û heta di kûrkirina dabeşbûnên neteweyî de jî beşdar e. Colanî qet projeyek berfireh pêşkêş nekiriye û bi firotina sloganên vala razî ye, di heman demê de rastiyan girêdayîbûna wî bi hêzên biyanî û dîlgirtina biryarên wî ji berjewendiyên teng ên ku ti têkiliya wan bi berjewendiyên Sûriyan re tune eşkere dike. Siyasetên wî, yên li ser zilm û zordariyê hatine avakirin, tenê dabeşbûnek bêtir pêş xistine; xuya ye ku mîsyona wî ya sereke ew e ku kaosê dijwartir bike, ne ku biqedîne.
Colanî bûye şahidê zindî yê têkçûna siyasî û leşkerî û nekarîna koma xwe ya birêvebirina karûbarên herî bingehîn ên mirovî jî. Li şûna ku bibe beşek ji çareseriyê, ew bûye beşek ji pirsgirêkê, heta sedemek sereke ya xwînrijandina berdewam a Sûriyeyê. Desthilata wî ya qaşo tenê li ser tirs û şantajê ye, di heman demê de retorîka wî ku tijî tohmetan e, rastiya ku ew tenê amûrek ji bo parçekirina civakê ye vedişêre.
HUMS… ÇIRIKA KU ŞERÊ NAVXWEYÎ VEGERAND ROJEVÊ
Hums ku ji sala 2011’an vir ve sembola şoreş û pêvçûnê ye, niha wekî bermîlek barûtê ya amade ye ku biteqe, vedigere pêş. Kuştina zilamek û jina wî li Zeydelê di Mijdara 2025’an de, sûcek bi rengên mezhebî yên eşkere, ne tenê dozek sûc bû, lê di demek kurt de veguherî şewqek ku tundûtûjiya eşîrî û kaosa ewlehiyê pêxist.
Qedexeya derketina derve, girtina dibistanan, belavbûna çekan di nav sivîlan de û zêdebûna gotinên mezhebî nîşaneyên cidî ne ku Hums dikare bibe xala destpêkê ya beşek nû di şerê navxweyî yê Sûriyeyê de. Tiştê ku li wir diqewime têkçûna pergalên siyasî û leşkerî di avakirina projeyek neteweyî ya berfireh de nîşan dide.
HEDEFGIRTINA NASNAMEYA NETEWEYÎ Û CIHÊRENGIYA SÛRÎ
Tundûtûjî li Sûriyeyê êdî ne tenê têkoşînek desthilatdariyê ye; ew ji sînorên wê derbas dibe, bingeha nasnameya neteweyî û cihêrengiya dîrokî ya ku bi sedsalan welat nîşan daye hedef digire. Teqîna li Dêra Mar Ilyas li navçeya Devayle ya Şamê di Hezîrana 2025’an de ku 22 kes kuştin, ne tenê êrîşeke xwînî bû; di heman demê de peyameke zelal şand ku sembolên olî û çandî êdî ewle nînin.
Piştî komkujiyên li Sahelê di meha Adarê de, komkujiyên li dijî Durzîyan û dû re jî êrîşên li ser Îsmaîlî û Meşişîyan hatin kirin. Ev ne bûyerên demkî an jî yekane bûn, lê encama kaosa bêserûber a di navbera komên çekdar ên tundrew de bûn.
Îro, Xiristiyan, Elewî, Durzî, Îsmaîlî û Kurd, digel komên din, bûne hedefên rasterast ên tundûtûjiyê; Ev rewş wêneyek pêşkêş dike ku tê de pirrengiya Sûrî gefê li hilweşînê dixwe û wêneyek yekreng a ku bi zorê tê ferzkirin dixwe. Ev veguherîn xeternak e ji ber ku ew bi kûrahî ramana “Sûriyeyeke yekgirtî” têk dibe û girêdana olî an mezhebî ji cudahiyek xwezayî di nav civakek cihêreng de vediguherîne pîvanek gef û dûrxistinê.
PÊVÇÛNA BEDRUSIYÊ…
Di 24’ê Cotmehê de, li gundê Bedrusiya, li gundewarê Lazkiyê, di navbera hêzên dilsoz ên hikûmeta veguhêz û komeke çekdar a Tirkmenî de ku li otêlekê bi cih bûbûn, pevçûnek çekdarî derket. Ev pevçûn bi awayekî zelal lawaziya desthilatdariya heyî û nekarîna wê ya bicîhanîna qanûnê an parastina sivîlan nîşan dide û serdestiya komên çekdar li ser dewletê piştrast dike.
Li hember van bûyeran, desthilatdariya hikûmeta Colanî bêhêz xuya dike, ji ber ku di kontrolkirina komên cîhadîst an jî rûbirûbûna bermahiyên DAIŞ’ê de nekariye. Di demekê de ku komên çekdar bi azadî dixebitin û desthilatdariya xwe li seranserê deverên berfireh ferz dikin, DAIŞ valahiya ewlehiyê bikar tîne da ku rêzên xwe ji nû ve organîze bike û êrîşên bêserûber bike. Ya xeternaktir, ev desthilatdarî ji hêla siyasî û darayî ve girêdayî hêzên biyanî bûye û ev yek bûye sedem ku ew xwe ji civaka Sûriyeyê veqetîne û li gorî rojevên ku xizmeta nasnameya neteweyî nakin bixebite.
Polîtîkayên Hikûmeta Veguhêz Bandorên Wêranker li ser Sûriyeyê û Herêmê Hene:
-Hilweşîna dewleta Sûriyeyê û veguherandina bajaran bo qadên şer di navbera komên çekdar de.
-Pirrengiya dîrokî ya bajarên Sûriyeyê, Koçberiya bi zorê û guhertina demografîk dewleta Sûriyeyê tehdît dike.
-Belavbûna komên tundrew bo welatên cîran ku krîzên ewlehiyê li Lubnan, Iraq, Urdun û Tirkiyeyê nîşan dide.
-Hilweşîna nasnameya neteweyî û xurtbûna dabeşbûnên navxweyî/mezhebî.
Tiştên ku îro li Hums, Bedrûsiye, Şam, Sehel û Siwêdayê diqewimin ne tenê bûyerên takekesî ne; ew çirûska şerekî navxweyî yê nû ne. Hikûmeta Colanî, bi bêkêrî û girêdayîbûna xwe ya derve, beşdarî kûrkirina dabeşbûnên neteweyî bûye û rê li ber hilweşîna dewleta Sûriyeyê vekiriye. Heta ku projeyek neteweyî ya berfireh ku rûmeta nasnameya Sûriyeyê vedigerîne û welatekî dadperwer û ewle ava dike neyê destpêkirin, welat dê ber bi xwekuştina girseyî ya tevna neteweyî ve were kişandin, pêvajoyek bi encamên karesatbar ji bo tevahiya herêmê.
Ekrem BEREKAT
