Di vê pêvajoyê de, paradîgmayên nû derdikevin holê û sînorên kevin ji hole radibin. Şerê Cîhanê yê Sêyemîn ku niha dimeşe û di asteke jor de ye, dê pêvajoyek nû ya danîna sînoran bi xwe re bîne. Di vî şerî de, dewletên netew hildiweşin, hevsengiyên hêzan diguhere û desthilatdariyên navendî dihejînin. Her çend ev yek wêranî, qirkirin, talan û koçberiya girseyî dide destpêkirin jî, ew rê li ber pêşketinên şoreşgerî jî vedike. Bi taybetî li Rojhilata Navîn, sînor bêwate dibin û têgeha mirinê dibe tiştekî asayî. Ji bo ku em bi rastî nihaya xwe fam bikin, divê em li şikestinên dîrokî yên sedsalek berê vegerin.
PAŞXANEYA DÎROKÎ: KOKÊN KRÎZA SEDSALIYÊ
Cîhan şahidiya du şerên mezin kir ku êşên mezin dan mirovahiyê. Sîstema kapîtalîst a cîhanî ku li dora London û Amsterdamê ye piştî Şoreşa Pîşesaziyê pêş ket, bû sedema guhertinên radîkal di şêwaz û awayên rêvebirinê de. Vê guhertinê polîtîkayên dagirkeriyê yên cûda anî holê û di sala 1914’an de Şerê Cîhanê yê Yekem dest pê kir. Piştî şer, sînorên Rojhilata Navîn li gorî zîhniyeta dewleta neteweyî, bi rêya ferzkirinên wekî Peymana Sykes-Picot, bêyî ku îradeya gel were hesibandin, ji nû ve hatin xêzkirin. Di vê çarçoveyê de, 22 dewletên Ereb, dewletek Farisî û dewletek Tirk hatin damezrandin. Di nav van de ya sereke Komara Tirkiyeyê bû ku di vê serdemê de ji hêla Brîtanya, Fransa û hêzên din ên kapîtalîst ve wekî “proto-Îsraîl” dihat xeyal kirin.
Dema ku ev sînorên çêkirî dihatin xêzkirin, Şoreşa Cotmehê di bin serokatiya Lenîn de li Rûsyaya Sovyetê pêk dihat. Sîstema kapîtalîst hem ji bo derbaskirina krîza xwe ya navxweyî û hem jî ji bo pêşîgirtina li bilindbûna sosyalîzmê Şerê Cîhanê yê Duyemîn da destpêkirin. Piştî vî şerê ku di sala 1939’an de dest pê kir û bi avêtina bombeya atomî ji aliyê Amerîkayê ve li ser Japonyayê bi dawî bû, Dewleta Îsraîlê li Rojhilata Navîn hate damezrandin. Her çend şoreşên çepgir li welatên wekî Çîn, Kuba û Vîetnamê çêbûn jî, ew nekarîn zîhniyeta serdestiya heyî bi awayekî bingehîn biguherînin.
PIŞTÎ ŞERÊ SAR Û “KOMPLOYA NAVNETEWEYΔ
Bi hilweşîna Sosyalîzma çêkirî di sala 1991’an de, pergala kapîtalîst careke din berê xwe da Rojhilata Navîn da ku serdestiya xwe xurt bike û bazarên nû biafirîne. Şerê Kendavê yê 1992’an û destwerdana Iraqê ya piştre beşek ji vê guhertinê bûn. Lêbelê, tevgera azadiya Kurd a ku di vê serdemê de li Kurdistan û Rojhilata Navîn pêş ket, wekî astengiyek li pêşiya pêşveçûna modernîteya kapîtalîst hate dîtin. Ji ber vê yekê, bi piştgiriya hêzên navneteweyî, Rêber Apo di 15’ê Sibata 1999’an de bi komployek navneteweyî ji Sûriyeyê hate derxistin û radestî Tirkiyeyê hate kirin. Lêbelê, ev komplo bi saya paradîgmaya nû ya li Îmraliyê pêş ket ku deriyek nû ya hêviyê ji bo mirovahiyê vekir, hate têkbirin.
ŞERÊ CÎHANÊ YÊ SÊYEMÎN Û DESTPÊKA HILWEŞANDINA NETEW DEWLETAN
Ji bo derbaskirina krîza xwe, sîstema kapîtalîst pêvajoyek nû da destpêkirin ku wekî “Şerê Cîhanê yê Sêyemîn” tê zanîn. Ev şer bi destwerdana Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Iraqê di sala 2003’an de pêk hat û pêvajoya hilweşîna dewleta neteweyî lez kir. Serhildanên ku di sala 2012’an de li Lîbya, Misir û Sûriyeyê di bin ala “Bihara Erebî” de dest pê kirin, rê li ber destwerdana Rojavayî li herêmê vekirin.
Bûyerên sala 2023’an ku bi sedsaliya Peymana Lozanê re hevdem in, beşek ji hewldanek ji bo guhertina hêzên navendî li Rojhilata Navîn in. Şerê ku bi êrîşa Hamasê di 7’ê Cotmeha 2023’an de dest pê kir, armanc dike ku sînorên herêmê ji nû ve xêz bike. Îsraîl ku ji hêla Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ve tê piştgirî kirin, pêşî armanc dike ku bandora Îranê bi rêya Lubnan û Sûriyeyê bişkîne û dûv re jî Îranê neçar bike ku teslîmî sîstema nû bibe. Armanc ew e ku rêziknameya kevin a ku navenda wê Tirkiye û Îranê ye hilweşînin û Rojhilata Navîn a nû ya ku navenda wê Îsraîl û Erebistana Siûdî ye ava bikin. Di heman demê de, şerê Rûsya-Ukraynayê kûrtir dibe, Rûsyayê qels dike û Çînê îzole dike.
Lêbelê, her şer, ligel wêrankirinê, derfetên şoreşgerî jî tîne. Mîna şoreşên Cotmehê, Çînî û Vîetnamê, Şerê Cîhanê yê Sêyemîn rê li ber pêşketinên nû yên mîna Şoreşa Rojava vekir. 13 sal in, gel û baweriyên cuda li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê di çarçoveya paradîgmaya “Neteweya Demokratîk” a Rêber Apo de bi hev re, wekhev û azad dijîn.
PÊVAJOYA ÇARESERIYÊ LI TIRKIYÊ: DERFET Û NÊZÎKATIYÊN TAKTÎKÎ
Bangê ku serokê MHP’ê Devlet Bahçelî di 1’ê Cotmeha 2024’an de kir, nîşan da ku Tirkiye metirsiya hebûnî ya ji ber Şerê Cîhanê yê Sêyemîn fêm kiriye. Rêber Apo di 27‘ê Sibata 2025‘an de bi Manîfestoya Aştî û Demokrasiyê bersiv da vê bangê. Lêbelê, tecrîda berdewam a hikûmeta AKP-MHPê, redkirina berdana girtiyên nexweş û polîtîkayên qeyûm ên berdewam bêsamîmîbûna wê ya li hember çareseriyê û nêzîkatiya wê ya taktîkî ya li hember pêvajoyê nîşan dide. Hebûna leşkerî ya berdewam a Tirkiyeyê li Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê vê yekê hîn bêtir piştrast dike. Paşeroja pêvajoyê bi gavên berbiçav ên ku dewleta Tirkiyeyê diavêje ve girêdayî ye.
QADA SÛRIYÊ: PÊŞANDANA HÊZÊN HERÊMÎ Û CÎHANÎ
Sûriye bûye laboratuwarek ku hêzên biyanî projeyên xwe yên ji bo Rojhilata Navîn tê de diceribînin. Îsraîl şertên xwe li ser hikûmeta Sûriyeyê bi hinceta “êrîşa li ser pêkhateyên wê” ferz dike. Di heman demê de, Tirkiye bi rêya komên mîna HTŞ’ê di bin navê projeya “yekîtiya neteweyî” de hewl dide ku qada bandora xwe li bakurê Sûriyeyê berfireh bike. Hilweşîna rejîma Baasê, ku di 27‘ê Mijdara 2024‘an de dest pê kir û di nav 12 rojan de Şam girt, encama siyaseta Tirkiyeyê ya kûrkirina bêîstîqrariyê li Sûriyeyê ye. Wisa xuya dike ku Tirkiye û Îsraîl, her çend bi rêbazên cûda bin jî, hewl didin ku bi astengkirina îstîqrara li Sûriyeyê berjewendiyên xwe zêde bikin.
TÊKOŞÎNA JINAN LI SÛRIYEYÊ: ŞERÊ DU ZIHNIYETAN
Bi hilweşîna rejîma Baasê re, avahiyên ku ji hêla Tirkiyeyê ve têne piştgirî kirin û xwedî hişmendiya cîhadîst derketine pêş. Ev rêxistin wekî projeyek dijberî tevgera jinên azad a ku di bin paradîgmaya Rêber Apo de pêş ket, hatine sêwirandin. Qanûnên ku ji hêla hikûmeta demkî ve hatine derxistin, li ser bingeha şerîetê, armanc dikin ku jinan ji jiyana civakî dûr bixin, wan di malên wan de bigirin û şêwazek jiyanek yekreng ferz bikin. Li her deverê, ji cil û berg û perwerdehiya wan bigire heya hebûna wan a civakî û mafên wan ên qanûnî, dorpêçkirinek reaksiyoner li ser jinan heye. Kiryarên wekî fihûş, bazirganî û pirjinî têne normalîzekirin. Ev rewş dibe sedema wêraniyek kûr a nasnameya jinan li Sûriyeyê.
HÊVIYA KU DI NAVA WÊRANIYÊ DE: PARADÎGMA NETEWEYA DEMOKRATÎK
Tevî vê hemû kaos, wêranî û destwerdana derve, projeya “Neteweya Demokratîk” a ku ji hêla Rêber Apo ve hatî pêşniyar kirin, hîn jî wek çirayek hêviyê ye. Ev proje ku ne hêzên navneteweyî û ne jî yên herêmî nikarin red bikin, li ser prensîbên aştî û demokrasiyê hatiye avakirin. Civak pêşeroja xwe di vê projeyê de dibîne, ku li şûna şer û talanê diyalog û jiyana hevbeş pêşniyar dike. Bi taybetî têkçûna pêvajoya ku li Tirkiyeyê hatî destpêkirin, bandorek neyînî li ser rewşa Sûriyeyê dike û rê li ber polîtîkayên êrîşkar ên Tirkiyeyê yên li hember Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê vedike. Lêbelê, tevî hemû zextan, paradîgmaya Neteweya Demokratîk modela herî rastîn a aştî, aramî û demokrasiyê ji bo gelên Rojhilata Navîn pêşkêş dike.
Gulê HECÎ
