Rejîma melayan rejîmeke bê bingeh e. Gel wê naxwaze; lêbelê, mela bawer dikin ku ew dikarin Îranê di bin kontrola xwe de bihêlin û dev ji meqamên xwe bernadin. Îstîxbarata Brîtanî nîşan dide ku planeke revê ya awarte ji bo rêberê mela Elî Xameneyî hatiye amadekirin û pêşniyar dike ku heke xwepêşandan neyên kontrolkirin û hêzên ewlehiyê artêşê biterikînin, ew ê bireve Moskowê. Çêtir e ku ew birevin. Gel jixwe rejîma melayan naxwaze û têra xwe serhildan dike.
Serhildana gelêrî ya Îranê ku di rojên dawî yên 2025’an de dest pê kir û di destpêka 2026’an de bi lez belav bû, di hefteya xwe ya duyemîn de gihîştiye hemî bajarên welêt. Xwepêşandanên ku bi hilweşîna aborî ve hatine destpêkirin, -enflasyona bilind, xizanî, kêmbûna rekor a rîal li hember dolar (asta 1.45-1.47 mîlyon rîal/dolar) – zû veguherî serhildanek siyasî. Jinên ciwan pêşengiya xwepêşandanan dikin, grevên bazirganan rolek krîtîk dilîzin û xwendekar, cotkar, Kurd, bazirgan û hemî beşên civakê li kolanan in. Ev tevger berdewamiya rasterast a berxwedana “Jin, Jiyan, Azadî” ye ku bi kuştina Mahsa (Jina) Emînî di sala 2022’an de dest pê kir. Gelê Îran û Rojhilatê Kurdistanê azadiyê heq dikin; gelê Kurd ê Rojhilat ku di salên dawî de li dijî rejîma melayan rabûye, hîn bêtir azadiyê heq dike.
Li Tehran, Meşhed, Kirmaşan, Şîraz, Ehwaz, Îsfahan, Yezd, Reşt, Sarî, Hemedan, Zencan, Qezvîn, Arak û bi dehan bajarên din xwepêşandan bi dirûşmeyên wekî “Mirin ji bo dîktator” û “Mirin ji bo Xameneyî” bilind dibin. Xwendekar, cotkar, Kurd û bazirganên ku serî hildane dibêjin: “Gelê Îranê tiştek winda nekiriye. Ev sîstema gendel û nexweş dê careke din neyê qebûlkirin. Hikûmet nikare rewşa heyî baştir bike. Têkoşîna me dê berdewam bike heta ku welat ji zaliman rizgar bibe.” Rejîmê hêzên ewlehiyê bikar anîn da ku xwepêşandanên aştiyane tepeser bikin; guleyên zindî, gaza rondikrêj û serdegirtin li ser malan pêk hatin. Herî kêm 20-36 kes mirine û bi sedan heta bi hezaran kes hatine binçavkirin. Piştî hefteyek bêdengiyê, Xameneyî axivî, qismî giliyên aborî qebûl kir lê gef xwar ku li dijî “şervanên berxwedanê” bêtir xwîn birijîne. Van gefan, ji rawestandina xwepêşandanan dûr, tenê wan hîn bêtir gur kirin. Endamên hêzên çekdar divê dev ji darvekirina birayên xwe berdin û tevlî refên gel bibin; ev ê helwestek bi rûmet û welatparêz be.
EV SERHILDANEKE GEL E: NE LÎSTIKEKE HÊZÊN DERVEYÎ NE
Ev bûyer serhildaneke gel a rewa ne ku ji dînamîkên navxweyî yên civaka Îranê derdikeve. Ew bertekek li dijî xizanî, zordarî, tundûtûjiya li dijî jinan, hilweşîna prensîbên bingehîn ên jiyana civakî û bêdengkirina gel e. Bi navkirina wê wekî “lîstikek ji hêla hêzên biyanî ve tê lîstin” nêzîkatiyek pir hêsan û xelet e ji bo ravekirina hêrsa jin, ciwan, bazirgan û karmendên sivîl. Gelê Îranê di nav yên herî hişmend û jêhatî de ye ku çalakvaniya demokratîk li Rojhilata Navîn pêş bixe. Bi taybetî beşdarbûna bazirganan pir girîng e; bazirganî û bazar stûna jiyana civakî-aborî ya li Îranê ne. Rastiya ku çîna bazirgan li rêveberiyek nû digere, dibêje “êdî jiyan wisa nayê jiyandin”, ji bo rejîmê zengilek alarmê ya pir cidî ye.
Em şoreşa li dijî rejîma Şah a zalim a sala 1979’an wekî duh bi bîr tînin. Ew şoreşek gel a rastîn bû. Partiya Tudehê ya Îranê jî beşek ji şoreşê bû. Şoreşger, demokrat û lîberal yek bûn. Hêzên dilsoz ên Xumeynî jî hêzek girîng bûn. Mixabin, hemû şoreşger hatin paqijkirin û ji holê rakirin; melayan hemû rêgez û qanûnên xwe bicîh anîn. Bi demê re, melayên dilsoz ên Xumeynî her kesê ku ne li aliyê wan bû dikuştin an jî sirgûn dikirin. Îran ketibû nav tariya kûr. Melayan xwêdan û keda gel didizîn û li ser rêxistinên xerab xerc dikirin, Rojhilata Navîn bi xwînê dişon. Gel her ku diçû xizantir dibû. Di şerê 12 rojî yê di havînê de, Îsraîlê hemû generalên Îranê ji holê rakirin û tesîsên wê yên leşkerî bombebaran kirin. Îran nekarî yek çalakiyekî ji li dijî leşkerekî Îsraîlî bike, lê dîsa jî melayan îstifaya xwe nedan.
DU RÛYÊN REJÎMÊ Û ZORDARIYA LI SER KURDAN
Di rêveberiya dewletê de nêzîkatiyên cuda têne dîtin: Dema ku hin kesayet, mîna Serokkomar, dibêjin “berpirsiyariyek me heye, werin em bi diyalogê çareser bikin”, hêzên ewlehiyê tundûtûjiyê bikar tînin. Helwestek hişktir heye, nemaze li herêmên Kurdan; nêzîkatiyek dij-Kurd li ber çavan e. Kurd hêza herî amade û rêxistinkirî ya li Îranê ne. Ne hewce ye ku Kurd her gav ji bo berjewendiyên neteweyên din bimirin. Di dema şoreşê de, ew ê herêmên xwe û heke pêwîst be, gelên din jî biparêzin; ev erkek mirovî û exlaqî ye. Wan dewletên neteweyî ava kirin, lê ew nahêlin Kurd bi zimanê xwe yê zikmakî bixwînin û binivîsin. Ew gundên ku nerazîbûnê nîşan didin dişewitînin, kesên ku bazirganiya sînor dikin bombebaran dikin û zindanan bi Kurdan tijî dikin. Ew kesên ku çekên xwe datînin efû nakin. Ma divê cîhan li hember vê zilmê temaşevan bimîne? Ma divê ew Kurdên Rojava ji hevpeymaniya Tirkiye û El-Colanî re bihêlin? Ger mela nerevin, ew ê di bin êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de bimirin; Eger ev yek çênebe, xeniqîna wan di hêrsa mafdar a gel de jêneveger e. Eger edaleteke wekhev ji bo hemûyan tune be, paşeroja kesî tune.
Gelê Kurd di bin rejîma Îranê de gelek êş kişand. Şoreşgerên Îranî jî di bin rejîma melayan de gelek êş kişandin. Melayan ne şeref, ne rûmeta neteweyî û ne jî baweriya wan bi xwe heye ku bibêjin, “Em nekarîn welêt baş birêve bibin, werin em desthilatdariyê bidin gel.” Ewqas sûc kirine ku ji tirsan nikarin razên û naçin sirgûnê. Lê gel wan naxwaze, ji ber vê yekê gel darve dikin. Darvekirina melayan jî dê bi destê gel be.
Ger hêzên navneteweyî alîkariya xwepêşanderan bikin, jê re destwerdana emperyalîst tê gotin; eger ew alîkariyê nekin, gel tê gulebarankirin. Hemû rejîmên li Rojhilata Navîn dişibin hev: rizî, gendel, sûcên bêhejmar kirine. Ew desthilatdariya xwe bi sextekariya hilbijartinê, zordariyê û komployan didomînin.
PAŞEROJA ÎRANÊ: GUHERTIN AN HILWEŞÎN?
Komara Îslamî ya Îranê demek dirêj e di krîzeke navxweyî de ye. Pirsgirêkên aborî kûrtir dibin di heman demê de serdestiya xwe ya leşkerî ya derveyî jî winda dike. Gel nîşan dide ku pergal ne domdar e: ew di warên azadî û aboriyê de guhertinên bingehîn dixwazin. Ger rejîm bi civakê re diyalogê bike, demokratîkbûnê xeyal bike, hikûmetên herêmî xurt bike û tepeseriyê rake, ew dikare zextên derveyî kêm bike. Lê heke ew wan bi “ajanên hêzên biyanî” bi nav bike, bi tundî tepeser bike, ev pêla berxwedanê dê di sala 2026’an de raneweste û krîz dê kûrtir bibe.
Di vê çarçoveyê de, hin senaryoyên berbiçav ev in:
1.Kûrbûna Krîza Aborî: Bilindbûna dolar li hember tumen berdewam dike. Aboriya navxweyî nikare îtxal û hinardekirinê bike.
2.Daxwazên Civakî û Modelek Alternatîf: Divê rejîm guh bide banga gel; divê ew di warên sosyolojîk û çandî de berjewendiya hevpar bide pêşiyê. Sîstemeke ku li ser demokrasî, ekolojî û rizgariya jinan – wekî ku ji hêla tevgera Kurd ve hatî pêşniyar kirin – navendî ye, dikare bibe alternatîfek.
3.Aktorên Herêmî: Rolên Azerbaycan û Îsraîlê di serhildanê de têne nîqaş kirin. Îdia hene ku Azerbaycan li axa Îranê xwe rêxistin dike û xwedî potansiyela qezenckirina erdê ji perava Xezerê heta Tebrîzê ye.
4-Faktora Kurd: Kurd li Îranê hem aktorek bihêz û hem jî alternatîf in. Ger rejîm nexwaze hilweşe, divê bi Kurdan re lihevkirinek bike; wekî din, destwerdanên derveyî (wek Îsraîl) dikarin bikevin dewrê.
5-Lawazbûna Leşkerî: Ji kuştina Qasim Silêmanî ve, serdestiya Îranê li Rojhilata Navîn hatiye şikandin. Hêzên mayî (wek Heşdî Şebî) jî hedef in. Eniya Yemenê lawaz bûye û kapasîteya wê ya mûşekan dibe ku kêm bibe.
6-Helwesta Nakok a Tirkiyeyê: Her çend xuya dike ku Tirkiye li Sûriyeyê bi Îranê re hevalbend e, tê îdiakirin ku ew bi Îsraîl û Azerbaycanê re di derbarê herêmên Kurdî yên di nav Îranê de peymanên veşartî dike.
7.Korîdorên Bazirganiyê: Rêyên nû ji Hindistan-Pakistanê ber bi Deryaya Spî (bi rêya Erebistana Siûdî-Sûriye-Urdun-Qidus) armancên Tirkiyeyê yên navendî yên li ser Iraqê asteng dikin. Dibe ku ev sedema piştgiriya hebûna Îranê li Sûriyeyê be.
Di encamê de, rejîma melayan ber bi dawiyê ve diçe; dawiya rejîmên din ên ku tenê xizmeta xwe dikin jî nêzîk e. Bêyî edaletê, hilweşîn neçar e; berxwedan mafek e. Dilê me bi gelê Îranê re ye ku li kolanan li dijî rejîma melayan a faşîst li ber xwe dide û bi guleyên wê re rû bi rû ye. Serkeftina gel dê pir zû were: Ev sîstema rizî dê careke din neyê qebûlkirin. Zilm û tundûtûjî tenê hilweşînê leztir dike. Gel dê têkoşînê bidomîne heya ku ji zordaran azad bibe.
Artos NIŞTÎMAN
