Heşt sal derbas bûn di 20’ê Çileya 2018’an de ji aliyê dewleta Tirkiyê û komên milîs ên Artêşa Neteweyî ya Sûriyê (SMO) ve ku ji aliyê wê ve têne piştgirîkirin, Efrîn dagir kirin. Ev serdem tijî sûcên şer ên giran e ku ji aliyê rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî ve hatine belgekirin. Tevahiya herêmê bi sûcên şer, koçberiya sîstematîk, guhertinên demografîk (Bê Kurd hiştin), talankirina milk û zextê re rû bi rû maye. Tevî vê yekê, di Adara 2026an de cara yekem di bin rêkeftinek di navbera Hikûmeta Demkî ya Sûriyê û Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê de vegera sînordar çêbû: bi qasî 400 malbat (bi tevahî nêzîkî 3,000 kes) ji Heseke, Qamîşlo û Dêrikê vegeriyan Efrîn. Her çend vê vegerê beriya Cejna Nevrozê hêviyek hesas ji bo gelê Efrîn çêkir jî, piraniya malan hatin talankirin, wêrankirin, an jî dagirkirin ji aliyê malbatên çeteyan ve hatiye dîtin.
PAŞXANEYA DÎROKÎ Û PÊVAJOYA DAGIRKIRINÊ
Ji sala 2012an û pê ve, Efrîn, di bin kontrola YPG/QSDê de, herêmeke bi piranî Kurd bû (nêzîkî %90) bi nifûsa nêzîkî 200 hezar kesî. Di 20ê Çileya 2018an de, saet 16:00ê piştî nîvro, dewleta dagirker a Tirkiyeyê û çeteyên wê bi 72 (çavkaniyên me yên pêbawer diyar kirin ku 102 balafirên şer hebûn) êrîşek li ser qadeke 3,850 kîlometreçargoşeyî ya li ser Efrîna dest pê kirin, bêyî ku pîvanên mirovî û exlaqî yên navneteweyî li ber çavan bigirin.
Bi destpêkirina êrîşên dagirkeriyê re, dewleta Tirkiyeyê û milîsên wê li gund, bajarok, navçe û bajarên Efrîn bi dehan sivîl qetil kirin. Li gorî daneyên Rêveberiya Tenduristiyê ya Efrîna, di 58 rojên berxwedanê de hejmara şehîdan 257 bû. Ji van 45 zarok û 176 jin bûn. Her wiha 742 kes birîndar bûn. Ji birîndaran 113 zarok, 113 jin û 516 mêr bûn.
Bi êrîşên dagirkeriyê yên ku di 20ê Çileya 2018an de dest pê kirin, Tirkiye û komên SMO (Sultan Murad, Lîwaya Hemze, Suleyman Şah û hwd.) herêm dagir kirin. Ji ber bombebaran û pevçûnên dijwar zêdetirî 300 hezar sivîlên Kurd koçber bûn.
Piraniya wan çûn Şahba, Tel Rifat û Hesekê. Piştî dagirkirinê, herêm ket bin kontrola hevbeş a Hêzên Çekdar ên Tirkiyê û SMO. Tirkiyeyê bi rêya Walîtiya Hatayê, di aliyê îdarî (perwerde, tenduristî) ve hat girêdan û zêdetirî 100 baregehên dagirkeriyê hatin avakirin. Ev model di sala 2019an de heta Serêkaniyê û Girê Spî hate berfireh kirin, lê Efrîn bû cihê ku binpêkirinên herî dijwar lê çêbûn.
TAWANÊN ŞER Û BINPÊKIRINA MAFÊN MIROVAN
Raporên navneteweyî (raporta Human Rights Watch a 2024an a bi navê “Her tişt bi Hêza Çekê ye”, Komîsyona Lêpirsîna Serbixwe ya Neteweyên Yekbûyî ya li ser Sûriyeyê, Navenda Agirbestê) binpêkirinên sîstematîk ji aliyê komên SMO û hêzên Tirk ve (bi taybetî bi rêya ajansa îstîxbarata Tirk) belge kirin. Girtinên keyfî, îşkence, şîdeta cinsî û kuştinên bê daraz di demên dawî de pir zêde bûn. Sivîlên Kurd bûn hedef (li ser bingeha girêdana îdiakirî ya bi QSD re); girtî ji hefteyan heta bi salan di tecrîdê de hatin girtin. Rêbazên îşkenceyê lêdan bi kabloyan, şokên elektrîkê, kişandina neynûk/diranan û bikaranîna bi ava şid di nav xwe de digirt. Bûyerên tecawiz, tacîz û wênekêşanê, bi taybetî hedefgirtina jinên Kurd, hatin ragihandin. HRW diyar kir ku van binpêkirinan pergalek ku “bi hêza çekan” tê kontrolkirin afirandine; daxwazên fîdye ji 100 dolarî heta 30 hezar dolarî diguherin. Neteweyên Yekbûyî piştrast kir ku binpêkirin “sîstematîk” bûn. Bêcezatî serdest bû; yên ku gilî dikirin rastî tolhildanê hatin.
KOÇBERÎ Û GUHERTINÊN DEMOGRAFÎK (BÊ KURDBÛN)
Yek ji encamên herî mayînde yên dagirkirinê demografîka coxrafî bû. Di sala 2018an de, ji nîvê zêdetir nifûsê (zêdetirî 300 hezar Kurd) koçber bûn. Malbatên Ereb û Tirkmenên Sunnî (bi tevahî zêdetirî 285,000 kes) ku ji Gutaya Rojhilat, Hama û Îdlibê anîn li malên Kurdan hatin bicihkirin. Rêjeya nifûsa Kurdan ji sedî 90 zêdetir daket sedî 25-30; hin rapor destnîşan dikin ku ev rêje di demên dawî de gihîştiye sedî 45, lê ev jî nikare guhertina daîmî veşêre. Navên gundan hatin guhertin, saziyên Kurdî hatin hilweşandin û baxçeyên zeytûnan hatin wêrankirin. Raportên navneteweyî vê yekê wekî “paqijkirina etnîkî” û “endezyariya demografîk” bi nav kirine; ew wekî “sûcek li dijî mirovahiyê” û “sûcek şer” hatiye hesibandin, her çend biryarek qanûnî ya qirkirinê hîn di dadgehên navneteweyî de nehatiye piştrast kirin. Armanc ew bû ku hebûna Kurdan bi domdarî qels bibe û qir bike.
TALAN, ZILM Û BINPÊKIRINA MILKÊ YA SÎSTEMÎK
Dagirkeriya dewleta Tirk û çeteyên wê bi kuştina mirovan ve sînordar nebû. Piştî dagirkirinê, xanî, dikan û baxçeyên zeytûnan hatin talankirin; derî, kablo û kelûpel hatin rakirin; berhema zeytûnan bi qaçaxî derbasî Tirkiyeyê hatin kirin û ji welatên Ewropî re hatin firotin. Komên SMO xanî wekî baregeh an jî niştecih bi kar anîn, kirê dan wan, an jî firotin. Zêdetirî 3 hezar û 750 dozên milkê hîn jî li benda çaresernekirê ne. “Baca parastinê”, fîdye û çewsandin belav bûn. Kesên ku vegeriyan rastî gefan hatin.
Çavkaniyên xwezayî yên herêmê jî hatin talankirin. Di sê salan de, zêdetirî 314 hezar 400 dar hatin birîn û firotin. Wekî din, zêdetirî 11 hezar darên zeytûn û yên din hatin şewitandin. Wekî din, 11 hezar donim erdê çandiniyê bi şewatê wêran bû. Îro, talankirina çavkaniyên xwezayî yên herêmê bênavber berdewam dike. Zeytûn û rûnê zeytûnê yên ji Efrîn tên dizîn û li sûkan têne firotin wekî ku li Tirkiyeyê hatibin hilberandin dan nîşandan. Berî dagirkirina Tirkiyeyê, li Efrîn 200 kargehên hilberandina zeytûnan hebûn. Van kargehan salane 200 hezar ton zeytûn, bi bihayê 500 milyon dolarî, hildiberandin. Her wiha, her sal 50 hezar ton zeytûn dihatin hinardekirin. Berî dagirkirina Efrîn, salane bi qasî 30 hezar ton tekstîl dihat hilberandin, bi bihayê 100 milyon dolarî. Her wiha bi qasî 517 kargeh û atolye di hilberîna tekstîlê de cih digirtin. Heta îro, dewleta Tirk salane ji berhemên zeytûn û tekstîlê yên Efrîn 537.6 milyon dolar qezenc dike.
Wêrankirina çandî jî giran bû: Perestgeh û gorên Êzîdiyan hatin wêrankirin û cihên dîrokî hatin xirakirin.
Di dema êrîşan de, ji 318 dibistanan 68 bi tevahî hatin wêrankirin. Dibistanên mayî zirareke giran dîtin. Di 29ê Çile de, herêma dîrokî ya li Eyn Darayê bi tevahî hate hilweşandin. Wekî din, sê navendên dîrokî yên di lîsteya parastina navneteweyî de hatin wêrankirin.
Dewleta Tirk û çeteyên wê hem di dema êrîşên dagirkeriyê de û hem jî piştî wê sûcên li dijî mirovahiyê kirin. Gelek cihên dîrokî û arkeolojîk hatin talankirin û wêrankirin. Li gorî Rêveberiya Arkeolojiyê ya Efrîn, li herêmê bi qasî 65 cihên kevnar hebûn. Piraniya van cihan bi kolandinan hatin wêrankirin û hemî bermahiyên wan hatin talankirin û dizîn.
Wekî din, zêdetirî 28 cihên dîrokî û zêdetirî 15 goristanên olî û mezhebî bêserûber hatin wêrankirin. Gelek goristan û cihên pîroz hatin hilweşandin û veguhertin qadên avakirinê.
HRW tekez kir ku piraniya qurbaniyan nekarîn milkên xwe vegerînin û gilî bûn sedema tolhildanê. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di sala 2023an de li ser hin komên SMO cezayan ferz kir; Li Almanyayê lêpirsîna derbarê wî de dest pê kir.
ENKS HEVKARIYÊ JI QIRKIRINA KURDAN RE KIR
Ji sala 2011an û pê ve, ENKS bi hevkariya çeteyên Koalîsyona Neteweyî ya Sûriyeyê (KNS) yên di bin kontrola dewleta Tirkiyeyê de tevdigere. Di sala 2013an de, bi fermî tevlî çeteyên Koalîsyona Neteweyî ya Sûriyeyê yên di bin kontrola Tirkiyeyê de bû. Di êrîşên yekem ên li ser taxên Kurdan ên Eşrefiye û Şêx Meqsûd ên Helebê di sala 2012an de, komên çete yên girêdayî ENKSê, wekî Azadî û Selahedîn, ligel komên çeteyên Ereb beşdar bûn. Bi heman awayî, di êrîşên dagirkeriyê yên dewleta dagirker a Tirkiyeyê û çeteyên wê yên li ser Efrîn di sala 2018an de, ENKS ya di bin kontrola KDP-Parastin de bi awayekî çalak beşdar bû. Şeş komên çete yên girêdayî ENKSê bi fermî di nav çeteyên KNSê de bi navê “Tûgaya Semerkandê” beşdarî operasyona dagirkirina Efrîn bûn. Rayedarên ENKSê paşê bi eşkereyî diyar kirin ku çar ji komên wan ên çekdar li Efrîn li dijî YPG-YPJê şer kirine. PDK û ENKS, ku beşdarî komkujiya fîzîkî ya li ser gelê Kurd û zarokên wê bûn, piştî erdheja 2023an di bin navê Weqfa Alîkariyê ya Barzaniyan de ketin Efrîna ku di bin dagirkeriya Tirkiye û çeteyên wê de ye û tevlî polîtîkayên qirkirina siyasî û civakî yên li dijî gelê Kurd bûn. Tevî gavên ku di sala 2025an de ji bo yekîtiya Kurdan hatine avêtin jî, hin beş û kes di nav ENKSê de gelek çalakiyên ku yekîtiya gelê Kurd xera dikin didomînin.
REWŞA NIHA Û VEGERA 400 MALBATAN
Binpêkirin di navbera salên 2023 û 2025an de berdewam kirin; girtin, desteserkirin û darvekirin berdewam kirin. Peymana 29ê Çileya 2026an a di navbera Hikûmeta Demkî ya Sûriyê û Rêveberiya Xweser a piştî Esed de vegera sînorkirî gengaz kir. Di 9ê Adara 2026an de, karwana yekem (400 malbat ji deverên wekî Mabata, Şiyê, Cindiresê, hwd.) ji Hesekê derket û di 10ê Adarê de gihîşte Efrîn. Pîrozbahî pêk hatin, lê gelek mal wêran, talankirî, an dagirkirî bûn; tapûyên milkê hatibûn dizîn, ji ber vê yekê ji nû ve avakirin ne mumkin bû. Wekî ku pêşketinên dawî nîşan didin, krîza ewlehî û xanî berdewam dike; vegera koma duyemîn (200 malbat) hate taloqkirin. Her çend ev vegera yekem a girseyî di 8 salan de bû jî, piraniya malbatan hîn jî ji ber tirsê dudil in ku vegerin.
Milîtan RÊHAT
