Êzidî ku yek ji gelên herî kevnar ên Rojhilata Navîn in, careke din bi tehdîdeke hebûnî re rû bi rû ne. Tehdîdên eşkere yên Wezîrê Derve yê Tirkiyeyê Hakan Fidan ên li dijî Şengalê, operasyonên berhevkirina çekan yên ku artêşa Iraqê li herêmê da destpê kirin û avakirina bingehên leşkerî yên nû, şert û mercên beriya jenosîda ku DAIŞ‘ê di sala 2014‘an de pêk anî yek bi yek bi bîr tîne. Çarenûsa gelekî ku 72 ferman jiyaye, di bin siya hevsengiyên hêzên herêmî û navdewletî de careke din ber bi nediyariyê ve tê kişandin. Ev analîz, pêşketinên rojane yên li Şengalê di çarçoveya dîrokî, siyasî û jeostratejîk de dinirxîne û armanc dike ku asta tehdîdên li hember gelê Êzidî eşkere bike.
TEHDÎDÊN HAKAN FIDAN: “PIŞTî SÛRIYEYÊ DOR IRAQÊ YE”
Daxuyaniyên Wezîrê Derve yê Tirkiyeyê Hakan Fidan ên hefteya borî, xwezayeke hevsengiyan li Şengalê ji bingehê dihejîne. Fidan got: “Piştî Sûriyeyê dor Iraqê ye. Divê hikûmeta Iraqê ji ezmûnên Sûriyeyê sûd werbigire. Divê li ser hemû axa xwe desthilatdariya xwe deyne. Divê Iraqê biparêze. Piştî Sûriyeyê dor Iraqê ye û em jî diçin wir.” Bi vê yekê Fidan bi awayekî eşkere niyetên Enkarayê yên li ser Iraqê û bi taybetî li ser Şengalê danî ber çavan.
Ev peyv ji hişyariyeke dîplomatîk a asayî pir wêdetir wateyê digirin. Referansa ku Fidan dide “ezmûna Sûriyeyê”, hewildana meşrûkirina operasyonên leşkerî yên Tirkiyeyê yên li dijî Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê û wêrankariya ku van operasyonan afirandiye ye. Tirkiyeya ku li Sûriyeyê bi riya HTŞ û komên din ên muxalefetê zevî ji guherîna rejîmê re amade kir û dûv re jî ber bi tasfiyekirina destkeftiyên Kurdan ve meyl kir, niha dixwaze heman modelê li Iraqê bi kar bîne.
Tehdîdên Fidan ne tenê Şengalê, serweriya Iraqê jî rasterast dike hedef. Ew ku wezîrê derve yê welatekî endamê NATOyê bi vî awayî eşkere banga destwerdana nav karên hundirîn ên welatekî cîran bike, wateya binpêkirina prensîbên herî bingehîn ên hiqûqa navdewletî digire. Lê belê ew ku ev binpêkirin ji hêla civaka navdewletî ve bi bêdengî tê pêşwazîkirin, yek ji faktorên herî girîng e ku bêbaweriya Êzidîyan û gelên herêmê kûrtir dike.
SIYASETA IRAQÊ YA “BERXWEDANA DEVKÎ, TESLÎMIYETA PRATÎKΔ
Berteka ku Iraqê piştî daxuyaniyên Fidan da, bêhevsengiya hêzê ya li herêmê dixe ber çavan. Wezareta Derve ya Iraqê, Balyozê Tirkiyeyê yê li Bexdayê Enil Bora Înan gazî wezaretê kir û ev daxuyanî da: “Sîncar û hemû herêmên din ên Iraqê pirsgirêkeke neteweyî ye û em her cûre destwerdana biyanî red dikin.” Ev berteka devkî di nihêrîna pêşî de wek helwesteke biryardar a ku giraniya serweriyê dide xuya dike.
Lê tiştên ku li qadê diqewimin, tabloyek tam berevajî datînin ber çavan. Çûna Wezîrê Parastinê yê Iraqê Sabah el-Abasî tavilê piştî tehdîdên Fidan bo Enkarayê û hevdîtina wî ya bi Wezîrê Derve yê Tirkiyeyê re, nîşan dide ka protesta dîplomatîk çiqas rûkalî maye. Her çend naveroka hevdîtinê bi giştî re nehatiye parvekirin jî, tê zanîn ku gundema sereke Şengal bû.
Piştî vegerîna el-Abasî ji Enkarayê, di çalakiyên leşkerî yên artêşa Iraqê yên li Şengalê de zêdebûneke berbiçav çêbû. Ev lihevhatina kronolojîk, nirxandinên ku hikûmeta Iraqê di pratîkê de dest bi bicîhkirina daxwazên Tirkiyeyê kiriye, xurt dike. Bexda, ji aliyekî ve gotara “serweriyê” didomîne, ji aliyê din ve jî dibe bicîhkerê siyaseta Enkarayê ya li ser Şengalê.
Ev rewş, kapasîteya Iraqê ya meşandina siyaseteke derve ya serbixwe jî dike nîqaş. Hebûna bi dehan bingehên leşkerî yên Tirkiyeyê li ser axa Iraqê, operasyonên derveyî sînor û binpêkirina qada hewayî ya Iraqê, berê jî nîşaneyên wê bûn ku serweriya Iraqê bi ciddî hatiye xizimkirin. Bicîhkirina rêwerzên Enkarayê di pirsgirêka Şengalê de, vê xizimandinê hê bêtir kûrtir dike.
OPERASYONÊN BERHEVKIRINA ÇEKAN: DENGÊN GAVÊN SALA 2014’AN
Li gorî nûçeyên ku Rojnews li ser çavkaniyên ewlehiyê dispêre, hikûmeta Iraqê li seranserê Şengalê operasyoneke berfireh a berhevkirina çekan da destpê kirin. Artêşa Iraqê, ber bi berhevkirina çekên welatiyên Êzidî yên ku ji bo parastina xwe li hember tehdîdên bermayiyên DAIŞê û komên çeteyî çek hildigirin ve meyl kir. Tê ragihandin ku xalên kontrolê hatine zêdekirin û biryara lêgerîna mal bi mal li gund û nahiyeyan hatiye girtin.
Ev pêşketin ji bo her kesê ku dîroka nêzîk a Şengalê dizane, zengilên alarmê lêdixe. Beriya êrîşa DAIŞê ya li ser Şengalê di sala 2014an de jî senaryoyeke wekhev hatibû jiyîn. Wê demê bi koordînasyona PDKyê çekên di destê gelê Êzidî de hatibûn berhevkirin û gel bê çek hatibû hiştin. Dema ku di 3ê Tebaxê 2014an de çeteyên DAIŞê êrîş kirin, 12,000 pêşmergeyên PDKyê bêyî ku guleyekê jî biteqînin herêm terk kirin û gelê Êzidî yê ku bê çek hatibû hiştin bi yek ji mezintirîn trajediyên mirovahiyê yên dîrokê re rû bi rû ma.
Ji bo gelê Êzidî çek ne amûreke şer e, amûra parastina hebûn û rûmeta wan e. Ji bo civakeke ku 72 ferman jiyaye, her car bê parastin hatiye hiştin û dûv re bûye qurbanê komkujiyan, çeksizandin rasterast wateya tehdîdeke jiyanî digire.
Çavkaniyên ewlehiyê yên Rêveberiya Xweser a Şengalê destnîşan dikin ku hewildanên heyî yên artêşa Iraqê senaryoya 2014an yek bi yek bi bîr tîne. Ev hişyarî ne gotineke siyasî ya sade ye, lê bangeke ku ji ezmûna dîrokî ya somut hatiye parzûnkirin e. Çeksizkirina Êzidîyan, di 2014an de bi jenosîdê encam da. Îro avêtina heman gavan, wek amadekariya fermaneke nû tê nirxandin.
Çavdêrên siyasî û kesayetiyên pêşeng ên Şengalê hişyarî didin ku divê Êzidî ji fermanên berê ders bigirin û nekevine xefika çeksizkirinê. Şîroveyên ku çeksizkirina gel di heman demê de wateya wê digire ku dewleta Iraqê fermana 2014an a ku nîvco mabû bîne encamê, tên kirin.
BINGEHÊN LEŞKERÎ YÊN NÛ: KRÎZA HERÊMA ŞEHÎD GENCO
Li kêleka operasyonên berhevkirina çekan, artêşa Iraqê li Şengalê dest bi avakirina bingehên leşkerî yên nû jî kiriye. Li gorî nûçeya Rojnewsê, artêşa Iraqê bêyî ku bi Asayîşa Êzîdxanê re koordînasyonê bike, bi buldozer û ekskavatoran ketiye herêma Şehîd Genco.
Bingeha leşkerî ya Şehîd Genco, ji sala 2017an vir de ji hêla Polîsê Federal û Asayîşa Êzîdxanê ve bi hev re û bêyî pirsgirêk dihat birêvebirin. Ketina artêşa Iraqê ya yekaliyek di vê herêmê de û avakirina bingeheke leşkerî ya nû, gaveke bi zanebûn e ku armanc jê şikandina hevsengiyên heyî ye.
Ev gav ji çend aliyan ve pêşketineke pir xeternak e. Yekem, ew ku bêyî koordînasyona bi Asayîşa Êzîdxanê re hatiye kirin, nîşana eşkere ye ku avahiyên xwerêvebiriya Êzidî yên li Şengalê nayên naskirin û tê hewldan ku bên derbaskirin. Duyem, ji aliyê demê ve lihevhatina wê bi tehdîdên Hakan Fidan û serdana Wezîrê Parastinê yê Iraqê ya Enkarayê re, dihêle ku meriv bifikire ku ev gav wek bersiva daxwazên Tirkiyeyê hatiye avêtin. Sêyem, avêtina gavên leşkerî di demeke ku çareserî û danûstandinên dîplomatîk li ser rojeva rojanê ne de, dilsoziya bangên diyalogê dike nîqaş.
Pêwîst e ku em daxuyaniya nivîskî ya Rêveberiya Xweser a Şengalê ya 20ê Reşemiyê bi bîr bînin ku tê de ji Iraqê re banga çareserkirina pirsgirêka Şengalê di çarçoveya destûrî de û bi riya diyalogê hat kirin û daxwaza fermîkirina hemû hêzên parastinê û çalakiyên îdarî yên Şengalê di çarçoveya qanûnên Iraqê de hat kirin. Lê belê Bexda li şûna diyalogê, ferza leşkerî tercîh dike.
PAŞXANEYA DÎROKÎ: 72 FERMAN Û BÎRA CIVAKÎ
Ji bo ku meriv pêşketinên rojane yên li Şengalê watedar bike, zanîna ezmûna dîrokî ya Êzidîyan ferz e. Êzidî gelekî ne ku di dirêjahiya dîrokê de zêdetirî 72 ferman (komkujî û jenosîd) jiyane. Ji dagirkeriya Moğolan heya komkujiyên sîstematîk ên Împeratoriya Osmanî, ji operasyonên Enfalê yên Sedam Husên heya êrîşên bombeyî yên 2007an û jenosîda DAIŞê ya 2014an, ev zincîra êşê qatek herî kûr a bîra civakî ya Êzidîyan pêk tîne.
Ji serdema padîşahiyê heya damezrandina komarê, dîroka dewleta Iraqê ji bo Êzidîyan bi êrîşên nijadperest, ferzkirinên guherîna olî û hewildanên çeksizkirina civakê dagirtî ye. Taybetmendiya cografî û baweriyê ya Şengalê bûye sedem ku herêm bi berdewamî bibe hedefa siyasetên asîmîlasyonê.
Komkujiyên ku di serdema Osmanî de hatine kirin bi taybetî balkêş in. Êrîşa Waliyê Amedê Ehmed Paşa ya sala 1640-1641 bi artêşeke 70,000 kesî, dagirkirina Şêxan ji hêla Mîrê Botan Bedirxan Beg ve di sala 1832an de, komkujiyên General Omer Vehbî Beg ên li Şengal û Şêxan di sala 1892an de… Her car Êzidî bê parastin hatin hiştin, hatin çeksizandin û dûv re bûn qurbanê jenosîdê.
Ev qaliba dîrokî, tiştên ku îro diqewimin watedar dike. Ji bo gelê Êzidî operasyonên berhevkirina çekan ne tedbîreke ewlehiyê ya îzolekirî ye, lê xeterek e ku halqeyeke nû li zincîra fermanên dîrokî zêde bike. Her nifş bi trawmaya fermana ku nifşê berê jiyaye mezin bûye. Ji ber vê yekê berteka ku li hember bangên çeksizkirinê tê dayîn ne pozîsyoneke siyasî ya sade ye, lê ji hişmendiyeke dîrokî ya kûr çavkanî digire.
3‘Ê TEBAXA 2014‘AN: MEZINTIRÎN TRAJEDIYA MIROVAHIYÊ YA DÎROKA NÊZÎK
3ê Tebaxa 2014an, roja herî tarî ya dîroka Êzidîyan e. Çeteyên DAIŞê, di saetên zû yên sibehê de bi çekên giran li gundên Girzerik, Siba Şêx Xidir, Tilbenat, Tilkesab û Koçoyê dest bi êrîşê kirin. 12,000 pêşmergeyên PDKyê, li gorî fermana ku wergirtin bêyî ku guleyekê biteqînin herêm terk kirin.
Gelê Êzidî yê ku bê parastin hat hiştin, bi yek ji jenosîdên herî hovane yên dîrokê re rû bi rû ma. Li gorî hejmarên fermî zêdetirî 3,000 Êzidî hatin qetilkirin û herî kêm 300 ji wan zarok bûn. Nêzîkî 290,000 Êzidî ji cihê xwe hatin barkirin. 50,000 kes xwe avêtin Çiyayê Şengalê û bi rojan li ber birçîtî, tîbûn û germê têkoşîn kirin. Bi hezaran keç û jinên ciwan hatin revandin û li bazarên koleyan hatin firotin. DAIŞê ku bi navê “avakirina dewleta Îslamê” armanca wê tunekirina Êzidîyan bû, kuştin, revandin û destdirêjî wek amûrên jenosîdeke sîstematîk bi kar anîn.
Di wan rojan de yên ku pêşî ji alîkariya Êzidîyan re hatin, 9 gerîlayên HPGê bûn ku bi dizî ji PDKyê li Şengalê kar dikirin û şervanên Êzidî yên ku wan perwerde kiribûn. Bi korîdorên mirovî yên ku hêzên YPG û YPJê vekirin bi sedan hezar Êzidî ji mirinê hatin rizgarkirin. Ji mirovên ku li Çiyayê Şengalê asê mabûn re xwarin û av hat gihandin û beşeke girîng ji wan hate valakirin. Beşeke wan çûn Rojava, beşek çûn Duhok û Hewlêrê, hejmareke hindik a Êzidî jî çûn Şirnex, Êlih û Mêrdînê.
Ev ezmûn, hişmendiya xweparastinê ya gelê Êzidî ji bingehê guherîn. Piştî komkujiyan Êzidîyan hêzeke xweparastinê ava kirin û gelê xwe parast. YBŞ (Yekîneyên Berxwedana Şengalê) û YJŞ (Yekîneyên Jinên Şengalê) wek hilberîna vê pêvajoyê derketin holê. Êdî Êzidî red dikin ku çarenûsa xwe bihêlin destê kesan din.
GIRÎNGIYA JEOSTRATEJÎK A ŞENGALÊ: ÇIMA HER KES ÇAVÊ XWE LI VÊ HERÊMÊ YE?
Erdnîgariya Şengalê, li xala hevgirtineke krîtîk a ku Iraq, Sûriye û Başûrê Kurdistanê bi hev ve girêdide cih digire. Ev pozîsyona jeostratejîk, herêmê datîne navenda nakokiyên berjewendiyên hêzên herêmî û navdewletî.
Ji bo Tirkiyeyê Şengal rola pişta paşîn a Rojavayê Kurdistanê dilîze. Enkara bi destwerdana Şengalê armanc dike ku Rojava dordor bike, destkeftiyên Kurdan tasfiye bike û li ser xeta Mûsil-Kerkûkê xwediyê gotinê bibe. Di heman demê de dixwaze li ser xeta ku diçe Deyr ez-Zorê pozîsyoneke stratejîk bi dest bixe. Tirkiyeyê bi derewên PKKê li ser axa Iraqê bi dehan bingehên leşkerî ava kiriye û hebûna xwe ya li herêmê didomîne. Lê belê piştî pêvajoya aştiyê windakirina vê derewê, bi awayekî eşkere eşkere dike ku niyeta rastîn a Enkarayê dagirkirina herêmê û afirandina kaosê ye.
Ji bo PDKyê (Partiya Demokrat a Kurdistanê) Şengal hem pirsgirêkeke prestîjê ye hem jî xeteke stratejîk e. PDKya ku di 2014an de gelê Êzidî li ber DAIŞê hiştibû, dixwaze vê şermezariyê “paqij bike” û Êzidîyan dîsa bîne bin desthilatdariya xwe. Di heman demê de bi riya Şengalê plan dike ku bandora xwe li ser Rojava bide û projeya “hilala Şîa” ya Iranê asteng bike.
Ji bo Iranê Şengal halqeyeke krîtîk a korîdora Şîa ye ku ji Tehranê heya Derya Spî dirêj dibe. Îran ku bi riya hêzên Haşdî Şabî li herêmê cih digire, Şengalê ji bo ewlehiya vê korîdorê neçar dibîne.
Amerîka û hêzên Rojavayî jî li herêmê siyaseteke hevsengiyê ya li gorî berjewendiyên xwe dişopînin. Dema ku zext li ser Iranê tê zêdekirin, pozîsyona stratejîk a Tirkiyeyê ya wek hevalbendê NATOyê tê parastin; di vê hevkêşanê de çarenûsa Êzidîyan pir caran ji rojevê derdikeve.
Li navenda van hemû hesaban gelekî zindî heye: Êzidî. Civakek ku bi hezaran sal li van erdên heye, bawerî û çanda xwe diparêze û jiyana xwe didomîne, li ser textereşa jeopolîtîk a hêzên herêmî wek piyonê tê bikaranîn.
STRATEJIYA BERFIREHKIRINA HERÊMÎ YA TIRKIYEYÊ
Siyaseta dewleta Tirk a li dijî Şengalê, beşek ji stratejiyeke berfirehkirina herêmî ya berfirehtir e. Ev stratejî ku ji Bakurê Kurdistanê heya Rojava, ji Başûrê Kurdistanê heya Şengalê dirêj dibe, armanc dike ku destkeftiyên Kurdan bi awayekî sîstematîk tasfiye bike.
Tirkiyeyê, ji damezrandina DAIŞê ve bi rasterast piştgirî daye û ji kaosa herêmî sûd wergirtiye. Piştgiriya lojîstîk a DAIŞê, derbasbûna şervanan, parvekirina îstîxbaratê û girêdanên aborî rastiyên belgekirî ne. Di rewşa ku Kurd li cihekî destkeftiyekê bi dest bixin de Tirkiyeyê tavilê mudaxele kiriye û operasyonên leşkerî li dar xistiye.
Piştî hilweşîna rejîma Sûriyeyê Tirkiyeyê bi stratejiyeke cûda êrîş li Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê kirin. Ev êrîş bi razîbûna veşartî ya civaka navdewletî pêk hatin. Niha bi eşkereyî tê dîtin ku tê xwestin heman model li Iraqê bê bicîhkirin.
Gotina Hakan Fidan a “piştî Sûriyeyê dor Iraqê ye”, vegotina herî zelal a vê stratejiyê ye. Modela ku li Sûriyeyê hatiye sepandin – mudaxele bi riya hêzên cîgir, tasfiyekirina rêveberiyên herêmî, endezyariya demografîk – niha li Şengalê di qonaxa xistina kar de ye. Artêşa Iraqê di vê modelê de tê zorîn ku rola hêza cîgir a Tirkiyeyê hilgire.
BAWERÎ Û NASNAMEYA ÊZIDÎ: MÎRASA KEVNAR A KU TÊ XWESTIN BÊ TUNEKIRIN
Êzidîtî yek ji pergalên baweriyê yên herî kevnar ên Rojhilata Navîn e. Ev pergala baweriyê ku rehên xwe dide Zerdeştîtiyê û baweriyên kevnar ên Mezopotamyayê, kevneşopiyeke bi hezaran sal hildigire. Bi navê xwe yê “Ezda” ango “Yê ku Min Afirandiye” Êzidî, baweriya xwe rasterast bi girêdana bi Afirîner re pênase dikin.
Li navenda baweriya Êzidî Melekê Tavûs cih digire. Melekê Tavûs ku wek yekem û herî bi qîmet meleyekê ku Xwedê afirandiye tê qebûlkirin, ji hêla baweriyên cuda ve bi xeletî wek “şeytan” hatiye binavkirin. Ev binavkirina xelet, wek amûra meşrûkirina zulm û komkujiyên ku bi sedsalan li dijî Êzidîyan berdewam kirine hatiye bikaranîn.
Ew ku hemû duayên Êzidîyan bi Kurdî ne, girêdana kûr a di navbera bawerî û nasnameya etnîkî de datîne ber çavan. Duayên ku jê re “Qewl” tê gotin, di dema îbadetê de û di hemû rîtuelên olî de tên xwendin. Ew ku ev dua hîn jî orîjînalîteya xwe diparêzin, nîşaneya herî somut a berxwedana çandî ya Êzidî ye.
Geliyê Lalişê, cihê pîroz ê hemû Êzidîyên cîhanê ye. Ev gelî ku gora Şêx Adî tê de ye, bi xwezaya dilê bawerî û nasnameya Êzidî ye. Laliş ku bi sedsalan decarnan hatiye êrîşkirin, hilweşandin û ji nû ve hatiye avakirin, sembola giyanê berxwedanê yê Êzidîyan e.
Avahiya girtî ya Êzidîyan – nekarina yekî ji oleke din ku bibe Êzidî, qedexekirina guherîna ola Êzidîyekî, qedexeya zewaca bi yekî oleke din re – ji bo civakê hem mekanîzmayeke parastinê ye hem jî çavkaniyeke nazikbûnê ye. Her ferman, her komkujî, her kampanyaya bi zorê guherîna olê nifûsa vê civaka biçûk hê bêtir kêm kiriye. Nifûsa Êzidî ya ku berê bi mîlyonan dihat vegotin, îro li seranserê cîhanê daketiye di navbera 700,000 û 800,000 de.
RÊVEBERIYA XWESER A ŞENGALÊ: ÎRADEYA XWE YA KU JI ÊŞAN ÇÊBÛ
Piştî jenosîda 2014an gelê Êzidî, di dîroka xwe de ji bo cara yekem biryardariya xwestina çarenûsa xwe bi destê xwe veguherî avahiyeke siyasî ya somut. Rêveberiya Xweser a Şengalê, wek modeleke xwerêvebiriya demokratîk ku ji komînan heya meclîsan dirêj dibe, hat avakirin. YBŞ û YJŞ wek hêza xweparastina gel hat organîzekirin.
Ev avakirin vegotina herî somut a îradeya gelê Êzidî ye. Gelê ku piştî komkujiyan fêr bû ku nikare pişta xwe bide hêzeke derve, parastina xwe, rêveberiya xwe û aboriya xwe ava kir. Asayîşa Êzîdxanê di dabînkirina ewlehiya herêmê de roleke krîtîk girt û bi salan bi Polîsê Federal re hevkariyeke bêpirsgirêk meşand.
Daxuyaniya Rêveberiya Xweser a Şengalê ya 20ê Reşemiyê, daxwaza meşrûbûna vê avahiyê bi eşkereyî datîne holê: çareserkirina pirsgirêkan di çarçoveya destûrî de û bi riya diyalogê, fermîkirina hemû hêzên parastinê û avahiyên îdarî di çarçoveya qanûnên Iraqê de. Ev daxwaz ne gotineke veqetandinê ye ne jî dijwariya li hember dewletê ye; berevajî vê, di nav pergala destûrî ya Iraqê de lêgerîna naskirineke meşrû ye.
Lê belê Bexda bi gavên leşkerî bersiva van daxwazan dide. Avakirina bingehên nû bêyî koordînasyona bi Asayîşa Êzîdxanê re, destpêkirina operasyonên berhevkirina çekan, bêbersiv hiştina bangên diyalogê, nîşan dide ku hikûmeta Iraqê niyeta naskirina îradeya xweser a Êzidîyan tune.
BÊDENGIYA CIVAKA NAVDEWLETÎ Û HELWESTA HIKÛMETA HERÊMA KURDISTANÊ
Yek ji aliyên herî fikarkar ên pêşketinên li Şengalê, bêdengiya civaka navdewletî û aktorên herêmî ye. Tevî tehdîdên eşkere yên Hakan Fidan, provokasyonên artêşa Iraqê û bangên gelê Êzidî, ne Neteweyên Yekbûyî ne jî Yekîtiya Ewropayê bertek daye wateydar.
Piştî jenosîda 2014an ji jinên Êzidî re xelat hatin dayîn, di civînên navdewletî de hêsir hatin rijandin, sozên “careke din nabe” hatin dayîn. Lê belê îro, di hawîrdoreke ku senaryoya 2014an gav bi gav tê dubarekirin de ev soz vala mane. Civaka navdewletî, trajediya Êzidîyan tenê piştî ku pêk tê meyla naskirinê dike; di warê pêşîgirtinê de jî bêhêziyeke kronîk nîşan dide.
Helwesta Hikûmeta Herêma Kurdistanê (HHK) jî bi taybetî balkêş e. Dema ku Şengal bi tehdîdeke ciddi re rû bi rû ye, ji HHKê tu bertekeke wateydar nehatiye. Ev bêdengî, ji bo gelê Êzidî yê ku xiyankêşiya 2014an jiyaye ne ecêb e lê pir bi êş e. Têkiliyên nêzîk ên PDKyê bi Tirkiyeyê re û hesabên xwe yên li ser Şengalê, paşxaneya vê bêdengiyê pêk tîne.
KRÎZA MODERNÎTEYA KAPÎTALÎST Û ROJHILATA NAVÎN
Dema ku pêşketinên li Şengalê ji perspektîfeke berfirehtir tên nihêrîn, reflekseke hilweşîna modela dewleta-neteweyê ya modernîteya kapîtalîst a li Rojhilata Navîn e. Di vê pêvajoya ku hevsengiyên cîhana dukutubî diguhere û avahiyên dewleta-neteweyê dikevin krîzê de, aqilîyeta desthilatdariya kapîtalîst têkoşîna ji nû ve avakirina xwe dide. Ev pêvajoya ji nû ve avakirin, Rojhilata Navîn dike qada şerekî ya berdewam.
Gelên ku kevneşopî û çanda kevnar a Mezopotamyayê dijîn, bedela herî giran a vê krîzê didin. Êzidî bi navê avakirina dewleta Îslamê û belavkirina Îslamê hatine xwestin bên tunekirin. Ev bi rastî diyardeyeke herî hovane ya meyla modela dewleta-neteweyê ya tasfiyekirina civakên ku nayên asîmîlekirin e.
Berxwedana civaka Êzidî, hêza têgihîştina civaka exlaqî û polîtîk datîne holê. Ev civak a ku bi hezaran sal baweriya xwe, zimanê xwe û çanda xwe diparêze, îspat dike ku li hember şîdeta homojenkirinê ya modela dewleta-neteweyê şêwazeke jiyanê ya alternatîf mimkun e.
ÇARESERÎ AN FERMANEKE NÛ?
Tiştên ku îro li Şengalê diqewimin, nîşana xaleke hevraz didin. An di çarçoveya diyalog û destûrê de çareserî tê dîtin an jî senaryoya 2014an dîsa tê sahnekirin.
Hêmanên bingehîn ên çareseriyeke maqûl û aştiyane diyar in:
Yekem, divê dewleta Iraqê nekeve xefika Tirkiyeyê. Dewleta Tirk bi salan bi derewên PKKê axa Iraqê dagir dike û komkujî pêk tîne. Tevî ku piştî pêvajoya aştiyê vê derewê bi tevahî nirxa xwe windakir, Tirkiye hebûna xwe ya leşkerî li ser axa Iraqê didomîne. Zexta li ser hêzên xweparastina Êzidî yên li Şengalê, bi rastî amûreke stratejiya berfirehkirina herêmî ya Tirkiyeyê ye.
Duyem, divê hikûmeta Iraqê bi civaka Êzidî re rûne û li gorî şert û mercên rojê danûstandin bike û pirsgirêkan bi riya diyalogê çareser bike. Ferza leşkerî ji afirandina şer û kaosê pê ve tu karê din nake.
Sêyem, divê Iraq Rêveberiya Xweser a Şengalê nas bike û hêzên parastinê û avahiyên îdarî yên li herêmê bîne çarçoveya qanûnî. Ev naskirin ne tenê garantiya Şengalê, lê garantiya îstiqrara Iraqê bixwe jî dibe.
Ji ber ku mesele ne tenê Şengal e. Eger Şengal bêîstiqrar bibe Iraq jî bêîstiqrar dibe. Eger îro Şengal bê hedefkirin, sibê Mûsil û Kerkûk dibin hedef. Armancên herêmî yên Tirkiyeyê bi Şengalê sînordar nîne.
PIRSGIRÊKA “HEVALA ROJA REŞ” Û DERSÊN DÎROKÊ
Pirsa “hevala roja reşê ya Êzidîyan kî ye?” li navenda nîqaşên çareseriyê yên li Şengalê cih digire. Beriya 2014an eger ev pirs ji Êzidîyekî asayî re bihata pirsîn, bersiv bi îhtimaleke mezin ev dê bûya: “tu kes, hevala roja reşê ya Êzidîyan dîsa Êzidî bi xwe ne.”
Lê belê 3ê Tebaxa 2014an, ev baweriya kevnar ji bingehê hejand. Di wan rojên qiyametê de Êzidî, piştî bi dehan fermanan belkî jî ji bo cara yekem, bi şervanên jin-mêr ên ku amade bûn canê xwe bidin û bi bez dihatin nas kirin. Gerîlayên HPGê, şervanên YPG û YPJê, di wê kêliya ku hemû cîhan dinêrî de li kêleka Êzidîyan bûn.
Ev rastiya dîrokî, nîqaşên çareseriyê ji nutiqên bibiriqandî yên ekranan, ji gotara “Kurdistanî” ya PDKyê û ji îstismarên hestyarî yên bi riya merasîmên xelatan ên li Parlamentoya Ewropayê cuda dike. Her Êzidîyê ku di çembera rojên qiyameta Tebaxa 2014an re derbas bûye, têra xwe ezmûndar e û roj dîtiye ku tu ne bi nuqteyên bibiriqandî yên ekranan were xapandin.
Tevgera Azadiya Kurd ne tenê di roja reşê de gihîşt êşên kûr ên Êzidîyan; piştî wê jî bi bingehgirtina îradeya gelê Êzidî ji komûnê heya meclîsê modela çareseriyê jî danî holê. Û ev di rojên herî tengav û herî dijwar de pêk hat. PDK û dorên din ên bi pêşî, bi pere, komplo û rêbazên qirêj hewl dan ku li Şengalê “çareserî” pêş bixin.
Di 3ê Adara 2017an de avahiyeke ku ji bermayiyên DAIŞê, hêmanên ku Tirkiyeyê piştgirî dide û hêzên PDKyê pêk dihat, êrîşî Hêzên Azadiya Şengalê kirin. Ev di domaniya êrîşa 2014an de bû. Lê vê carê li hember xwe berxwedaneke organîze dîtin.
ENCAM: BERXWEDAN AN TESLÎMÎYET?
Tiştên ku li Şengalê diqewimin, nîşan didin ku gel di sînorê herî krîtîk ê têkoşîna hebûnê de ye. Tehdîdên Tirkiyeyê, gavên leşkerî yên Iraqê, bêdengiya civaka navdewletî û bêhesiyariya HHKê, di meylê de ne ku careke din gelê Êzidî bi tenê bihêlin.
Lê belê ji 2014an vir de pir tişt guherîne. Gelê Êzidî êdî organîze ye, xwediyê hêzên xweparastinê ye, îradeya xwe ya siyasî ava kiriye. Avahiyên demokratîk ên ku ji komûnan heya meclîsan dirêj dibin, vegotina somut a mafê gelê xwe yê destnîşankirina çarenûsa xwe ye. Parastina van destkeftiyan, ne tenê ji bo Êzidîyan, lê ji bo hemû gelên bindest ên Rojhilata Navîn çavkaniyeke hêviyê ye.
Çareseriya rastîn ji bo gelekî, ew e ku bi bedel û êşên xwe şîn kiriye û pêş xistiye. Li Şengalê jiyan û berxwedanê bixwe çareserî ji berê ve somut kirine: bi hêzên xweparastinê, bi rastiya xwerêvebirinê, bi aboriya ku hewl dide bi serê xwe bes be û bi îradeya polîtîk-exlaqî ya ku şekil digire. Eger hêzên herêmî û navdewletî dixwazin tevkariya vê çareseriyê bikin, derî vekirî ye. Lê eger bê xwestin ku ne ji çareseriyê re, lê ji êşên nû re derî bê vekirin, bersiva wê yek e: Berxwedan.
Dîrok nîşan dide ku Êzidî di rojên herî tarî de jî rabûne ser lingan. Gelekî ku 72 ferman jiyaye lê her car ji nû ve ji dayik bûye, bi biryar e ku fermana 73an nejîne. Çarenûsa Şengalê, ne tenê neynika herêmekê ye, lê neynika pêşeroja Rojhilata Navîn e jî. Di vê neynikê de, an pêşerojeke ku îradeya demokratîk a gelan bê naskirin an jî tarîtiyeke ku şîdeta dewleta-neteweyê komkujiyên nû çêbike, tê dîtin.
Şengal berxwedanê dike. Û berxwedan, hebûn bixwe ye.
Firat ALÎ
