Di çaryeka dawî ya sedsala 20’an de derketiye holê ya fikra postmodern, bi derketina li hemberî metanarratîvên mezin, pergalên gerdûnî û desthilatdariyên navendî tê naskirin. Bi xuyangekî ev nêzîkatî, gotina azadî, pirbûn û cudahiyê derdixe pêş. Lê postmodernîzm diyardeya diyalektîka civakî bi rastî azad nake, belku wê perçe dike, ji wateyê qut dike û civakê dide ber zemînekî bêorganîze û belavbûyî.
Fîlozofên postmodern, dema ku îddîayên aqilê rasyonal, pêşketin û nesneliya zanistî ya modernîteyê dipirsin, di heman demê de fikra yekitiya civakî jî red dikin. Pirbûna bêdawî ya cudahî, nasname û gotinan tê pêşxistin. Lê ev pirbûn, avakirina avahiyeke civakî ya bi rastî azadîxwaz asteng dike.
Postmodernîzm bi xuyangekî li dijî navendîbûnê ye, lê modela civaka ahlakî-siyasî ya ku tê de nakokî bên tepisandin û bi rêyên organîzekirî bên guhertin jî pêş naxe. Berevajî, atmosfereke îdeolojîk a ku tê de nakokî bên perçekirin, wate belav bûye û hilweşîna civakî kûrtir bûye, diafirîne.
Nêzîkatiyên postmodern, dema ku kesayetî, cudahiyên nasnameyê û çandên herêmî pîroz dikin, fikra yekitiya civakî, hevgirtin, organîzebûn û azadbûna kolektîf bêqîmet dikin. Ev pêvajo civakê ji zordariyê rizgar nake, berevajî wê kitleyekî perçe, bêparastin û bêorganîze diafirîne.
Pergala kapîtalîst, gotina postmodern ya ku ev perçe bûnê rewa dike bi lez û bez qebûl dike. Di nava kaosa cudahiyên bi xuyangekî bêdawî de, pirsgirêkên rastîn bên dîtin, diyalektîka civakî tê bêbandorkirin û rêjîmekî wiha tê xurtkirin.
Azadiya rastîn, bi guhertina nakokiyan di nava civakê de bi rêyên ahlakî-siyasî û bêyî tepisandinê pêkan e. Qîmeta cudahiyan, avakirina yekitiya civakî, organîzebûna demokratîk û hişmendiya kolektîf pêwîst dike.
Di encamê de, postmodernîzm dema ku rexne li desthilatdariya navendî digire, qadên ku tê de diyalektîk bi awayekî organîzekirî û azad bê jiyîn ji nedîtî ve tê, civakê ber bi hilweşîn û bêparastinê ve dibe.
GRAMSCI Û FOUCAULT: DI DEŞÎFREKIRINA NAZIKIYÊN HEGEMONYAYÊ DE…
Gramsci û Foucault, du ramanwerên girîng ên sedsala 20’an, bi têgihiştineke rexneyî li zanista civakî ya klasîk zêde kirine û eşkere kirine ku hegemonya ne tenê bi zorê, belku bi îdeolojî, çand û zanînê ve jî çawa tê avakirin. Lê her du ramanwer jî zemîneke teorîk a ku tê de nakokî bi temamî bên kişandin nav civakê û pergaleke azadker û organîzekirî bê avakirin, çênekirine.
Têgeha “hegemonya” ya Gramsci, di ravekirina çawa desthilatdarî ne tenê bi zor û zordariyê, belku bi civaka sivîl, perwerde, çand û amûrên îdeolojîk ve tê domandin de girîng e. Gramsci nîşan dide ku çînên desthilatdar bi organîzekirina razîbûna civakê, desthilatdariya xwe xurt dikin. Bi nêzîkatiya Gramsci, hêzên hegemonyaya mutleq, nakokiyan bi amûrên îdeolojîk ên çîna desthilatdar ve bên dîtin.
Foucault jî dibêje ku zanîn û desthilatdarî bi hev ve girêdayî ne û ji zanista modern bigire heta perwerde, nexweşxane û girtîgehan, hemû avahiyên sazûmanî bi rêya van têne kontrolkirina kes û civakê. Têgehên “civaka çavdêr” û “mîkro desthilatdarî” mekanîzmayên nazik ên zordariyê eşkere dikin.
Têkiliya zanîn-desthilatdarî, zanînê ji bo tepisandin û birêvebirina nakokiyên civakî hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê li gorî Foucault, di civaka modern de nakokî bi disîplîn, çavdêrî û gotinê ve têne kontrolkirin.
Lê ev nêzîkatiyên rexneyî, bingeha îdeolojîk, çandî û zanistî ya zordariyê eşkere bikin jî, di warê kişandina diyalektîkê bi temamî nav civakê û avakirina civaka ahlakî-siyasî de kêm dimînin, modela organîzebûnê ya ku civakê bi hêza xwe ya bingehîn nakokiyan biguherîne pêşniyar nakin. Çareserî wekî berxwedanên perçe an jî derketinên herêmî û demkurt pêşkêş dikin.
Têgeha hegemonya Gramsci jî kêm dimîne, nakokiyan tenê di çarçoveya têkoşîna çînan de dinirxîne, azadiya jinê, civaka ahlakî-siyasî, kokên dîrokî yên dewletê û nakokiyên kûr nayên dîtin. Foucault jî dema ku têkiliya zanîn-desthilatdarî eşkere dike, alternatîfa civakî çênake, berxwedana kesane û lêgerînên çareseriyê yên perçe teşwîq dike.
Rêber Apo, li vir girîngiya ne tenê eşkerekirina nakokiyan, belku di heman demê de guhertina wan bi hêza xwe ya civakê ve li ser zemîneke ahlakî-siyasî ya organîzekirî, destnîşan dike.
Gramsci û Foucault, nazikiyên hegemonyayê deşîfre bikin jî, modela çareseriyê ya azadîxwaz û kolektîf a ku tê de diyalektîk bi temamî tê kişandin nav civakê, pêş naxin.
PARADÎGMAYA NÛ YA ZANISTA CIVAKÎ
Di dîrokê de diyalektîka civakî ya ku hertim hatiye tepisandin, perçekirin û bin zordariyê, tenê bi paradîgmaya zanista civakî ya ku Rêber Apo pêş xistiye, dîsa hatiye kişandin nav civakê. Ev paradîgma, ji felsefeya klasîk, zanista pozîtîvîst û teoriyên civakî yên modern bi awayekî kûr cuda dibe, diyalektîkê dike hêmana bingehîn a azadbûna civakî, civaka ahlakî-siyasî û azadiya jinê.
Li gorî Rêber Apo, civak “Xwezaya Sêyem” e.
Xwezaya Yekem, rastiya fizîkî-nesnel e.
Xwezaya Duyem, afirîneriya çandî û civakî ya mirov û parçebûna wî ye.
Xwezaya Sêyem jî, asta ku mirov xwe û civaka xwe bi rêyên ahlakî-siyasî derdixe hişmendiyê û li ser bingeha azadiyê ji nû ve ava dike.
Di vê nêrînê de:
– Jin û Komûn di navenda zanista civakî de ne
– Zihniyeta kastî-qatil kevirê bingehîn ê zanista civakî ye
– Nakokî xwezayî ne, ne tên tepisandin, ne jî tên veşartin
– Diyalektîk, bi hêza xwe ya civakê û bi rêbazên ahlakî-siyasî dixebitin
– Azadiya jinê, xala kilît a derketina diyalektîkê û veguherîna civakî ye
– Diyalektîka mirov-xweza-civak di nava aheng û yekitiyê de ye
– Zanist, ahlak û siyaset ji hev nequt in, amûrên ku civak lê dibe subje, xwe nas dike û rêve dibe ne
– Dewlet ne hevsengiyeke xwezayî ya nakokiyan e, avahiya ku diyalektîk lê diqelişe, nakokî lê tên tepisandin û civak lê bêîrade tê kirin e.
Paradîgmaya zanista civakî ya Rêber Apo, li ser modela civaka azad a ji jêr ber bi jor ve ava dibe. Navxweyîtî, hevgirtina komûnal, organîzebûna ahlakî-siyasî hêmanên bingehîn in. Li hemberî avahiya tepisîner a şaristaniya dewletparêz a ji jor ber bi jêr ve, civak bi dînamîkên xwe yên navxweyî bi hêz dibe, nakokiyên xwe diguherîne û azadiya xwe ava dike.
Nêzîkatiya Xwezaya Sêyem ne tenê teoriyeke akademîk e. Ew nexşerêya pratîk e ku îradeya civakê, hişmendiya ahlakî û organîzebûna siyasî bi hêz dike, li hemberî zordarî û pergala dewletê qadên azadiyê diafirîne.
Rêber Apo zanista civakî ji nû ve pênase dike:
Zanista civakî ne li derveyî civakê ye, pêvajoya ku civak xwe fêm dike û diguherîne ye.
Zanîn ne amûrê zordariyê ye, amûrê azadî, wekhevî û civaka ahlakî-siyasî ye.
Azadiya jinê, şerta bêveger a derketina diyalektîka civakî û veguherîna wê ye.
Ev paradîgma hem rexneya zanista civakî ya klasîk dihewîne, hem jî modela azadîxwaz a alternatîf ava dike. Kişandina diyalektîkê dîsa nav civakê, jiyana nakokiyan bêyî tepisandin û bihêzkirina civaka ahlakî-siyasî, şoreşa herî kûr e ku Rêber Apo daye zanista civakî.
WATEYA STRATEJÎK A ZANISTA CIVAKÎ YA NÛ
Paradîgmaya zanista civakî ya ku Rêber Apo pêş xistiye, ne tenê sînorên zanista civakî ya heyî derbas dike, di heman demê de hemû aliyên ku di dîrokê de civakê tepisandine û civakê bêhêz kirine eşkere dike, xuya dike û rêya guhertina wan vedike. Ev nêzîkatî, zanista civakî ji qalibên teng ên akademîk rizgar dike, wê dîsa bi azadî, ahlak, siyaset û îradeya civakî re hevdîtin dike.
Di dîrokê de:
– Li Sûmerê dewlet, perestgeh û baviksalarî,
– Di zanista modern de pozîtîvîzm, ewropamerkezîtî,
– Di Marksîzmê de îndirgemeciliya çînî û nêzîkatiyên dewletparêz,
– Di postmodernîzmê de perçekirin û bêwatekirin,
– Di Gramsci û Foucault de nêzîkatiyên rexneyî lê kêm, hemû wekî têgihiştinên ku civakê tepisandine, nakokî veşartine û zordarî ji nû ve hilberandine derketine holê. Lê di kokên civaka komûnal de, di hînkirina Zerdeşt de, di felsefeya ahlakî de, di têkoşîna azadiya jinê de, di damarên cihêreng ên dîroka berxwedanê de, xeta azadîxwaz a ahlakî-siyasî ya ku civakê bi hêz dike hertim hebûye.
Têgihîştina nû ya zanista civakî, van damarên dîrokî yên tepisandî eşkere dike, diyalektîkê dîsa dikişîne nav bingehê civakê û avakirina civakeke azad, ahlakî-siyasî ya ji jêr ber bi jor ve, hem di asta teorîk hem jî di asta pratîk de mumkun dike.
Li vir Xwezaya Sêyem, navê dîrokî yê kapasîteya civakê ya ku xwe nas bike, biguherîne û azad bike ye.
Azadiya jinê, mifteya vejîna hişmendiya civakî û diyalektîkê ye.
Organîzebûna ahlakî-siyasî, alternatîf û rêya çareseriyê ya li hemberî avahiyên zordar ên dewletê ye.
Têgihîştina nû ya zanista civakî:
– Civakê nesne nake,
– Zanînê neke amûrê zordariyê,
– Nakokiyan napelixîne, eşkere dike û diguherîne,
– Damarên ahlakî-siyasî yên ku civakê bi hêz û azad dikin eşkere dike,
– Di bin modernîteya demokratîk û azadîxwaz de avakirineke civakî ya alternatîf pêşniyar dike.
Ev paradîgmaya nû ya zanista civakî, rêbaz û têgihîştina determinîst a rasterast a ku zanînê ji navendê û hişmendiyê ji derve tîne red dike. Bi vê taybetmendiya xwe ne tenê reformeke akademîk e, bingeha stratejîk a vejîna civakî, şiyarbûna ahlakî û têkoşîna azadiyê ye. Bêyî vê têgihîştinê ne diyalektîk dixebitin, ne nakokî çareser dibin, ne jî civak îrade û azadiya xwe ji nû ve distîne.
Di encamê de, zanista civakî ya nû, nakokiyên tepisandî eşkere dike, civakê dîsa dike subje, yekitiya ahengdar a civak-xweza-mirov ava dike û di bingeha azadiya ahlakî-siyasî de veguherîna civakî pêk tîne, pêdiviyeke dîrokî ye.
Hakkı TEKÎN
